عنوان بصرىـ مردى سالمند كه 94 سال عمر كرده بودـ مى گويد: سالها با مالك بن انس رفت و آمد داشتم، امّا چون جعفر صادق عليه السلامدر مدينه حضور يافت، با وى باب رفت و آمد را گشودم و دوست داشتم همان گونه كه از مالك كسب معرفت مى كردم، از وى نيز اخذ كنم. پس روزى به من فرمود: من مردى هستم كه محل مراجعه ام و با اين همه براى هر ساعتى از ساعتهاى شب و روز، ذكر و وردى دارم، پس مرا از ذكرم باز مدار و از مالك كسب و با وى رفت و آمد كن؛ همان گونه كه قبلاً مى كردى. من از اين موضوع غمگين شدم و از نزد او بيرون آمدم و پيش خود گفتم: اگر خيرى در من مى ديد مرا از آمد و شد و استفاده از خود باز نمى داشت. به مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله رفتم و بر وى سلام دادم و فرداى آن روز دوباره به روضه [ميان قبر ومنبر پيامبر

امام باقر عليه السلام:آن گاه كـه امير مـؤمنـان عليه السلام از صـفّين باز مى گشت، به فرزندش حسن عليه السلام نوشت: «به نام خداوند بخشنده مهربان. از پدرى كه در آستانه فناست، و چيرگى زمان را پذيراست، زندگى را پشت سر نهاده، به گردش روزگار گردن داده، نكوهنده اين جهان است، جاى گيرنده در سراهاى مردگان و فردا، كوچنده از آن؛ به فرزندى آرزومندِ آنچه به دست نايد، رونده راهِ كسى كه به جهان نيستى درآمده، آماج بيمارى ها، گروگان روزگار، در تيررسِ بلاها و خود، دنيا را گوش به فرمان؛ سوداگر [دنياى پُر] فريب است، وامدارِ مرگ ها، اسيرِ مرگ، هم سوگند اندوه ها، هم نشين غم ها، آماج آفت ها، زمين خورده شهوت ها، و جانشين مردگان! امّا بعد؛ همانا من از پشت كردنِ دنيا به خود و سركشى روزگار بر خويش و روى آوردن آخرت

امام على عليه السلامـ آن گاه كه مردى از يارانش به او گفت: ما را از داورى نهى و سپس به آن امر كردى؛ و ما ندانستيم كدام يك صواب است ـ: اين [حيرتْ]كيفر كسى است كه آنچه را بر آن پيمان بسته، ترك كند. هَلا! به خدا سوگند، اگر آن گاه كه [به ادامه نبرد]فرمانتان دادم، شما را به كارى ناخوشايند وا مى داشتم كه خداوند، خيرتان را در آن نهاده بود ـ تا اگر استقامت مى ورزيديد، شما را هدايت مى نمودم و اگر به راه كج مى رفتيد، راستتان مى كردم و اگر سر بر مى تافتيد، ناچارتان مى ساختم ـ، و اين شيوه، استوارتر بود. امّا با چه كس و با اطمينان به كدام كس؟ مى خواهم [درد را] با شما درمان كنم، امّا شما، خود دردِ منيد؛ همانند كسى كه بخواهد با نوك خارى، خارى را بيرون كند و مى داند كه خار به خار ميل دارد. بار خدايا!

الغارات:در [نبرد] صِفّين، خِرّيت بن راشدِ ناجى و يارانش با على عليه السلام همراه بودند. پس خِرّيت با سى سوار از يارانش به سوى على عليه السلام حركت كرد و از ميان ايشان پياده پيش آمد تا نزد على عليه السلام ايستاد و به وى گفت: به خدا سوگند، فرمانت را اطاعت نمى كنم و فرا پشتت نماز نمى گزارم و فردا از تو جدا خواهم شد. و اين، پس از نبرد صِفّين و داور ساختنِ آن دو حَكَم بود. پس على عليه السلام به وى گفت: «مادرت به سوگت نشيند! در اين صورت، عهد مى شكنى، پروردگارت را نافرمانى مى كنى، و جز به خويشتن زيان نمى رسانى! به من بگو، چرا چنين مى كنى؟». گفت: زيرا آن گاه كه كار بس سخت شد، كار را به داورى در كتاب [خدا]كشاندى و در حق، سستى ورزيدى و به گروهى تكيه كردى كه به خود ستم رانده اند. پس ما از تو سر مى

