شرح نهج البلاغةـ ضمن بيان برخى نامه هاى تبادل شده ميان على عليه السلام و معاويه كه آغاز اين نامه چنين است: «از بنده خداوند، على، امير مؤمنان به معاوية بن ابى سفيان» ـ: امّا بعد؛ همانا دنيا، سراىِ بازرگانى و سود يا زيان آن، آخرت است. پس خوش بخت كسى كه سرمايه اش در دنيا كارهاى نيكو باشد، و كسى كه دنيا را چنان كه هست ببيند و آن را به فراخور قدر حقيقى اش، ارزش نهد. من تو را اندرز مى دهم با اين كه از گذشته تو آگاهم؛ گذشته اى كه از دير باز نسبت به آن آشنايى دقيق و بدون ترديد دارم [ومى دانم كه اندرز سودى براى آن ندارد]؛ امّا خداوند متعال از دانايان پيمان گرفته كه رسم امانت به جاى آورند و گمگشته و رهيافته را اندرز دهند [و از اين روست كه تو را اندرز مى دهم]. پس، از خدا بترس و از كسانى مباش كه از

شرح نهج البلاغةـ به نقل از مدائنى ـ: على عليه السلام به او (معاويه) نوشت: امّا بعد؛ اين مايه گم راهى كه با خود دارى، چندان دور از همانى نيست كه خانواده و خاندان تو با خود داشتند؛ هم ايشان كه كفر و باطل خواهى، وادارشان كرد كه بر محمّد صلى الله عليه و آله حسد ورزند، تا آن گاه كه به خاك هلاكت در انداخته شدند ـ چنان كه خود مى دانى ـ؛ همانان كه هيچ حريمى را پاس نداشتند و هيچ [رخداد]بزرگى را دور نكردند. من، خويش، در آن عرصه ها در مقابلشان بودم؛ در تنور جنگ با آنان، حمله ور بودم و بُرندگى شمشيرهايشان را كُند مى ساختم و سران ايشان و سردمداران گم راهى را مى كشتم. به خواست خداوند، جانشين ايشان [يعنى تو] را نيز در پى همان پيشينيان خواهم فرستاد. و چه بد جانشينى است آن كه بر جاى پيشينيانى نشيند كه

شرح نهج البلاغةـ به نقل از مدائنى ـ: على عليه السلام به او (معاويه) نوشت: امّا بعد؛ ديرگاهى است تو و هواخواهانت ـ كه ياوران شيطانِ رانده شده اند ـ، حق را افسانه پيشينيان مى خوانيد و آن را فرا پشتِ خويش مى افكنيد و سخت مى كوشيد تا با دست ها و دهان هاى خود، نور خدا را خاموش كنيد؛ امّا خداوند، به ناخواستِ كافران، نورش را فراگير مى كند. به جانم سوگند، به ناخواستِ تو آن نور، فراگستر مى شود و علم [خدا] به همه جزئيّات كارهايت رخنه مى كند و تو به سبب اعمالت كيفر مى بينى. پس در دنيايت كه از تو جداشدنى است، هرچه مى خواهى به تبهكارى بپرداز. گويا تو را مى بينم كه به باطلت كه به سر آمده و به آنچه كرده اى و واژگون گشته، مؤاخذه مى كنند، پس آن گاه به زبانه آتش در مى افتى، بى آن كه خداوند بر تو هيچ ستم

