باب در بيان دروغ
22 حدیث
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ أَبِي النُّعْمَانِ، قَالَ:
قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام:«يَا أَبَا النُّعْمَانِ، لَا تَكْذِبْ عَلَيْنَا كَذِبَةً؛ فَتُسْلَبَ الْحَنِيفِيَّةَ، وَ لَا تَطْلُبَنَّ أَنْ تَكُونَ رَأْساً؛ فَتَكُونَ ذَنَباً، وَ لَا تَسْتَأْكِلِ النَّاسَ بِنَا؛ فَتَفْتَقِرَ، فَإِنَّكَ مَوْقُوفٌ لَا مَحَالَةَ وَ مَسْؤُولٌ، فَإِنْ صَدَقْتَ صَدَّقْنَاكَ، وَ إِنْ كَذَبْتَ كَذَّبْنَاكَ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از على بن حكم، از اسحاق بن عمّار، از ابو نعمان روايت كرده است كه گفت: امام محمد باقر عليه السلام فرمود كه:«اى ابو نعمان! يك دروغ بر ما مگو، كه دين اسلام از تو ربوده مى شود. و البتّه طالب اين مباش كه سَر باشى، كه دُم مى شوى (يعنى طالب اين مباش كه سردار و رئيس باشى، كه مرؤوس و دنبال خواهى شد). و مال مردم را به واسطه ما مخور، كه درويش مى شوى؛ زيرا كه تو لامحاله باز داشته مى شوى و از تو سؤال خواهد شد؛ پس اگر راست گفته اى، تو را تصديق مى كنيم، و اگر دروغ گفته اى، تو را تكذيب مى نماييم».
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ، عَمَّنْ حَدَّثَهُ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ ـ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِمَا ـ يَقُولُ لِوُلْدِهِ: اتَّقُوا الْكَذِبَ الصَّغِيرَ مِنْهُ وَ الْكَبِيرَ فِي كُلِّ جِدٍّ وَ هَزْلٍ؛ فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَذَبَ فِي الصَّغِيرِ اجْتَرى عَلَى الْكَبِيرِ، أَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قَالَ: مَا يَزَالُ الْعَبْدُ يَصْدُقُ حَتّى يَكْتُبَهُ اللّهُ صِدِّيقاً، وَ مَا يَزَالُ الْعَبْدُ يَكْذِبُ حَتّى يَكْتُبَهُ اللّهُ كَذَّاباً».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از اسماعيل بن مهران، از سيف بن عميره، از آنكه او را حديث كرده، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود:«حضرت على بن الحسين عليهماالسلامبه فرزندان خود مى فرمود كه: بپرهيزد از دروغ؛ خواه كوچك از آن باشد، و خواه بزرگ، در هر جِدّ و بازى؛ زيرا كه مرد، چون در چيز كوچك دروغ گويد، بر چيزى بزرگ دلير مى شود. آيا ندانسته اند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه: بنده پيوسته راست مى گويد، تا آنكه خدا او را صدّيق مى نويسد. (يعنى به غايت راستگو)، و پيوسته دروغ مى گويد، تا آنكه خدا او را كذّاب مى نويسد» (يعنى به غايت دروغگو).
عَنْهُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَ جَلَّ ـ جَعَلَ لِلشَّرِّ أَقْفَالًا، وَ جَعَلَ مَفَاتِيحَ تِلْكَ الْأَقْفَالِ الشَّرَابَ، وَ الْكَذِبُ شَرٌّ مِنَ الشَّرَابِ».
از او، از عثمان بن عيسى، از ابن مسكان، از محمد بن مسلم، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود:«به درستى كه خداى عز و جل از براى بدى قفلى چند قرار داده، و كليدهاى آن قفل ها را، شراب قرار داده، و دروغ، از شراب بدتر است».
عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ أَبِي لَيْلى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«إِنَّ الْكَذِبَ هُوَ خَرَابُ الْاءِيمَانِ».
از او، از پدرش، از آنكه او را ذكر كرده، از محمد بن عبدالرحمان بن ابى ليلى، از پدرش، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود:«به درستى كه دروغ، باعث ويرانى ايمان است».
الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ؛ وَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي حَمَّادٍ جَمِيعاً، عَنِ الْوَشَّاءِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ، عَنْ أَبِي خَدِيجَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«الْكَذِبُ عَلَى اللّهِ وَ عَلى رَسُولِهِ صلى الله عليه و آله مِنَ الْكَبَائِرِ».
حسين بن محمد، از معلّى بن محمد، و على بن محمد، از صالح بن ابى حمّاد و هر دو، از وشّآء، از احمد بن عائذ، از ابو خديجه، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده اند كه فرمود:«دروغ گفتن بر خدا و بر رسول خدا صلى الله عليه و آله، از جمله گناهان كبيره است».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ أَبَانٍ الْأَحْمَرِ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«إِنَّ أَوَّلَ مَنْ يُكَذِّبُ الْكَذَّابَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ، ثُمَّ الْمَلَكَانِ اللَّذَانِ مَعَهُ، ثُمَّ هُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ كَاذِبٌ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از على بن حكم، از ابان احمر، از فضيل بن يسار، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«به درستى كه اوّل كسى كه كذّاب را تكذيب مى كند و به دروغ نسبت مى دهد، خداى عز و جل است. بعد از آن، دو فرشته اى كه با او مى باشند. بعد از اينها، خود مى داند كه او دروغگو است».
عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ، عَنْ أَبَانٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ:
سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ الْكَذَّابَ يَهْلِكُ بِالْبَيِّنَاتِ، وَ يَهْلِكُ أَتْبَاعُهُ بِالشُّبُهَاتِ».
على بن حكم، از عمر بن يزيد روايت كرده است كه گفت: شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود:«به درستى كه كذّاب هلاك مى شود به حجّت هاى روشن، و پيروان او به شبهه ها هلاك مى شوند».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ:
سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ آيَةَ الْكَذَّابِ بِأَنْ يُخْبِرَكَ خَبَرَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ، وَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ؛ فَإِذَا سَأَلْتَهُ عَنْ حَرَامِ اللّهِ وَ حَلَالِهِ، لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ شَيْءٌ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از ابن ابى نجران، از معاويه بن وهب روايت كرده است كه گفت: شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود:«به درستى كه نشانه آنكه به غايت دروغگو است، آن است كه تو را خبر مى دهد، به خبر آسمان و زمين و مشرق و مغرب. پس چون او را از حرام و حلال خداى عز و جل سؤال كنى، در نزدش چيزى نباشد و آن را نداند».
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، قَالَ:
سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ الْكَذِبَةَ لَتُفَطِّرُ الصَّائِمَ».
قُلْتُ: وَ أَيُّنَا لَا يَكُونُ ذلِكَ مِنْهُ؟
قَالَ: «لَيْسَ حَيْثُ ذَهَبْتَ، إِنَّمَا ذلِكَ الْكَذِبُ عَلَى اللّهِ، وَ عَلى رَسُولِهِ، وَ عَلَى الْأَئِمَّةِ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ».
على بن ابراهيم، از پدرش، از ابن ابى عمير، از منصور بن يونس، از ابو بصير روايت كرده است كه گفت: شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود:«به درستى كه يك دروغ، روزه را مى گشايد و باعث بطلان روزه روزه دار مى گردد». عرض كردم كه: كدام يك از ما است كه اين امر از او ناشى نشود، كه يك دروغ نگويد؟ فرمود: «چنان نيست كه تو اعتقاد كردى و به سوى آن رفتى. جز اين نيست كه مراد از آن، دروغ گفتن است بر خداى عز و جل و بر رسول خدا صلى الله عليه و آله و بر ائمه ـ صلوات اللّه عليه و عليهم ـ».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ إِلى أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ: ذُكِرَ الْحَائِكُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام أَنَّهُ مَلْعُونٌ، فَقَالَ:«إِنَّمَا ذَاكَ الَّذِي يَحُوكُ الْكَذِبَ عَلَى اللّهِ، وَ عَلى رَسُولِهِ صلى الله عليه و آله».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از بعضى از اصحاب خويش روايت كرده كه آن را مرفوع ساخته است به سوى امام جعفر صادق عليه السلام و گفت: در نزد امام جعفر صادق عليه السلام ذكر جولاه ۱ شد كه ملعون است. فرمود كه:«مراد از آن، كسى است كه دروغ را بر خدا و بر رسولش صلى الله عليه و آله مى بافد».
۱.جولاه، همان جولا به معناى بافنده است.
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ الطَّائِيِّ، عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ، قَالَ:
قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام:«لَا يَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ الْاءِيمَانِ حَتّى يَتْرُكَ الْكَذِبَ هَزْلَهُ وَ جِدَّهُ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن ابى عبداللّه، از قاسم بن عروه، از عبد الحميد طائى، از اصبغ بن نباته كه گفت: اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود كه:«هيچ بنده اى مزه ايمان را نيابد، تا آنكه دروغ را ترك كند؛ خواه بازى از آن باشد، و خواه جِدّ» (كه از روى حقيقت دروغ گويد).
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ الْحَجَّاجِ، قَالَ:
قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام: الْكَذَّابُ هُوَ الَّذِي يَكْذِبُ فِي الشَّيْءِ؟ قَالَ:«لَا، مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَا يَكُونُ ذلِكَ مِنْهُ، وَ لَكِنَّ الْمَطْبُوعَ عَلَى الْكَذِبِ».
على بن ابراهيم، از پدرش، از ابن ابى عمير، از عبدالرحمان بن حجّاج روايت كرده است كه گفت: به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه: آيا كذّاب كسى است كه در چيزى دروغ مى گويد؟ فرمود:«نه، كسى نيست، مگر آنكه اين امر از او ناشى مى شود، وليكن كذّاب كسى است كه مطبوع و سرشته شده بر دروغ باشد» (كه دروغ، طبيعى و عادى او باشد).