امام على عليه السلامـ در سخنى كه درباره ياران خويش فرمود ـ: «هلا! سوگند به آن كه جانم در دست اوست، اين گروه بر شما چيره خواهند شد؛ نه بدان جهت كه آنان نسبت به حق، از شما شايسته ترند؛ بلكه به خاطر شتابشان به سوى باطلِ پيشوايشان و كُندى شما از حقّ من. به يقين، همه امّت ها از ستم حاكمانشان مى ترسند، و من از ستم زير دستان خود بيمناكم! شما را به جهاد برانگيختم، نكوچيديد. پيام به گوشتان رساندم، نشنيديد. آشكار و نهانْ شما را فرا خواندم، پاسخ نداديد. نصيحتتان كردم، نپذيرفتيد. آيا شما شاهدانى همچون غايبان و بردگانى همچون خواجگانيد؟ حكمت ها را بر شما بازمى خوانم، از آنها مى گريزيد، با موعظه اى رسا، پندتان مى دهم، از آن مى پراكنيد. به پيكار با تجاوزگران فرا مى خوانمتان، هنوز سخنم به پايان نرسيده،

امام على عليه السلامـ در سخنش با كوفيان ـ: اى مردم! شما را به جهاد با اين گروه (شاميان) فرا خواندم، نكوچيديد، به گوشتان رساندم، پاسخ نداديد، پندتان دادم، نپذيرفتيد. حاضرانى هستيد همچون غايبان! بر شما حكمت مى خوانم، از آن رويگردان مى شويد، با موعظه هاى رسا پندتان مى دهم، پراكنده مى شويد. گويى درازگوشانِ رميده از شير هستيد! شما را به پيكار با ستمگران برمى انگيزم، هنوز سخنم به پايان نرسيده كه مى بينم به هر سو پراكنده و به مجالس خويش بازگشته ايد. حلقه حلقه نشسته ايد، مَثَل مى زنيد و شعر مى خوانيد و در جستجوى اخباريد، و چون پراكنده شويد، از نرخ ها مى پرسيد. جاهلانى هستيد بى دانش و غافلانى بى پارسايى و عيبجويانى بى ترس! جنگ و آمادگى براى رزم را از ياد برده ايد. دل هايتان تهى از ياد جنگ شده است و

امام على عليه السلامـ در سخنى كه ياران خويش را بِدان نصيحت مى كرد ـ: اگر شما هم مثل من مى دانستيد آنچه را كه من مى دانم و از شما پنهان است، سر به صحراها مى نهاديد و بر كارهاى خويش مى گريستيد و خود را مى زديد و اموال خويش را بى نگهبان و مراقب رها مى كرديد و هركس در فكر خود بود و به ديگرى توجّهى نداشت. ليكن آنچه را به يادتان آوردند، فراموش كرديد و از آنچه هشدارتان دادند، ايمن شديد. فكرتان را باختيد و كارتان از هم گسيخت. دوست داشتم كه خدا ميان من و شما جدايى افكنَد و مرا به كسى ملحق سازد كه از شما به من سزاوارتر است؛ به خدا سوگند، [آنان]قومى بودند كه فكرشان خجسته و حلمشان افزون بود. حقگويانى كه ستم را وا نهادند، بر راه حق استوار ماندند [و شهيد شدند]، بر راهِ روشن تاختند و به سرانجامى ابدى و

امام على عليه السلامـ در نامه اى به اهل مصر، آن گاه كه مالك اشتر را به حكومت بر آنان گماشت ـ: از بنده خدا على امير مؤمنان به قومى كه به خاطر خدا خشم گرفتند، وقتى كه در روى زمين خدا، معصيت خدا انجام گرفت و حق او برده شد، و ستمْ سراپرده خود را بر سر نيك و بد، و ساكن و مسافر زد، و نه كار معروفى ماند كه با روى آوردن به آن آسودگى فراهم آيد، و نه منكرى كه از آن پرهيز كنند. امّا بعد؛ همانا بنده اى از بندگان خدا را به سوى شما فرستادم كه در دوران خطر نمى خوابد و در لحظات هراس و بيم از رويارويى با دشمن نمى ترسد و بر فاجران تبهكار، سوزنده تر از آتش است. او همان مالك بن حارث از قبيله مَذحِج است. سخنش را بشنويد و فرمانش را آن جا كه مطابق حق است، اطاعت كنيد، كه او شمشيرى از شمشيرهاى خداست كه نه كُند مى

تاريخ اليعقوبى:معاويه، عبد اللّه بن مسعده را با گروه ويژه اى فرستاد و دستور داد به سوى مكّه و مدينه برود. او با هزار و هفتصد نفر به راه افتاد. چون خبر به على عليه السلام رسيد، مسيّب بن نجبه فزارى را اعزام كرد و به او فرمود: «اى مسيّب! تو از كسانى هستى كه به صلاحيت، شجاعت و دلسوزى شان اطمينان دارم. به سوى اين قوم برو و با آنان جدى و اثرگذار برخورد كن، هرچند خويشاوندانت باشند». مسيّب گفت: اى اميرمؤمنان! برايم افتخار است كه مورد اعتماد شمايم. همراه دو هزار نفر از طايفه هاى هَمْدان و طَى و ديگران به راه ا فتاد و شتابان رفت و طلايه سپاه خويش را جلو فرستاد. آنان با عبد اللّه بن مسعده برخورد كرده، جنگيدند. مسيّب هم رسيد و به نبرد با آنان پرداخت، تا آن كه مى توانست عبد اللّه بن مسعده را دستگير