شرح نهج البلاغةـ به نقل از نقيب ابو جعفر ـ: معاويه در پى [تحريك و] به لغزش افكندن على عليه السلام بود، خاطرات بد را به ياد او مى آورْد تا شايد او از حال ابو بكر و عمر كه حقّ [خلافت] او را غصب كرده بودند، چيزى گويد [و بدين سان، رسوا شود]. پس همواره با نامه پراكندن و پيك فرستادن، بر آن بود كه غافلگيرش كند تا وى در نامه اى يا با پيكى، آنچه را از ابو بكر و عمر در دل دارد، آشكار سازد و آن گاه معاويه، نزد مردم شام، آن را دستاويزى به زيان على عليه السلام سازد و به ديگر گناهان وى، به زعم خويش، كه در باور آن مردم نشانده بود، بيفزايد. همو بود كه نزد شاميان، على عليه السلام را فرومايه جلوه داده بود، بدين ادّعا كه او در قتل عثمان دست داشته و كشندگانش را يارى كرده، طلحه و زبير را كشته و عايشه را به

امام على عليه السلامـ از نامه او به معاويه؛ و اين نامه از نيكوترين نامه هاست ـ: امّا بعد؛ نامه ات به من رسيد كه در آن، ياد كرده اى كه خداوند، محمّد صلى الله عليه و آله را براى [ابلاغ]دين خود برگزيد و او را با كسانى كه خود نيروشان بخشيده بود، نيرومند ساخت. همانا روزگار، شگفتْ چيزى از تو را بر ما پنهان كرده بود؛ چه از نعمتى كه خداوند ارزانى مان فرموده و نيز از موهبتى كه با وجود پيامبرمان بر ما نهاده، با ما سخن آغاز كرده اى. اين كار تو همانند آن است كه كسى خرما به هَجَر فرستد (= زيره به كرمان بَرَد) يا شاگردى نوآموز، استاد تير اندازى اش را به مبارزه فراخوانَد. آن گاه، پنداشته اى كه برترينِ مردم در اسلام، فلان و فلان هستند. سخنى گفته اى كه اگر يكسره درست باشد، تو را از آن هيچ بهره اى نيست؛

الكامل، مبرّد:معاويه به على عليه السلام نوشت: از معاوية بن صَخْر به على بن ابى طالب. امّا بعد؛ به جانم سوگند، اگر گروهى كه با تو بيعت كرده اند، در حالى بيعت كرده بودند كه تو از خون عثمان مبرّا باشى، تو [نيز] همانند ابو بكر و عمر و عثمان مى بودى؛ امّا تو مهاجران را بر عثمان شوراندى و انصار را از گِردش پراكندى. آن گاه، نادان از تو فرمان بُرد و ناتوان از تو نيرو گرفت. شاميان، از هر چيزى جز نبرد با تو سرباز مى زنند تا كُشندگان عثمان را به ايشان بسپارى، كه اگر چنين كنى، [گزينش خليفه با]شورايى از مسلمانان خواهد بود. به جانم سوگند، دليل تو برابرِ من، نه آن تواند بود كه برابرِ طلحه و زبير اقامه كردى؛ زيرا آن دو با تو بيعت كرده بودند، امّا من چنين نكردم. دليل تو برابر شاميان نيز همانند دليلت

وقعة صِفّينـ به نقل از ابو روق ـ: پيش از آن كه امير مؤمنان به صِفّين رهسپار شود، ابو مسلم خولانى در ميان گروهى از قاريان شام، نزد معاويه آمد. آنان به معاويه گفتند: اى معاويه! بر چه پايه با على عليه السلام مى جنگى، حال آن كه تو در همدمى [با پيامبر صلى الله عليه و آله]، هجرت، خويشاوندى [با پيامبر خدا] و پيشينه [ىِ مسلمانى]همانند او نيستى؟ گفت: من با اين ادّعا كه در همدمى، هجرت، خويشاوندى و پيشينه با على يكسانم، با وى نبرد نمى كنم. ليكن مرا از خويش خبر دهيد. آيا نمى دانيد عثمان مظلوم كشته شد؟ گفتند: چرا. گفت: پس كشندگان عثمان را به ما وا گذارَد تا به تلافىِ عثمان، آنان را بكشيم؛ و آن گاه، ميان ما و او جنگى نخواهد بود. گفتند: پس نامه اى براى وى بنويس تا يكى از ما برايش ببرد. آن گاه،

