تاريخ الطبرى ـ به نقل از ابوسَلَمه زُهْرى ـ:همانا على عليه السلام به خوارج نهروان گفت: «اى جماعت! نَفْسِتان شما را فريفت تا از اين داورى كه خود آن را آغاز كرديد و فرا خواستيد و من از آن بيزار بودم، جدا شويد. و من به شما خبر دادم كه آن قوم با شما فريب و نيرنگ مى ورزند؛ امّا شما همچون مخالفان، از سخنم سربرتافتيد و به سان لجاجتگرانِ سركش، از من روى گردانيديد تا ناچار شدم همرأىِ شما گردم. به خدا سوگند، شما اى جماعت، سبُكْ مغز و نابخرديد و ـ پدرِتان مباد ـ من كه گناهى نكرده ام. به خدا سوگند، من شما را در كارتان به سفاهت نيفكندم و چيزى از اين كار را از شما نپوشاندم و آن را بر شما مُشتَبَه نساختم و دشوارى را به شما نزديك نكردم. هر چند فرمان ما در كار مسلمانان روشن بود، رأى بزرگانتان بر آن شد

تاريخ الطبرىـ به نقل از زيد بن وَهْب ـ: همانا على عليه السلام نزد خوارج نهروان آمد و روياروى ايشان ايستاد و گفت: «اى جماعتى كه دشمنىِ از روى ستيزه و لجاجت، شما را به شورش كشانده و خواهش نَفْس از حقيقت بازتان داشته و شتابزدگىِ جاهلانه، شما را به دنبال خود بُرده و در اشتباه و كارى گران افتاده ايد! همانا شما را بيم مى دهم از اين كه فردا صبحگاهان، امّت، شما را در حالى يابند كه بى جان بر كناره اين نهر و در گودى هاى اين دشت افتاده ايد، بى آن كه از جانب پروردگار خويش دليلى روشن و حجّتى آشكار داشته باشيد. آيا نمى دانيد كه من شما را از داورى نهى كردم و خبرتان دادم كه تقاضاى آن جماعت از شما نيرنگ و فريبكارى است و آگاهى تان دادم كه آنها نه اهل دين اند و نه اهل قرآن؛ و من بيش از شما آنان را مى شناسم

امام على عليه السلامـ آن گاه كه مالك اشتر را به استاندارى و كارهاى مصر گماشت، در عهدنامه اى خطاب به وى ـ: به نام خداوند بخشنده مهربان. اين فرمانى است از بنده خدا على، امير مؤمنان به مالك بن حارث اشتر، در عهدنامه او، آن گاه كه وى را به استاندارى مصر گماشت، براى جمع آورى خراج و ماليات مصر و جهاد با دشمنش و اصلاح كارهاى مردمش و آبادسازى شهرهايش. او را فرمان داد به تقواى الهى و برگزيدن طاعت او و پيروى از آنچه خداوند در كتابش به آن فرمان داده است، از واجبات و مستحبّاتى كه هيچ كس جز با پيروى از آنها سعادتمند نمى شود و جز با انكار و تباه ساختن آنها بدبخت نمى گردد [و به او فرمان داد] كه با دست و دل و زبانش خدا را يارى كند؛ چرا كه خداوند، عهده دار يارى كسى است كه يارى اش كند. همانا او نيرومند و

الغاراتـ به نقل از محمّد بن مخنف ـ: سفيان بن عوف چون بر شهر انبار شبيخون زد، مرد تنومندى از اهالى آن جا نزد على عليه السلام آمد و خبر داد. حضرت بر منبر رفت و فرمود: «اى مردم! برادر بكرى شما در انبار كشته شده است، شخصى كه بلند همّت و سرفراز و بى باك بود و پاداش الهى را بر دنيا برگزيد. به سوى مهاجمان بشتابيد تا با آنان رو در رو شويد. اگر ضربه اى به آنان بزنيد، براى هميشه آنان را از عراق رانده ايد». آن گاه، به اميد پاسخ مساعد و سخن مناسب آنان سكوت كرد؛ ولى هيچ كس، حتى يك كلمه دم نزد. چون سكوت آنان را بر آنچه در دلشان بود ديد، فرود آمد و پياده به سمت نُخَيله راه افتاد، در حالى كه مردمْ پشت سر او مى رفتند، تا آن كه گروهى از اشراف كوفه بر گرد او جمع شدند و گفتند: اى امير مؤمنان! برگَرد، كه ما

