حدیث دربارهترساندن از چيرگى شاميان
الإمام عليّ عليه السلامـ مِن كَلامٍ لَهُ في أصحابِهِ ـ: أما وَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ، لَيَظهَرَنَّ هؤُلاءِ القَومُ عَلَيكُم؛ لَيسَ لِأَنَّهُم أولى بِالحَقِّ مِنكُم، ولكِن لِاءِسراعِهِم إلى باطِلِ صاحِبِهِم، وإبطائِكُم عَن حَقّي. ولَقَد أصبَحَتِ الاُمَمُ تَخافُ ظُلمَ رُعاتِها، وأصبَحتُ أخافُ ظُلمَ رَعِيَّتي.
اِستَنفَرتُكُم لِلجِهادِ فَلَم تَنفِروا، وأسمَعتُكُم فَلَم تَسمَعوا، ودَعَوتُكُم سِرّا وجَهرا فَلَم تَستَجيبوا، ونَصَحتُ لَكُم فَلَم تَقبِلوا، أشُهودٌ كَغَيّابٍ، وعَبيدٌ كَأربابٍ! أتلو عَلَيكُمُ الحِكَمَ فَتَنفِرونَ مِنها، وأعِظُكُم بِالمَوعِظَةِ البالِغَةِ فَتَتَفَرَّقونَ عَنها، وأحُثُّكُم عَلى جِهادِ أهلِ البَغيِ فَما آتي عَلى آخِرِ قَولي حَتّى أراكُم مُتَفَرِّقينَ أياديَ سَبَأ ۱، تَرجِعونَ إلى مَجالِسِكُم، وتَتَخادَعونَ عَن مَواعِظِكُم، اُقَوِّمُكُم غُدوَةً، وتَرجِعونَ إلَيَّ عَشِيَّةً، كَظَهرِ الحَنِيَّةِ ۲، عَجَزَ المُقوِّمُ، وَأعضَلَ المُقَوَّمُ.
أيُّهَا القَومُ الشّاهِدَةُ أبدانُهُمُ، الغائِبَةُ عَنهُم عُقولُهُم، المُختَلِفَةُ أهواؤُهُمُ، المُبتلى بِهِم اُمَراؤُهُم، صاحِبُكُم يُطيعُ اللّهَ وأنتُم تَعصونَهُ، وصاحِبُ أهلِ الشّامِ يَعصِي اللّهَ وهُم يُطيعونَهُ، لَوَدَدتُ وَاللّهِ أنَّ مُعاوِيَةَ صارَفَني بِكُم صَرفَ الدّينارِ بِالدِّرهَمِ؛ فَأَخَذَ مِنّي عَشَرَةً مِنكُم، وأعطاني رَجُلاً مِنهُم!
يا أهلَ الكوفَةِ! مُنيتُ مِنكُم بِثَلاثٍ وَاثنَتَينِ: صُمٌّ ذَوو أسماعٍ، وبُكمٌ ذَوو كَلامٍ، وعُميٌ ذَوو أبصارٍ، لا أحرارٌ صَدقٌ عِندَ اللِّقاءِ، ولا إخوانٌ ثِقَةٌ عِندَ البَلاءِ! تَرِبَت أيديكُم! يا أشباهَ الإِبِلِ غابَ عَنها رُعاتُها! كُلَّما جُمِعَت مِن جانِبٍ تَفَرَّقَت مِن آخَرَ، وَاللّهِ لَكَأَنّي بِكُم فيما إخالُكُم ۳ أن لَو حَمِسَ الوَغى، وحَمِيَ الضِّرابُ، قَد انفَرَجتُم عَنِ ابنِ أبي طالبٍ انفِراجَ المَرأَةِ عَن قُبُلِها ۴، وإنّي لَعَلى بَيِّنَةٍ مِن رَبّي، ومِنهاجٍ مِن نَبِيّي، وإنّي لَعَلَى الطَّريقِ الواضِحِ أَلقُطُهُ لَقطا. ۵
امام على عليه السلامـ در سخنى كه درباره ياران خويش فرمود ـ: «هلا! سوگند به آن كه جانم در دست اوست، اين گروه بر شما چيره خواهند شد؛ نه بدان جهت كه آنان نسبت به حق، از شما شايسته ترند؛ بلكه به خاطر شتابشان به سوى باطلِ پيشوايشان و كُندى شما از حقّ من. به يقين، همه امّت ها از ستم حاكمانشان مى ترسند، و من از ستم زير دستان خود بيمناكم!