شرح نهج البلاغةـ در يادكردِ نامه اى كه معاويه به امام عليه السلام نوشت ـ: از معاوية بن ابى سفيان به على بن ابى طالب. امّا بعد؛ ما خاندان عبد مناف، همواره از يك چاه آب كشيده ايم و در يك خط مسابقه حركت كرده ايم، بى آن كه برخى از ما را بر ديگرى برترى باشد يا ايستاده ما را بر نشسته، افتخارى. سخن ما هماهنگ، پيوندمان فراگير، و سرايمان يكى بود. شرافتِ نَسَب، ما را به هم مى پيوست و كرامتِ نژاد، ما را در بر مى گرفت. نيرومندِ ما بر ناتوانمان مهر مى ورزيد و توانگرِ ما دلدارى بخشِ فقيرمان بود. دل هاى ما از كينه حسد خالى بود و جان هامان از ناپاكْ انديشه، پيراسته. همواره بر اين حال بوديم تا آن گاه كه تو در كار عموزاده خويش سستى ورزيدى و به او حسد بُردى و مردم را ضدّ او يارى كردى و سرانجام، وى در

امام على عليه السلامـ از نامه وى به معاويه ـ: از على به معاوية بن صَخْر. امّا بعد؛ نامه كسى به من رسيد كه نه بينشى دارد تا راهبرش شود، و نه رهنمايى تا راهش بَرَد. هوا و هوس او را فرا خوانده و وى اجابتش كرده؛ و همان، او را به دنبال خود كشيده و او هم از آن پيروى كرده است. پنداشته اى كه گناه من در باب عثمان، بيعت سپارى تو با من را تباه مى سازد. به جانم سوگند، من جز تَنى از مهاجران نبودم؛ هر گونه روى كردند، من نيز روى كردم و هر سان روى وا گرداندند، من نيز وا گرداندم. كار خداوند چنان نبود كه ايشان را بر گم راهى گرد آورَد و به كورى دراندازد. من [نيز به چنان كارى]فرمان ندادم تا گناهِ فرمان دهنده، بر گردن من باشد، و به قتلى دست نزده ام تا قصاص بر من روا گردد. و امّا اين كه گفته اى: «شاميان

امام على عليه السلامـ برگرفته نامه او به معاويه ـ: از بنده خدا على امير مؤمنان به معاوية بن ابى سفيان. امّا بعد؛ مرد خولانى نامه اى از تو برايم آورد كه در آن از محمّد صلى الله عليه و آله و نعمت هدايتگرى و ابلاغ وحى كه خداوند به او ارزانى فرمود، ياد كرده اى. سپاسْ، از آنِ خداوندى است كه وعده او را راست ساخت و يارى اش را كامل كرد و او را در سرزمين ها قدرت بخشيد و وى را بر هم خاندان هاى كينه توز و ستيزه گرش پيروز فرمود؛ همانان كه بر او تاختند، با او دشمنى ورزيدند، دروغگويش خواندند، دشمنانه به ميدانش آمدند، براى بيرون راندن او و ياران و خاندانش هم داستان شدند، [اقوام]عرب را بر او شوراندند و براى جنگ با وى گردشان آوردند، در ستيز با او همه گونه كوشيدند، و كارها را بر او باژگونه [و

امام على عليه السلامـ بـرگرفته نـامه وى در پـاسخ بـه معاويه ـ: امّا بعد؛ چنان كه ياد كردى، ما و شما [پيش از اسلام]مأنوس و يكْ پارچه بوديم. ديروز، ايمان ما و كفر شما ميانمان فاصله افكند و امروز، استوارى ما بر حق و گرفتارى شما به فتنه. هيچ يك از شما، جز از سرِ ناچارى، مسلمان نشد، آن هم پس از آن كه همه بزرگانِ اسلام، يكْ پارچه هم داستانِ پيامبر خدا شدند. ياد كرده اى كه من طلحه و زبير را كشته ام و عايشه را آواره كرده ام و بين بصره و كوفه مستقر شده ام. اين، كارى است كه تو از آن بركنار بودى. پس، از آن بر تو ملامتى نيست و پوزش خواستن از آن نزد تو نشايد. و ياد كرده اى كه در ميان [لشكرى از] مهاجران و انصار به ديدار من خواهى آمد. امّا آن روز كه [در جنگ بدر]برادرت (عَمرو) به اسيرى گرفته شد، پيوند