امام على عليه السلامـ در نامه اش به يكى از كارگزارانش ـ: امّا بعد؛ من تو را در امانتم شريك كردم و تو را نزديك ترين فرد به خود و از خواصّ خود قرار دادم و در نظرم هيچ يك از خاندانم در همكارى و هميارى با من، چون تو مورد اعتماد نبودند و امانتدار من نمى نمودند. امّا تو همين كه ديدى روزگار بر پسر عمويت يورش بُرده و دشمن به پيكار او برآمده و امانت مردم (حكومتْ) خوار گشته و اين امّت، لجاجت كرده و پراكنده گشته اند، با پسرعمويت نَرد مخالفت باختى و همراه جدايى خواهان، راه جدايى تاختى و او را با رهاكنندگانش واگذاشتى و چون ديگر خيانتكاران به او خيانت كردى. پس نه با پسرعمويت هميارى كردى و نه امانت را ادا نمودى. گويى كوششت براى خدا نبود و برهان روشن پروردگارت تو را راه نمى نمود و هدفت نيرنگ زدن به اين

تاريخ الطبرىـ به نقل ابو مِخْنَف ـ: مُعَلَّى بن كُلَيب، از ابو وَدّاك برايم نقل كرد كه: هانى، صبح و شام، نزد عبيد اللّه مى رفت؛ ولى وقتى مسلم در خانه او منزل كرد، رفت و آمد خود را با عبيد اللّه قطع كرد و خود را به بيمارى زد و از خانه بيرون نمى رفت. ابن زياد به اطرافيانش گفت: چرا هانى را نمى بينم؟ گفتند: او بيمار است. گفت: اگر از بيمارى اش مطّلع مى شدم، او را عيادت مى كردم. مُجالِد بن سعيد برايم نقل كرد كه: عبيد اللّه، محمّد بن اشعث و اسماء بن خارجه را فرا خواند. نيز حسن بن عُقبه مرادى برايم نقل كرد كه: عبيد اللّه، عمرو بن حَجّاج زُبيدى را به همراه آن دو فرستاد. و نُمَيْر بن وَعْله، از ابو ودّاك برايم نقل كرد كه: رَوعه خواهر عمرو بن حَجّاج، همسر هانى بن عروه بود و كنيه اش امّ يحيى

به همين اسناد، از سهل، از محمد بن سليمان، از هارون بن جَهم، از محمد بن مسلم روايت است كه گفت: شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود:«چون حضرت حسن بن على عليه السلام، محتضر شد، به حضرت امام حسين عليه السلام فرمود كه: اى برادر من، تو را به چيزى وصيّت مى كنم، پس آن را حفظ كن. چون من بميرم، مرا آماده ساز به غسل دادن و غير آن، بعد از آن مرا ببر به نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله تا به آن حضرت عهد را تازه كنم، پس برگردان مرا به سوى مادرم فاطمه عليهاالسلام، بعد از آن مرا برگردان و در قبرستان بقيع دفن كن. و بدان كه زود باشد كه از عائشه به من رسد، آنچه مردم بدانند از زشتى كردار و عداوت او با خدا و رسول خدا صلى الله عليه و آله و دشمنى او با ما اهل بيت عليهم السلام. و چون قبض روح مطّهر

على بن ابراهيم، از پدرش، از حمّاد بن عيسى، از ابراهيم بن عمر يمانى، از عمر بن اذينه، از ابان بن ابى عيّاش، از سليم بن قيس هلالى، از اميرالمؤمنين عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«كفر، بر چهار ستون بنا شده است و آنها: فسق، و بيرون رفتن است از دايره فرمان خدا، و غلوّ، و شك و شبهه. و فسق، بر چهار شعبه است: بر جفا و كورى و غفلت و سركشى؛ پس هر كه جفا كند، خلق را كوچك شمارد، و فقها را دشمن دارد، و بر گناه بزرگ اصرار كند. و هر كه كور باشد از دين حق، ياد خدا را فراموش كند، و گمان را پيروى نمايد، و با آفريدگار خود به علانيه جنگ كند، و شيطان بر او و گمراهى او اصرار كند، و آمرزش گناهان را طلبد، بى آنكه توبه كند، يا تضرّع و زارى نمايد، يا غفلتى داشته باشد (بلكه دانسته گناه كرده، و از روى عمد و قصد

