تيسير المطالبـ به نقل از جابر بن عبد اللّه انصارى ـ: پيامبر خدا اين آيه را خواند: «و اين مَثَل ها را براى مردم مى زنيم و جز دانشوران، آن را در نمى يابند» . [آن گاه]فرمود: «دانشور، كسى است كه از خداى عز و جل خرد، دريافت مى دارد ۲] با بصيرت الهى] و از فرمان هاى او پيروى مى كند و از خشم او دورى مى گزيند».

امام على عليه‏السلام: ضرب‏المثل‏ها، براى خردمندان آورده مى‏شوند.

تنبيه الغافلينـ به نقل از ابو ذر غفارى ـ: از پيامبر خدا پرسيدم: اى پيامبر خدا! در صحف ابراهيم عليه السلام چه بود؟ فرمود: «در آن، مَثَل ها و پندهايى بود: سزاوار است كه خردمند، اگر خردش [در مقابل هوسش]شكست نخورده است، زبانش را نگه بدارد، زمانش را بشناسد و به كار خويش روى آورد. به راستى، هر كه سخن گفتن را از كارهايش به حساب آورد، سخن گفتنش كم مى شود، مگر در آنچه او را به كار آيد».

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:قرآن، بر پنج وجه نازل شده است: حلال، و حرام، و محكم، و متشابه، و مَثَل ها. پس به حلال، عمل كنيد و از حرام، باز ايستيد و محكم را به كار بنديد و با متشابه، كارى نداشته باشيد و از مَثَل ها عبرت گيريد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:خداوند، راه راستى را مَثَل زده كه در دو كناره آن راه، دو خانه است كه درهاى گشوده دارند و جلوى درها پرده هايى آويزان است. بر سر آن راه، فراخواننده اى فرا مى خواند و در بالاى آن راه، فراخواننده ديگرى فرا مى خواند. و خداوند به خانه سلامتْ دعوت مى كند و هر كه را بخواهد، به راه راستْ هدايت مى كند. درهايى كه در دو كناره آن راه است، حدود خدايند كه هر كس در [قرقگاه]حدود خداوندْ وارد شود، پرده برداشته مى شود، و آن دعوتگرى كه از بالاى راه دعوت مى كند، واعظ پروردگار اوست.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:حكايت من و شما، حكايت مردى است كه آتش افروخته است و پروانه ها و ملخ ها خود را به درون آن مى اندازند و او آنها را از آتش، دور مى كند. من هم كمربندهاى شما را گرفته ام و از آتش، دورتان مى كنم و شما از دستان من مى گريزيد [و به سوى آتش مى رويد].

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:حكايت من و آنچه خداوندْ مرا به آن مبعوث كرده، حكايت مردى است كه نزد مردمى مى رود و مى گويد: «اى مردم! من با چشم خود، لشكر [دشمن]را ديدم و همانا من هشدار دهنده آشكار و بى پرده ام. خود را برهانيد! خود را برهانيد!». پس، گروهى از آن مردم اطاعتش مى كنند و شب هنگام ره سپار مى شوند و به آرامى پيش مى روند و نجات مى يابند و گروهى از ايشان، سخن او را دروغ مى شمارند و شب را در جاى خود مى گذرانند و آن لشكر، سپيده دم بر آنها مى تازد و همه را قلع و قمع مى كند. اين است حكايت كسى كه از من اطاعت كند و از آنچه آورده ام، پيروى نمايد و حكايت كسى كه از من نافرمانى كند و آنچه را از حق آورده ام، دروغ شمارد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:حكايت من و قيامت، مانند دو اسب مسابقه است. حكايت من و قيامت، حكايت مردى است كه عدّه اى او را براى خبر يافتن از وضعيّت دشمن، پيشاپيش، روانه كرده اند و او از بيم اين كه دشمن، زودتر از او، خود را به مردمش برساند، جامه اش را در مى آورد و با آن، علامت مى دهد كه: «به شما حمله شده! به شما حمله شده! من هستم! من هستم!».

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:مؤمن به مانند عطرفروش است كه اگر با او بنشينى، به تو سود مى رساند، اگر با او راه بروى، به تو سود مى رساند و اگر با او شريك شوى، به تو سود مى رساند.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:مَثَل مؤمن، مَثَل خوشه [اى از گندم يا جو]است كه گاه كج مى شود و گاه راست ۲.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:حكايت مؤمن، حكايت زراعتى است كه وزش بادها همواره آن را به هر سو خميده مى كند. مؤمن، پيوسته در معرض بلاست. حكايت منافق، حكايت درخت صنوبر است كه تكان نمى خورد، تا آن كه وقت بريدنش فرا مى رسد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:حكايت مؤمن و برادرش، حكايت دو كفِ دست است كه يكى از آنها ديگرى را تميز مى كند.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:حكايت مؤمنان در دوستى و مهربانى با يكديگر و دلسوزى براى يكديگر، حكايت پيكر [آدمى]است كه هر گاه عضوى از آن به درد آيد، ساير اعضاى بدن با شب نخوابيدن و تبدار شدن، با آن همدردى مى كنند.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:مَثَل نمازهاى پنجگانه، مَثَل نهر آب شيرينى است كه از مقابل خانه هر يك از شما مى گذرد و او روزى پنج بار، خود را در آن شستشو مى دهد. ديگر، چركى در بدن او باقى نمى ماند.

صحيح مسلمـ به نقل از ابو هريره ـ: پيامبر خدا فرمود: «مَثَل بخيل و صدقه دهنده، مَثَل دو مرد است كه زرهى آهنين بر تن دارند. هر گاه صدقه دهنده بخواهد صدقه اى بدهد، آن زره بر تن او گشاد مى شود تا آن كه [سرانجام] اثرى از آن نمى ماند [و زره به كلّى از تنش بيرون مى رود]، و هر گاه بخيل بخواهد صدقه اى بدهد، زره بر او تنگ مى شود و دست هايش به چنبرهايش بسته مى شود و همه حلقه هاى زره در هم جمع مى شوند». شنيدم كه پيامبر خدا مى فرمود: «پس، [بخيل]سعى مى كند آن زره را از هم باز كند (گشاد كند)؛ امّا نمى تواند».

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:مَثَل كسى كه عطاى خود را پس مى گيرد، مَثَل سگى است كه آن قدر مى خورد تا سير شود و استفراغ كند و سپس استفراغ خود را بخورد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:مثال بد زدن، شايسته ما نيست؛ [ولى]كسى كه بخشش خود را پس بگيرد، مانند سگى است كه استفراغ خود را بخورد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:از مَثَل هاى پيامبران عليهم السلام، جز اين سخنِ مردم بر جاى نمانده است: وقتى حيا نداشتى، هر كارى كه مى خواهى، بكن.

المناقب، ابن شهرآشوب ـ به نقل از ابو عبّاس فلكى، از امام على عليه السلام ـ:بدانيد كه مقصود از «ذكر»، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله است و «اهل ذكر»، ما هستيم و ماييم «راسخان در دانش» و نشان هاى هدايت و سرانِ پرهيز، و براى ما [اين گونه] مَثَل ها زده مى شوند.