امام على عليه السلامـ برگرفته از نامه وى به معاويه ـ: امّا بعد؛ همانا دنيا شيرين است و سرسبز، و آراسته و با طراوت. هر كه به آن ميل كند، دنيا او را با آرايش هاى خويش از سودمندى هايش باز مى دارد. ما فرمان يافته ايم كه به آخرت، روى كنيم و به سوى آن برانگيخته شويم. پس اى معاويه! آنچه را فنا مى پذيرد، فرو گذار و براى آنچه پاينده مى ماند، بكوش و برحذر باش از مرگ كه به سوى آن روانى و از محاسبه اى كه كارت به آن مى انجامد. و بدان كه خداوند متعال، هر گاه خير را براى بنده اى بخواهد، او را از ناپسندى ها باز مى دارد و به فرمان بردارى خويش توفيق مى بخشد، و هر گاه براى بنده اى بد بخواهد، او را با دنيا مى فريبد و آخرت را از يادش مى بَرَد و آرزويش را مى گسترد و وى را از آنچه موجب صلاح اوست، باز مى دارد.

امام على عليه السلامـ بر گرفته نامه او به معاويه ـ: به نام خداوند بخشنده مهربان. امّا بعد؛ هر چند تو در شامى، بيعت با من در مدينه، تو را نيز فرا مى گيرد؛ زيرا همان مردمى با من بيعت كردند كه با ابو بكر و عمر و عثمان نيز ـ بر آن پيمان ها كه آنان بدان بيعت شدند ـ بيعت كرده بودند پس نه شاهد [ـِ بيعت]، حق دارد كه [خلاف نظر مردم را]برگزيند و نه غايب، حق دارد كه آن را رد كند؛ [همان گونه كه]شورا از آنِ مهاجران و انصار بود و آن گاه كه بر كسى اتّفاق كردند و او را پيشوا ناميدند، همين مايه خشنودى خدا بود و اگر كسى با طعنه زدن يا ميل [جديد]پروردن، از اين انتخاب سر باز مى زد، او را به همين رأى بازمى گرداندند؛ و اگر نمى پذيرفت، با وى به نبرد بر مى خاستند، چرا كه شيوه اى جز شيوه مؤمنان را پيروى كرده بود و

امام على عليه السلامـ برگرفته نامه او به معاويه ـ: از بنده خدا، على امير مؤمنان، به معاوية بن ابى سفيان. درود بر هر كه هدايت پذيرد! من [در مكتوبِ روانه]به سوى تو، خداوند را سپاس مى گويم كه هيچ معبودى جز او نيست. امّا بعد؛ تو دنيا و دگرگون ساختن اهل خويش و سرگذشتش را ديده اى. بهترينِ ماندگارى هاى دنيا، همان است كه در گذشته، به بندگان راستى پيشه رسيد. و هر كه [حقيقتِ حالِ] دنيا را بسانِ فراموشىِ آخرت، فراموش كند، ميان آن دو فاصله اى دور مى يابد. اى معاويه! بدان كه مدّعىِ امرى شده اى كه شايسته آن نيستى، نه در سابقه [ى مسلمانى] و نه در امر خلافت. بر اين ادّعا، هيچ دليل روشنى اقامه نمى كنى كه نشانگر منزلت تو باشد و نيز بر آن، هيچ گواهى از كتاب خدا يا عهدى از پيامبر خدا، كه ادّعاى آن