الفتوح:مردى از سپاه عراق سوار بر اسبى كَهَر برون آمد كه تنها درون پلك هاى چشمش پيدا بود و در دستش نيزه اى داشت و آن را بر فراز سرِ ياران على عليه السلام حركت مى داد و مى گفت: «صف هاتان را مرتّب كنيد»؛ و مردم در نمى يافتند كه او كيست. آن گاه كه صف ها و پرچم ها آراسته شدند، مالك رو به سپاه على عليه السلام و پشت به سپاه شام ايستاد و پس از به جاى آوردن سپاس و ستايش خداوند، گفت: اى بندگان خدا! خداوند را سپاس گوييد و شكر گزاريد كه در ميان شما، پسر عمو وجانشينِ پيامبرش محمّد صلى الله عليه و آله و محبوب ترينِ مردم نزد وى را قرار داده؛ همان نخستين مهاجر و ايمان آورنده، و همو كه شمشيرى است از شمشيرهاى خدا كه بر دشمنان خويش فرودش آورده است. پس مراقبِ آن هنگامه اى باشيد كه نبردِ سخت در گيرد، [پرچم

تاريخ الطبرىـ به نقل از ابو مِخنَف ـ: اشعث بن قيس نزد على عليه السلام آمد و به وى گفت: چنان كه مى بينم، افراد فقط به اين خرسند و شادمان اند كه دعوت سپاه معاويه براى داورى طبق قرآن را بپذيرند. پس اگر خواهى، نزد معاويه رَوَم و خواست او را بپرسم و ببينم او چه مى خواهد. [على عليه السلام] گفت: «اگر مى خواهى، نزد او رو و سؤال كن». پس اشعث نزد معاويه رفت و گفت: اى معاويه! از چه رو، اين قرآن ها را برافراشته ايد؟ گفت: از آن روى كه ما و شما به آنچه خداى عز و جل در كتابش امر فرموده، باز گرديم. شما مردى را كه بر مى گزينيد، از سوى خود فرا فرستيد و ما هم مردى را از خود فرا فرستيم. آن گاه، از ايشان پيمان بگيريم كه به آنچه در كتاب خداست، عمل كنند و از آن فراتر نروند؛ سپس به هرچه حكم كردند، تن دهيم.

تاريخ الطبرىـ به نقل از عبد الرّحمان بن جُندَب، از پدرش در بيان مُفاد سند داورى ـ: سند داورى از اين قرار بود: به نام خداوند بخشنده مهربان. اين، توافق نامه اى است ميان على بن ابى طالب و معاوية بن ابى سفيان. على، آن را بر كوفيان و همراهان مؤمن و مسلمانشان نافذ مى داند؛ و معاويه، بر شاميان و همراهان مؤمن و مسلمانشان. [آن توافق اين است:] ما به حكم خداى عز و جل و كتاب او سر فرود مى آوريم و هيچ چيز، جز آن، مايه وحدت ما نيست. كتاب خداى عز و جل از آغاز تا پايان، ميان ما داور است؛ آنچه را زنده داشته، زنده مى داريم؛ و آنچه را ميرانده، مى ميرانيم. [وتوافق كرديم كه] آنچه اين دو داور، ابو موسى اشعرى عبد اللّه بن قيس و عمرو بن عاص قرشى، در كتاب خداى عز و جل بيابند، به آن عمل كنند و آن جا كه در كتاب

مروج الذّهب:در سال 38 [هجرى]، دو داور در دَومَة الجَندَل (و برخى گفته اند: در جايى ديگر، چنان كه پيش تر اختلاف نظر در اين باب را آورديم) ديدار كردند. على عليه السلام، عبد اللّه بن عبّاس و شُريح بن هانى هَمْدانى را با چهارصد مرد روانه كرد كه ابو موسى اشعرى در ميان ايشان بود. معاويه، عمرو بن عاص را فرستاد كه با وى شُرَحْبيل بن سِمْط، همراه چهارصد مرد بودند. آن گاه كه جماعت به جاىِ گردهمايى نزديك شدند، ابن عبّاس به ابو موسى گفت: همانا على به دليل وجود فضيلتى در تو، به داورشدنت رضايت نداده است و سرآمدان بر تو فراوان اند؛ امّا مردم از پذيرفتن [حكميتِ]جز تو سر باز زدند و من گمان مى كنم كه اين [گزينش]، از روى [تقدير] بدى است كه براى آن گزينندگان اراده شده است. و [بدان كه]زيركِ عرب، طرف مذاكره تو