شما را به جهاد برانگيختم، نكوچيديد. پيام به گوشتان رساندم، نشنيديد. آشكار و نهانْ شما را فرا خواندم، پاسخ نداديد. نصيحتتان كردم، نپذيرفتيد. آيا شما شاهدانى همچون غايبان و بردگانى همچون خواجگانيد؟
حكمت ها را بر شما بازمى خوانم، از آنها مى گريزيد، با موعظه اى رسا، پندتان مى دهم، از آن مى پراكنيد. به پيكار با تجاوزگران فرا مى خوانمتان، هنوز سخنم به پايان نرسيده، مى بينم كه همچون مردم سبا ۶ پراكنده شده، به مجالس خود بازمى گرديد و يكديگر را با پندهايتان فريب مى دهيد. بامدادان، شما را راست مى گردانم، شب مانندِ كمان خميده به سويم برمى گرديد. هم راست كننده [و پند دهنده] ناتوان گشته است، هم راست شونده به ستوه آمده است.
اى گروهى كه جسم هايتان حاضر، ولى خِردهايتان پنهان و خواسته هايتان ناهمگون است و اميرانتان گرفتار شمايند! پيشواى شما فرمانبر خداست، امّا شما نافرمانيد. در عوض، حاكم شاميان، خدا را نافرمانى مى كند، امّا فرمانش مى برند. به خدا سوگند، دوست دارم معاويه با من بر سرِ شما داد و ستد كند، مثل صرّافىِ درهم و دينار. ده نفر از شما را از من بگيرد و يك نفر از آنان را بدهد!
اى كوفيان! به سه چيز و دو چيز از شما گرفتار شده ام. [آن سه چيز كه در شماست، اين كه:]كَرانى هستيد گوش دار، گُنگ هايى هستيد زبان دار و كورانى هستيد چشم دار! [آن دو خصلت كه در شما نيست، اين كه:] نه هنگام كارزار، آزادگان صادقيد و نه هنگام بلا، برادرانى مورد اعتماد!
دستانتان خاك آلود و پريشان باد! ۷ اى همسانان شترانى كه ساربانشان را گم كرده اند، كه از هر سوى جمعشان كنند، از سوى ديگر پراكنده مى شوند!
به خدا سوگند، گويا شما را چنين مى بينم و مى پندارم كه اگر آتش جنگ برافروزد و درگيرى گرم شود، از دور پسر ابو طالب چنان جدا و پراكنده شويد كه زن [هنگام زايمان] از فرزندش جدا مى شود! همانا من از پروردگارم گواه روشن دارم و بر راه راست پيامبر خويشم. همانا من بر راه استوار و روشنم و آن را مى پويم».
۱.أيادي سبأ: مَثَل يضرب للمتفرّقين، وأصله قوله تعالى عن أهل سبأ: «وَ مَزَّقْنَـهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ» سبأ: 19 (شرح نهج البلاغة: ج7 ص74).
۲.الحَنِيّة: القوس (لسان العرب: ج 14 ص 203 «حنا»).
۳.إخالُكَ: أظنّكَ (لسان العرب: ج 11 ص 226 «خيل»).
۴.انفراج المرأة عن قبلها يكون عند الولادة أو عندما يُشرع عليها سلاح. وفيه كناية عن العجز والدناءة في العمل.
۵.نهج البلاغة: الخطبة 97.
۶.مردم سبا، مثلى است كه براى پراكنده شدگان به كار مى برند. اساس اين مثل، برگرفته از آيه «وَ مَزَّقْنَـهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ» است كه شرح پراكندگىِ مردم سبا را بيان مى كند (ر. ك: شرح نهج البلاغة: ج 7 ص 74).
۷.نفرين است، كنايه از گرفتار شدن به خاك مذلّت و فقر. (م)