و كلينى رضى الله عنه فرموده است كه: آن حضرت فرمود:«و نفاق، بر چهار ستون بنا شده: بر هوا، و هُوَينا؛ يعنى خواهش نفس و آنچه آسان ترك باشد ۱، و حفيظه؛ يعنى خشم گرفتن و ننگ و عار داشتن، و طمع. پس هوا، بر چهار شعبه است: بر بغى و عدوان و شهوت و طغيان. پس هر كه بغى و ستم كند، سختى ها و بدى هاى او بسيار شود، و (دنيا) از لوث وجودش خالى گردد، و ستمديده بر او يارى داده شود. و هر كه تعدّى كند و از حدّ درگذرد، از بدى هاى او ايمن نتوان بود، (يا از بدى هاى خويش ايمن نباشد و حوادث زمانه به او رسد) و دلش سالم نباشد، و مالك نفس خود نشود از خواهش هاى آن. و هر كه نفس خود را در شهوت ها ميل ندهد ۲، در پليدى ها فرو رود. و هر كه طغيان كند از روى عمد، گمراه شود، بى آنكه حجّتى داشته باشد. و هُوَيْنا و آنچه آسان

امام حسين عليه السلام:از پدرم عليه السلام درباره نشستن او [رسول خدا صلى الله عليه و آله] پرسش كردم پس فرمود: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نمى نشست و بر نمى خاست مگر آن كه ذكر بر لب داشت و جايى را به خود اختصاص نمى داد و از اين كار، نهى مى داشت و هرگاه نزد جماعتى مى رفت در پايين مجلس مى نشست و به اين كار فرمان مى داد، بهره هريك از همنشينانش را ادا مى كرد، تا آن جا كه همنشين او فكر نمى كرد كسى نزد رسول خدا از او ارجمندتر است، هر كه با او همنشين مى شد يا پى كارى را با هم مى گرفتند، حضرت آن قدر شكيبايى مى ورزيد تا اين كه او خود مى رفت و كسى كه از ايشان [برآوردن]حاجتى را مى طلبيد، يا نيازش را برمى آورد يا كلامى خوش به او مى گفت. گشاده رويى و اخلاقش، همه مردم را در بر مى گرفت و [ديگر]پدر آنها

تاريخ الطبرىـ به نقل از على بن عمر، از پدرش ـ: پس از بازگشت مصريان، على عليه السلام نزد عثمان آمد و گفت: سخنى بگو كه مردم از تو بشنوند و گواهِ بر آن باشند و خداوند نيز تغيير روش و توبه ات را ببيند؛ زيرا شهرها بر تو شوريده اند و ايمن از آن نيستم كه گروهى ديگر از كوفه بر تو در آيند و تو بگويى: «اى على! به سوى آنان برو» و من نتوانم به سوى آنان بروم و تو را نزد آنان معذور بدارم، و [نيز]گروهى ديگر از بصره بيايند و بگويى: «اى على! به سوى آنان برو» و چون نروم، چنين بپندارى كه با تو قطع رحم كرده و حقّت را سبُك شمرده ام. عثمان، بيرون آمد و همان خطبه [ى مشهور] را خواند كه تغيير رفتار و توبه اش را اعلام مى داشت. او برخاست و پس از حمد و ثنايى شايسته مقام ربوبى و الهى، چنين گفت: امّا بعد، اى مردم!

الإمامة و السياسة:عثمان، بيرون آمد و بالاى منبر رفت و به حمد و ثناى الهى پرداخت و سپس گفت: امّا بعد، اى مردم! ناصحانم به من دروغ گفته اند و نفْسم مرا سست كرده است و شنيدم پيامبر خدا مى فرمايد: «بر باطل، لجاجت نورزيد كه باطل بر دورى از خدا مى افزايد. هر كه بدى كرد، باز گردد و هر كه خطا كرد، توبه كند». من نخستين پندگيرنده ام و به خدا سوگند، اگر حقْ مرا به بردگى كشد، چون برده مى گردم و همچون بنده اى مى شوم كه اگر برده بماند، صبر مى كند و اگر آزاد شود، سپاس مى گزارد. سپس [از منبر] فرود آمد و بر همسرش نائله (دختر فرافصه) وارد شد و مروان بن حكم نيز با او داخل شد و گفت: اى امير مؤمنان! سخن بگويم، يا ساكت بمانم؟ نائله به او گفت: ساكت شو! به خدا سوگند، اگر سخن بگويى، فريبش مى دهى و او را به