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:اى مردم! چه كسى نيكو گفتارتر از خداست؟ چه كسى راستْ سخن تر از خداست؟ اى مردم! پروردگارتان جل جلاله به من فرمان داده كه على را براى شما راهنما و پيشوا، جانشين و وصى قرار دهم و او را برادر و وزير خود سازم. اى مردم! على، پس از من، باب هدايت و فراخواننده به پروردگارم است و او شايسته ترينِ مؤمنان است: «و كيست خوش گفتارتر از آن كسى كه به سوى خدا دعوت نمايد و كار نيك كند و بگويد: من [در برابر خدا] از تسليم شوندگانم؟» . اى مردم! على از من است، و فرزندانش، فرزندان من اند. او شوهر دختر من است. فرمان او فرمان من، و بازداشتن او بازداشتن من است. اى مردم! بر شما باد پيروى كردن از او و پرهيز از نافرمانى از او؛ چون پيروى از او پيروى از من و نافرمانى از او نافرمانى از من

امام حسن عليه السلامـ هنگامى كه براى صلح با معاويه آمده بود ـ: پدرم، اوّلين كسى بود كه به خداوند متعال و پيامبرش پاسخ مثبت داد و اوّلين كسى بود كه ايمان آورد و خدا و پيامبرش را تصديق كرد و خداوند متعال، در كتابى كه بر پيامبر و فرستاده خويش فرو فرستاده، فرموده است: «آيا كسى كه از جانب پروردگارش بر حجّتى روشن است و شاهدى از او، در پىِ اوست.» . پيامبر خدا، همانى است كه بر حجّتى روشن از پروردگارش است و پدرم، همان است كه در پى او و شاهدى از اوست. پيامبر خدا، هنگامى كه در موسم حج به وى دستور داد كه جهت اعلان برائت به مكّه برود، فرمود: «اى على! اين برائت را ببَر، چون به من فرمان داده شده كه جز خودم يا مردى از خودم ـ كه آن تويى، اى على ـ، كسى آن را نبرَد». پس، على عليه السلام از پيامبر خدا، و

ابن أبى الحديدـ در شرح نهج البلاغة ـ: امّا در فصاحت، او پيشواى فصيحان و سرور بليغان است. درباره سخن او گفته شده كه پايين تر از سخن آفريننده، و برتر از سخن آفريدگان است و مردم، سخنرانى و نوشتن را از او آموخته اند. عبد الحميد بن يحيى گفته است: «هفتاد خطبه از خطبه هاى آن اَصلَع ۱۰ (على عليه السلام) را از بَر كردم. آن گاه، [بلاغت در من] جوشيد و جوشيد». ابن نُباتَه گفته است: «از خطابه گنجى را از بَر كردم كه بخشش از آن، فقط موجب گستردگى و فراوانى اش مى شود؛ صد فصل از موعظه هاى على بن ابى طالب عليه السلام را حفظ كردم». هنگامى كه مِحفَن بن ابى مِحفَن به معاويه گفت: «از نزد گُنگ ترينِ مردم مى آيم»، معاويه گفت: «واى بر تو! چگونه او گُنگ ترينِ مردم است. سوگند به خدا، جز او كسى روش فصاحت را براى

الفتوحـ در يادكرد على عليه السلام، پس از آن كه چند بار براى اصحاب جمل پيك فرستاد تا از جنگ، دست بردارند و آنان پاسخ مثبت ندادند ـ: آن گاه على عليه السلام مردم را گرد آورد و خطبه رسايى خواند و فرمود: «اى مردم! من اين گروه را نصيحت كردم تا برگردند و دست از جنگ بكشند؛ ولى [اين كار را] انجام ندادند و قبول نكردند.». آن گاه، دستش را به سوى آسمانْ بلند كرد و گفت: «خداوندا! طلحة بن عبيد اللّه، از روى اختيار به من دست بيعت داد و آن گاه، پيمانش را شكست. پروردگارا! او را زودتر بميران و به او مهلت مده! خداوندا! زبير بن عوّام، خويشاوندى مرا ناديده گرفت و بيعتم را شكست و به يارى دشمنم شتافت و با آن كه مى دانست ستمكار است، عليه من جنگ به راه انداخت. خدايا! تو مرا از او كفايت كن، هر گونه و هر جا كه مى