الأخبار الطوالـ در بيان دليل آورى هاى امام على عليه السلام نزد خوارج ـ: على عليه السلام گفت: «مردى از شما كه خود مى پسنديد، به سوى من آيد تا گفتگو كنيم. اگر حجّت بر من واجب افتاد، نزد شما اقرار مى ورزم و به درگاه خدا توبه مى كنم؛ و اگر بر شما واجب افتاد، شما از خداوندى كه به سويش باز مى گرديد، پروا ورزيد». خوارج به عبد اللّه بن كوّاء ـ كه از بزرگانشان بود ـ، گفتند: به سوى او روان شو تا با وى احتجاج كنى. ابن كوّاء به سوى على عليه السلام حركت كرد. على عليه السلام گفت: «آيا اين را پسنديديد؟». گفتند: آرى!. گفت: «بار خدايا! گواه باش، كه گواهىِ تو بَس است!». [سپس] على عليه السلام گفت: «اى ابن كوّاء! پس از تن دادن به ولايتم و جنگيدنتان به همراهى ام و فرمان بردارى تان از من، چه عيبى در من

تاريخ الطبرىـ به نقل از عبدالملك بن ابى حرّه ـ: آن گاه كه خوارج شوريدند و ابو موسى به مكّه گريخت و على عليه السلام، ابن عبّاس را به بصره بازگرداند، در كوفه به خطابه برخاست و گفت: «سپاس خداى راست، هر چند روزگار، اين فاجعه دشوار و حادثه بزرگ را پيش آورده است، و شهادت مى دهم كه معبودى جز اللّه نيست و محمد صلى الله عليه و آله پيامبر خداست. امّا بعد؛ همانا نافرمانى موجب حسرت است و پشيمانى در پى دارد. من درباره اين دو داور و اين حكميّت، فرمانم را به شما ابلاغ كردم و رأيم را با شما در ميان نهادم. اى كاش از رأىِ قَصير پيروى مى كردند. ۲ امّا شما سر باز زديد و به خواست خود عمل كرديد. پس [كار] من و شما مصداق سخن آن شاعر هوازِن است: من در مُنعرَج اللّوى رأى خود را با شما در ميان نهادم ولى

تاريخ الطبرىـ به نقل از زيد بن وَهْب ـ: همانا على عليه السلام نزد خوارج نهروان آمد و روياروى ايشان ايستاد و گفت: «اى جماعتى كه دشمنىِ از روى ستيزه و لجاجت، شما را به شورش كشانده و خواهش نَفْس از حقيقت بازتان داشته و شتابزدگىِ جاهلانه، شما را به دنبال خود بُرده و در اشتباه و كارى گران افتاده ايد! همانا شما را بيم مى دهم از اين كه فردا صبحگاهان، امّت، شما را در حالى يابند كه بى جان بر كناره اين نهر و در گودى هاى اين دشت افتاده ايد، بى آن كه از جانب پروردگار خويش دليلى روشن و حجّتى آشكار داشته باشيد. آيا نمى دانيد كه من شما را از داورى نهى كردم و خبرتان دادم كه تقاضاى آن جماعت از شما نيرنگ و فريبكارى است و آگاهى تان دادم كه آنها نه اهل دين اند و نه اهل قرآن؛ و من بيش از شما آنان را مى شناسم

