تاريخ الطبرىـ به نقل از محمّد و طلحه ـ: على عليه السلام براى قيس بن سعد، عثمان بن حُنَيف و ابو موسى نامه نوشت كه مردم را براى جنگ با شام، روانه سازند و خود به آماده سازى و فراهم آوردن ابزار جنگ پرداخت. ايشان براى مردم مدينه سخنرانى كرد و آنان را به برخاستن براى جنگ با تفرقه اندازان فرا خواند و فرمود: «. براى جنگ با گروهى كه مى خواهند اتّحاد و همبستگى شما را به تفرقه كشانند، به پا خيزيد. اميد است كه خداوند به واسطه شما، آنچه را ديگران تباه كرده اند، سامان بخشد و شما بتوانيد آنچه را بر عهده تان است، به جاى آوريد». در اين ميان كه مردم در حال آماده شدن [براى نبرد با معاويه] بودند، از اهل مكّه خبر ديگرى آمد كه آنان به مخالفت برخاسته اند. امام على عليه السلام با شنيدن اين خبر، در ميان مردم

الجمل:وقتى گروهى [از مردم] بر مخالفت با اميرمؤمنانْ يك سخن و آماده حركت به سمت بصره شدند و خبرش به او رسيد و نامه اى به او رسيد كه از آن گروه گزارش مى داد، ابن عبّاس، محمّد بن ابى بكر، عمّار بن ياسر و سهل بن حنيف را فرا خواند و آنان را از نامه و حركت آن گروه به سوى بصره، آگاه ساخت. محمّد بن ابى بكر گفت: اى اميرمؤمنان! آنان چه مى خواهند؟ تبسّمى كرد و فرمود: «خونخواه عثمان شده اند». محمّد گفت: به خدا سوگند كه عثمان را كسى جز آنان نكُشت! آن گاه اميرمؤمنان فرمود: «در اين باره، نظر مشورتى خود را با من در ميان گذاريد». عمّار بن ياسر گفت: نظر من حركت به سمت كوفه است؛ زيرا مردمانش پيروان ما هستند و اين گروه به سوى بصره روانه شده اند. ابن عبّاس گفت: اى اميرمؤمنان! نظر من آن است كه فردى

امام على عليه السلامـ از سخنرانى او به هنگامى كه گزارش بيعت شكنى به وى رسيد ـ: بدانيد كه شيطان، گروهش را برانگيخته است و لشكر خويش را از هر سو فرا خوانده تا ستم در زادگاهش برقرار باشد و باطل در جايگاهش پايدار مانَد. به خدا سوگند، از من زشتى نديدند و ميان من و خودشان منصفانه رفتار نكردند. آنان، حقّى را مى جويند كه خودْ آن را به كنار نهادند، و خونخواهى كسى را مى كنند كه خودْ خونش را ريختند. اگر در اين كار، با آنان شريك بوده ام، آنان را هم سهمى است، و اگر بدون من دست به اين كار زده اند، پيامدش نيز بر عهده خودشان است. به راستى كه بزرگ ترين دليل آنان بر ضررِ خودشان است. آنان از مادرى شير مى خورند كه شيرش خشكيده است، و بدعتى را زنده مى كنند كه ميرانده شده است. اى دعوت كننده زيانكار! كه مى

امام على عليه السلامـ در سخنرانى اش به هنگام حركت به سوى جنگ ـ: من به چهار چيز مبتلا گشتم: زيرك ترين و سخاوتمندترينِ مردم، طلحه، و شجاع ترينِ مردم، زبير، و مُطاع ترينِ مردم در نزد مردم، عايشه، و سريع ترينِ مردم در فتنه انگيزى، يَعلَى بن اُميّه. به خدا سوگند، از من زشتى نديدند و ثروتى را به خود اختصاص ندادم و به سوى هوا و هوس نرفتم. آنان حقّى را مى جويند كه خود به كنارى نهادند و خونى را طلب مى كنند كه خود بر زمين ريختند و آنان، خودشان عهده دار آن بودند، نه من. اگر من شريك آنان بودم، آن را زشت نمى شمردند. پيامد خون عثمان، تنها بر گردن آنان است و آنان، همان گروه ستمكارند. با من بيعت كردند و سپس بيعت مرا شكستند و به من فرصت ندادند تا ستمكارى مرا از عدالت من بازشناسند. من به حجّت الهى بر

