كميل بن زياد:اميرمؤمنان، على بن ابى طالب عليه السلام دست مرا گرفت و به بيابان برد. هنگامى كه به صحرا رسيد، آهى سوزناك كشيد و گفت:. آنچه به تو مى گويم از من به ياد دار: مردم سه گروه اند: دانشمند ربّانى؛ و دانشجويى در راه رستگارى؛ و بى سر و پاهايى كه دنباله رو هر بانگى باشند و با هر بادى بچرخند اينان از روشنى دانش، پرتوى برنگرفته اند و به پايه اى استوار پناه نبرده اند. اى كميل! دانش بهتر از مال است. دانش تو را پاسبانى مى كند و حال آنكه تو مال را پاس مى دهى. مال با دهش، كاهش و دانش با بخشش، افزايش مى يابد و پرورده مال با رفتن مال مى رود. اى كميل بن زياد! شناخت دانش، آيينى است كه [خدا] بدان عبادت مى شود و آدمى به وسيله آن در زندگى طاعت را و پس از مرگش نام نيك را به دست مى آورد و دانش،

امام على عليه السلام:خطاب به كميل بن زياد ـ: اى كميل! اين دلها همچون ظرف اند كه بهترين آنها پرگنجايشترين آنها نسبت به خير و نيكى است و مردم سه گونه اند: دانشمند ربّانى، دانشجوى راه نجات و بى سروپايان پستى كه به دنبال هر بانگى روان باشند. از نور دانش پرتوى بر نگرفته و به ستون استوارى پناه نبرده اند. در اينجا ـ اشاره حضرت با دست به سينه اش ـ دانشى [فراوان]نهفته است. كاش براى آن حاملانى مى يافتم. به حاملانى تيزهوش ولى غيرقابل اعتماد برخورده ام كه دين را ابزار دنيا مى كنند و از حجّتهاى خدا بر ضدّ كتابش و از نعمتهاى او بر معصيتها يارى مى جويند. واى بر حامل حقّى كه به سوى حقّ نگرايد و با نخستين شبهه، شكّ در دلش زبانه كشد و نداند كه حقّ كجاست. چون سخن گويد خطا كند و اگر خطا رود نفهمد. دلباخته چيزى

إرشاد القلوب:شبانگاهى كه يك چهارم از شب گذشته بود، على عليه السلام همراه كميل بن زياد، از پيروان و دوستان برگزيده اش، از مسجد كوفه به سوى خانه اش رهسپار شد. در راه، به خانه مردى رسيد كه در آن هنگام شب، به تلاوت قرآن مشغول بود و اين آيه را مى خوانْد: «يا آن كس كه در ساعات شب، به عبادت پرداخته يا در سجود است يا در قيام و از آخرت بيمناك و به رحمت پروردگارش اميداوار است [با آن كه چنين نيست، يكسان است]؟ بگو: آيا كسانى كه مى دانند و كسانى كه نمى دانند، برابرند؟ تنها خردمندان اند كه پند پذيرند» . و اين آيه را با نوايى جانسوز و حزن آلود مى خوانْد. كميل در دل خويش، حال آن مرد را خوش داشت و بى آن كه چيزى بگويد، وضع آن مرد برايش ستودنى جلوه كرد. در اين حال، على عليه السلام به وى روى كرد و گفت: «اى

الكامل فى التاريخ:مـعاويـه در هـمين سـال (39 هجرى) نيز سفيان بن عوف را با شش هزار مرد فرستاد و دستور داد كه به هيت برود و از آن جا بگذرد و به انبار و مدائن رفته، بر مردم آن جا شبيخون بزند. او به هيت رفت. آن جا كسى را نيافت. به انبار رفت كه پاسگاهى با پانصد نفر براى على عليه السلام آن جا بود. همه رفته بودند، جز دويست نفر. سبب پراكنده شدنشان هم اين بود كه سردار آنان كُمَيل بن زياد، وقتى خبر يافت گروهى از قرقيسيا قصد حمله به هِيت را دارند، بدونِ فرمان على عليه السلام به سوى آنان رفت. همراهان سفيان در حالى به انبار آمدند كه كميل آن جا نبود. اين موضوع، سبب خشم على عليه السلام بر كميل شد و در اين مورد، نامه انتقادآميزى به او نوشت. چون ياران على عليه السلام آن جا كم بودند، سفيان به طمع افتاد و