تاريخ دمشقـ به نقل از ابن عايشه، از پدرش ـ: كُمَيت بن زيد، نزد امام زين العابدين عليه السلام آمد و گفت: شعرى در مدح شما گفته ام كه اميدوارم در روز قيامت، وسيله اى [براى شفاعتم]در نزد پيامبر خدا باشد. گوش كنيد! امام زين العابدين عليه السلام كسى را فرستاد و افراد خانواده و خدمتكاران خود را جمع كرد. آن گاه كُميت اشعارش را خواند: طربناك شدى و آيا تو را جاى طربناكى هست؟. چون اشعارش را به پايان برد، امام زين العابدين عليه السلام به او فرمود: «پاداش دادنِ تو از توان ما برون است؛ امّا آن پاداشِ تو كه ما از دادنش ناتوانيم، بى گمان، خدا و پيامبرش هرگز از آن ناتوان نيستند» و از طرف خودش و خانواده اش چهار صد هزار درهم به او داد و فرمود: «اينها را بگير ـ اى ابو مستهل ـ و خرج سَفَرت كن». كُمَيت

امام على عليه السلامـ پس از آن كه ضحّاك بن قيس، رفيق معاويه، پس از ماجراى حكميّت، بر حاجيان شبيخون زد و حضرت على عليه السلام ياران خود را به خاطر آنچه در اطراف پديد آمده بود، به مبارزه تشويق كرد ـ: اى مردمى كه بدن هايتان جمع، ولى خواسته هايتان مختلف است! سخنتان صخره هاى سخت را سست مى سازد؛ ولى كارتان دشمنان را به طمع مى اندازد. در مجالسْ چنين و چنان مى گوييد، ولى جنگ كه پيش مى آيد، مى گوييد: حِيدى حياد! (يعنى: اى جنگ! از من دور شو). كسى كه شما را به يارى خوانْد، عزّت نيافت و هر كه با شما سر و كار داشت، نياسود. عذرها و بهانه هايى با گم راهى ها آورديد! از من خواستيد كه به تأخير اندازم، همچون بدهكارى كه [بازپرداخت]بدهى خود را بى جهت به تأخير مى اندازد. خوار و ذليل نمى تواند جلوى ستم را بگيرد

تاريخ الطبرىـ به نقل از عوانه ـ: پس از ماجراى حكميّت، معاوية بن ابى سفيانْ بُسْر پسر ابو اَرطات را كه مردى از بنى عامر بن لُؤَى بود، همراه سپاهى روانه ساخت. از شام حركت كردند تا به مدينه رسيدند. آن روز، ابو ايّوب انصارى كارگزار على عليه السلام در مدينه بود. ابو ايّوب از آنان گريخت و در كوفه به نزد على عليه السلام رفت. بُسْر وارد مدينه شد، به منبر رفت و كسى با او نجنگيد. از روى منبر فرياد برآورد: اى ديناريان، اى نجّاريان، اى زريقيان! اى پيرِ من، اى پير من! ديروز با او بودم. اينك او كجاست؟ مقصودش عثمان بود. سپس گفت: اى مردم مدينه! به خدا سوگند، اگر فرمان معاويه به من نبود، هيچ كس از مردانتان را در مدينه زنده نمى گذاشتم. مردم مدينه با او بيعت كردند. كسانى نزد بنى سلمه فرستاد و گفت: به خدا

البداية والنهاية:كارها بر امير مؤمنانْ مكدّر و آشفته شده بود. لشكرش نافرمانى مى كردند. اهل عراق با او مخالفت كرده، از قيام همراه او سر باز زدند. كار شاميان بالا گرفت، تاختند و چپ و راست، جولان مى دادند و به گمان اين كه به مقتضاى حكمِ داوران (در صفّين) كه هر دو على عليه السلام را خلع كردند و آن گاه كه امارت از آنِ كسى نبود، عمرو عاصْ آن را به معاويه سپرد، حكومت را از آنِ معاويه مى دانستند. پس از حكميّت، شاميانْ معاويه را امير مى ناميدند و هر چه نيروى شاميان افزوده مى شد، روحيّه عراقيان سست تر مى گشت.اين در حالى بود كه امير آنان على بن ابى طالب عليه السلام بهترين انسان روى زمين در آن زمان و عابدترين، پارساترين، داناترين و خداترس ترينِ مردم بود. با اين همه، او را يارى نكردند و تنهايش