امام على عليه السلامـ از سخن وى درباره طلحة بن عبيد اللّه، وقتى خبر حركتش با زبير به سوى بصره براى چجنگ با وى به او رسيد ـ: تا بوده ام، مرا به جنگ، تهديد نكرده اند و از شمشير نهراسانده اند. من دل به وعده نصرت پروردگارم بسته ام. به خدا سوگند كه او (طلحه) در خونخواهى عثمانْ شتاب نكرد، مگر از ترس آن كه از او بازخواست شود؛ زيرا كه وى متّهم بود و كسى در ميان جمعيت بر [ريختن خون]عثمان، حريص تر از او نبود. از اين رو، تصميم گرفت بدانچه برايش سودمندتر است، مغالطه كند تا حقيقتْ پوشيده مانَد و ترديد، پيدا شود. به خدا سوگند، طلحه در مسئله عثمان، بايد يكى از سه كار را انجام مى داد: اگر عثمانْ ستمگر بود ـ چنان كه وى گمان داشت ـ، سزاوار بود كه قاتلان او را يارى كند و ياوران عثمان را دور سازد؛ و اگر

الإرشاد:وقتى خبر حركت عايشه، طلحه و زبير از مكّه به بصره به او (على عليه السلام) رسيد، خدا را سپاس و ثنا گفت و فرمود: «عايشه، طلحه و زبير، حركت كردند. هريك از آن دو نفر (طلحه و زبير)، خلافت را براى خود مى خواهد، نه رفيقش. طلحه ادّعاى خلافت نمى كند، مگر از آن رو كه پسرعموى عايشه است، و زبير، آن را ادّعا نمى كند، مگر از آن رو كه داماد پدر عايشه است. به خدا سوگند، اگر به خواسته هاى خود دست يابند، زبير، گردن طلحه را خواهد زد و طلحه، گردن زبير را و هريك با ديگرى در حكومت، نزاع خواهد كرد. به خدا سوگند، دانستم كه عايشه، همان زنى است كه سوارِ شتر خواهد شد؛ نه مشكلى را مى گشايد و نه از گردنه اى عبور مى كند و بلكه در منزلى اُتراق نمى كند، مگر آن كه بر معصيت است، تا آن كه خود و همراهانش را به ورطه

تاريخ الطبرى:على عليه السلام در مدينه بود كه گزارش رسيد كه [اهل جمل]براى رفتن به سوى بصره اجتماع كرده اند و [همچنين] خبر تصميم جمعى طلحه، زبير و عايشه و پيروانشان و نيز سخنان عايشه به وى رسيد. على عليه السلام [از مدينه] بيرون آمد و آنان را با همان آرايش نظامى اى كه براى رفتن به شامْ فراهم ساخته بود، تعقيب مى كرد. هفتصد نفر از كوفيان و بصريانِ چالاك و سبك بار به همراه او بيرون رفتند و اميد داشت به آنان برسد و از رفتن آنان به بصره جلوگيرى كند. در راه، عبد اللّه بن سلّام، او را ديد و زمام شترش را گرفت و گفت: اى اميرمؤمنان! از مدينه بيرون مرو. به خدا سوگند، اگر از آن بيرون روى، هرگز بدان باز نمى گردى و قدرت و عظمت مسلمانان نيز هرگز به مدينه باز نمى گردد. همراهان، او را بد گفتند. على عليه