الكامل فى التاريخـ در رخدادهاى سال 39 هجرى ـ: و در اين سال، معاويه، عبد الرحمان بن قباث بن اشيم را به سوى شهرهاى جزيره فرستاد و شبيب بن عامر ـ جدّ كرمانى كه در خراسان بود ـ آن جا بود. شبيب در نَصيبين ۲ بود. نامه اى به كُميل بن زياد كه در هِيْت بود، نوشت و خبر آنان را به او اطّلاع داد. كميل براى كمك به او همراه ششصد سوار حركت كرد. به عبد الرحمان رسيدند كه معن بن يزيد سلمى هم همراهش بود. كميل با آنان جنگيد و فرارى شان داد و سپاهشان را شكست داد و از شاميان بسيار كشت و دستور داد كه فرارى را تعقيب نكنند و زخمى را نكشند. از ياران كميل نيز دو نفر كشته شدند. خبر پيروزى را به على عليه السلام نوشت. على عليه السلام هم به او پاداش خوبى داد و پاسخى نيكو نوشت و از او راضى شد، در حالى كه قبلاً از او

نهج البلاغةـ از سخنان على عليه السلام به كُمَيل بن زياد نَخَعى ـ: كميل بن زياد گفت: امير مؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام دستم را گرفت و به صحرا بُرد. هنگامى كه به صحرا رسيد، آهى كشيد و فرمود: «اى كميل بن زياد! اين دل ها مثل ظروف اند. بهترينِ آنها، نگهدارترينِ آنهاست. آنچه را به تو مى گويم، به ياد بسپار. مردم، سه گروه اند: عالمان الهى، جويندگان دانش در راه رستگارى، و فرومايگانِ بى مقدار كه پىِ هر صدايى را مى گيرند و با هر بادى كه مى وزد، به سويى مى گرايند و به نور دانش، روشنايى نمى گيرند و به پايه استوارى پناه نمى جويند. اى كميل! دانش، بهتر از دارايى است. دانش، تو را نگه مى دارد؛ ولى اين تويى كه دارايى را نگهدارى مى كنى، و بخشش، مال را كم مى كند، در حالى كه دانش، با بخشيدنْ رشد مى

تاريخ الطبرىـ به نقل از شَعبى، در ياد كرد شورش كوفيان بر سعيد بن عاص ـ: سعيد به عثمان نوشت و خبر داد كه گروهى از كوفيان ـ و ده تن را براى وى نام برد ـ اعتراض مى كنند و گرد هم آمده اند و بر تو و من عيب و به روشمان خُرده مى گيرند و من مى ترسم كه اگر كارشان استوار شود، فزونى گيرند. پس عثمان به سعيد نوشت كه آنان را به سوى معاويه ـ كه در آن روزگار، حاكم شام بود ـ بفرستد. سعيد هم آنان را ـ كه نُه نفر بودند ـ به سوى معاويه فرستاد، و مالك اَشتر و ثابت بن قيس بن مُنقِع و كُمَيل بن زياد نَخَعى و صعصعة بن صوحان و. هم در ميان آنان بودند. معاويه. در ميان سخنانش به آنان گفت: و به خدا سوگند، من شما را به كارى فرمان نمى دهم، مگر آن كه از خود و خانواده و نزديكانم آغاز مى كنم و قريش مى داند كه

الإرشادـ به نقل از مُغَيره ـ: چون حَجّاج حاكم [عراق] شد، به جستجوى كميل بن زياد برآمد؛ امّا كميل از دست او گريخت. حَجّاج هم سهميه قومش را از بيت المال، قطع كرد. كميل، چون چنين ديد، گفت: من پيرمردى كهن سالم كه عمرم به پايان رسيده و سزاوار نيست كه موجب محروميت قومم از سهمشان شَوم. پس بيرون آمد و خود را به حجّاج، تسليم كرد. حجّاج، چون او را ديد، به او گفت: من [مدّت ها بود]دوست داشتم بر تو دست يابم. كميل به او گفت: دندان هايت را براى من به هم مَساب و مرا تهديد مكن كه به خدا سوگند، [من آفتاب لب بام هستم و] از عمر من، جز ته مانده غبارى نمانده است. هر حكمى مى خواهى بده كه وعده گاه ما نزد خداست و پس از كشتن، حسابى به كار است و امير مؤمنان، على بن ابى طالب عليه السلام به من خبر داده است كه