الجمل:آن گاه [على عليه السلام] با هفتصد نفر از مهاجران و انصار، بيرون رفت و تمّام بن عبّاس را به جاى خويش در مدينه گمارد و قُثم بن عبّاس را به مكّه فرستاد. وقتى در جستجوى جمليان، تصميم به حركت گرفت، بر شترى سرخ موىْ سوار شد و اسبى نيرومند در پى داشت و حركت كرد و چنين زمزمه مى كرد: مانند پرستوها كوچ كنيد و شتاب كنيد تا به مرد تَيمى و زبير برسيم. زيرا شرارت به پا كردند و از نيكى گذشتند بار پروردگارا! فرداى قيامت، آنان را در آتش وارد ساز. امام على عليه السلام با شتابْ حركت كرد تا به ربذه رسيد. چون بدان جا رسيد، دريافت كه آنان گذر كرده اند. اندكى در ربذه ماند و سپس به سمت بصره به راه افتاد و مهاجران و انصار در چپ و راست وى بودند و با كسان ديگرى ـ كه خبر حركت او و يارانش را

امام على عليه السلامـ از نامه اش به كوفيان به هنگام حركت از مدينه به سوى بصره ـ: از بنده خدا على اميرمؤمنان به كوفيان، پيشانى انصار و بزرگان عرب. پس از حمد و سپاس خداوند؛ به شما از ماجراى عثمان به گونه اى خبرمى دهم كه شنيدنش مانند ديدنش باشد. مردم بر او خُرده مى گرفتند و من يكى از مهاجران بودم كه همواره، خشنودى او را مى خواستم و كمتر او را سرزنش مى كردم، ۴ و طلحه و زبير، آسان ترين كارشان آن بود كه بر او بتازند و ملايم ترين صدايشان، درشتى كردن با او بود. عايشه، ناگهان نسبت به عثمان، خشم گرفت. گروهى فرصت يافتند و او را كشتند. مردمان، بدون اكراه و جبر، بلكه با رغبت و اختيار با من بيعت كردند. بدانيد كه [مدينه]سراى هجرت، مردمانش را بلند كرده و بيرون رانده است و مردم از آن كوچيده اند. مدينه،

شرح نهج البلاغةـ به نقل از كلبى ـ: چون على عليه السلام آهنگ حركت به سوى بصره كرد، به پا خاست و براى مردم، سخنرانى كرد و پس از حمد خداوند و درود بر پيامبرش فرمود: «به راستى كه چون خداوندْ پيامبرش را قبض روح كرد، قريش، حكومت را از ما به يغما بردند و ما را از حقّى كه از همه مردم بدان شايسته تر بوديم، كنار زدند. چنين [مصلحت]ديدم كه صبر بر اين مسئله بهتر است از پراكندگى مسلمانان و ريخته شدن خون آنان. مردم، تازه مسلمان بودند و دين، مانند مَشكِ شير و كَره در تلاطم بود كه كوچك ترين سستى اى آن را تباه مى كرد و كمترين اختلافى آن را وارونه مى ساخت. آن گاه [در پى تصميم من به صبر]، كار حكومت را كسانى به دست گرفتند كه در كارشان از هيچ كوششى فروگذار نكردند. سپس به سراى جزا رفتند و خداوند، عهده دار پاك

الإرشاد:آن گاه كه اميرمؤمنانْ قصد بصره كرد، در رَبَذه توقف نمود و آخرين حاجيان، او را در آن جا ملاقات كردند و نزد او ـ كه در خيمه خويش بود ـ جمع شدند تا سخنش را بشنوند. ابن عبّاس مى گويد: نزد او رفتم و ديدم كفشى را وصله مى كند. به وى گفتم: ما به اصلاح كارهايمان نيازمندتريم از اين كارى كه [اكنون]انجام مى دهى. با من سخن نگفت تا از [وصله كردن] كفش خود، فارغ شد و آن را كنار لنگه ديگرش نهاد. پس به من فرمود: «اينها را قيمت كن». گفتم: قيمتى ندارند. فرمود: «هرچه مى ارزد، بگو!». گفتم: كمتر از يك درهم [مى ارزند]. فرمود: «به خدا سوگند، اينها برايم دوست داشتنى تر است از اين حكومت بر شما، مگر آن كه حقّى را به پا دارم يا باطلى را برانم». گفتم: حاجيان، جمع شده اند تا سخنت را بشنوند. آيا به

امام على عليه السلامـ در نامه اش به عثمان [بن حُنَيف]، هنگام باخبر شدن از نزديك بودن لشكر جمليان به بصره ـ: از بنده خدا اميرمؤمنان، به عثمان بن حنيف. پس از حمد و سپاس خداوند؛ به راستى كه اين سركشان، با خداوندْ پيمان بستند و سپس بيعت شكستند و به سوى ديار تو روان شدند. شيطان، آنان را به خواستن آنچه خداوندْ خوش نمى دارد، سوق داد و خداوند، قدرتش بيشتر و كيفرش سخت تر است. هرگاه بر تو وارد شدند، آنان را به پيروى و وفاى به پيمانى كه آن را از ما بُريدند، فرا خوان. اگر پذيرفتند، آنان را گرامى دار تا زمانى كه نزد تواند، و اگر سر باز زدند و جز چنگ زدن به ريسمان پيمان شكنى و مخالفتْ [كارى]نكردند، با آنان پيكار كن تا خداوند، ميان تو و آنان داورى كند كه او بهترين داور است. اين نامه را از ربذه برايت

شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابو مِخنَف ـ: مردى در برابر على عليه السلام به پا خاست و گفت: اى اميرمؤمنان! چه فتنه اى از اين بزرگ تر است كه برخى جنگاوران جنگ بدر، با شمشير به سراغ برخى ديگر مى روند؟ على عليه السلام فرمود: «واى بر تو! آيا فتنه اى هست كه من فرمانده و رهبر آنم؟! سوگند به آن كه محمّد صلى الله عليه و آله را به حق برانگيخت و او را عزّت بخشيد، نه دروغ مى گويم و نه به من دروغ گفته شده است. نه من گم راه شدم و نه به واسطه من كسى گم راه شد. نه من لغزيدم و نه كسى به واسطه من لغزيد. به راستى كه من دليلى روشن از پروردگارم دارم كه آن را خداوند براى پيامبرش روشن ساخت و پيامبرش آن را براى من روشن كرد و زودا كه روز قيامت، فرا خوانده شوم و گناهى بر من نباشد و اگر گناهى داشته باشم،

شرح نهج البلاغة:طارق بن شهاب اَحمسى، آن گاه كه على عليه السلام در تعقيب عايشه و همراهانش به ربذه آمد، به استقبال او رفت. وى از ياران على عليه السلام و از پيروان او بود. [طارق] مى گويد: پيش از ديدن وى (على عليه السلام)، پرسيدم كه چه چيزى او را تا اين جا آورده است؟ گفته شد: طلحه، زبير و عايشه با او به مخالفت برخاسته اند و وارد بصره شده اند. [طارق مى گويد:] با خود گفتم: به راستى اين يك جنگ است؟ و آيا با اُمّ المؤمنين و ياران پيامبر خدا بجنگم؟ به راستى كه كارى بس دشوار است! سپس با خود گفتم: آيا على را رها سازم؟ او كه نخستين ايمان آورنده به خداوند و پسر عمو و وصى پيامبر خداست؟ اين كه بسيار دشوارتر است! سپس نزد او (على عليه السلام) آمدم و بر او سلام كردم. نزد او نشستم و او داستان خود

تاريخ الطبرىـ به نقل از يزيد ضخم ـ: وقتى خبر عايشه، طلحه و زبير به على عليه السلام در مدينه رسيد كه آنان به سمت عراق حركت كرده اند، با شتاب از مدينه بيرون رفت و اميدوار بود به آنان برسد و بازشان گردانَد. وقتى به ربذه رسيد، به وى خبر دادند كه آنها بسيار دور شده اند. چند روزى در ربذه اقامت گزيد. از آنان خبر رسيد كه قصد بصره كرده اند. بيمش برطرف شد و فرمود: «به راستى كه كوفيان به من علاقه مندترند و در ميان آنان، سران عرب و شخصيت هاى برجسته اى هست». [و] از محمّد بن عبد الرحمان بن ابى ليلى، از پدرش نقل است كه مى گويد: على عليه السلام براى كوفيان نوشت: «به نام خداوند بخشنده مهربان. پس از حمد و سپاس خداوند؛ به راستى كه من شما را و اقامت در ميان شما را برگزيدم؛ چون دوستى و مهرورزىِ شما را نسبت