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِيفٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ عِيسَى بْنُ مَرْيَمَ عليه السلام: مَنْ كَثُرَ كَذِبُهُ ذَهَبَ بَهَاؤُهُ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن ابى عبداللّه، از حسن بن طريف، از پدرش، از آنكه او را ذكر كرده، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود:«حضرت عيسى بن مريم عليه السلام فرمود كه: هر كه دروغش بسيار باشد، نورش مى رود».
عَنْهُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ رَفَعَهُ، قَالَ:
قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام:«يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ الْمُسْلِمِ أَنْ يَجْتَنِبَ مُؤَاخَاةَ الْكَذَّابِ؛ فَإِنَّهُ يَكْذِبُ حَتّى يَجِيءَ بِالصِّدْقِ فَلَا يُصَدَّقُ».
از او، از عمرو بن عثمان، از محمد بن سالم روايت است كه آن را مرفوع ساخته و گفته است كه: اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:«سزاوار است مرد مسلمان را كه از برادرى كردن با كذّاب اجتناب كند؛ زيرا كه او دروغ مى گويد، تا آنكه خبر راستى را مى آورد و كسى از او باور نمى كند».
عَنْهُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ، قَالَ:
سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ مِمَّا أَعَانَ اللّهُ بِهِ عَلَى الْكَذَّابِينَ النِّسْيَانَ».
از او، از ابن فضّال، از ابراهيم بن محمد اشعرى، از عبيد بن زراره روايت است كه گفت: شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود:«به درستى كه از جمله آنچه خدا به واسطه آن بر دروغگويان اعانت و يارى فرموده، فراموشى است».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ أَبِي يَحْيَى الْوَاسِطِيِّ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«الْكَلَامُ ثَلَاثَةٌ: صِدْقٌ، وَ كَذِبٌ، وَ إِصْلَاحٌ بَيْنَ النَّاسِ».
قَالَ: قِيلَ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا الْاءِصْلَاحُ بَيْنَ النَّاسِ؟
قَالَ: «تَسْمَعُ مِنَ الرَّجُلِ كَلَاماً يَبْلُغُهُ، فَتَخْبُثُ نَفْسُهُ، فَتَلْقَاهُ، فَتَقُولُ: سَمِعْتُ مِنْ فُلَانٍ قَالَ فِيكَ مِنَ الْخَيْرِ كَذَا وَ كَذَا، خِلَافَ مَا سَمِعْتَ مِنْهُ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از ابو يحيى واسطى، از بعضى از اصحاب ما، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«سخن بر سه قسم است: راست و دروغ و اصلاح ميان مردمان». راوى مى گويد كه: به آن حضرت عرض شد كه: اصلاح ميان مردمان چيست؟ فرمود كه: «از مردى سخنى مى شنوى كه آن را مى رساند و به كسى پيغام مى دهد، و نفسش پليد مى شود و سخنان بد مى گويد ۱. بعد از آن، مى گويى كه: شنيدم از فلانى كه در حقّ تو از خوبى، چنين و چنين مى گفت، خلاف آنچه از او شنيده اى».
۱.يعنى او سخنى مى گويد كه اگر به شخص ديگر برسانى و او بشنود ناراحت مى شود.
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنِ الْحَسَنِ الصَّيْقَلِ، قَالَ:
قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام: إِنَّا قَدْ رُوِّينَا عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي قَوْلِ يُوسُفَ عليه السلام: «أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ» ؟ فَقَالَ:«وَ اللّهِ، مَا سَرَقُوا، وَ مَا كَذَبَ». وَ قَالَ إِبْرَاهِيمُ عليه السلام: «بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ» ؟ فَقَالَ: «وَ اللّهِ، مَا فَعَلُوا، وَ مَا كَذَبَ».
قَالَ: فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام: «مَا عِنْدَكُمْ فِيهَا يَا صَيْقَلُ؟»
قَالَ: قُلْتُ: مَا عِنْدَنَا فِيهَا إِلَا التَّسْلِيمُ.
قَالَ:
على بن ابراهيم، از پدرش، از احمد بن محمد بن ابى نصر، از حمّاد بن عثمان، از حسن صيقل روايت كرده است كه گفت: به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه: روايت به ما رسيده از امام محمد باقر عليه السلام، در قول يوسف عليه السلام كه خدا از او حكايت فرموده: «أَيَّتُهَا الْعيرُ اِنَّكُمْ لَسارِقُونَ» ۱. كه آن حضرت فرموده:«به خدا سوگند كه ايشان دزدى نكردند، و او دروغ نگفت». و ابراهيم عليه السلام فرمود: آنچه را كه خدا از او حكايت فرموده و فرموده كه: «بَلْ فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ هَذا فَاسْئَلُوهُمْ اِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ» ۲؛ و حضرت فرموده: «به خدا سوگند كه ايشان نكردند، و حضرت ابراهيم دروغ نگفت».
راوى مى گويد كه: پس حضرت صادق عليه السلام فرمود كه: «اى صيقل! چيست در نزد شما در اين آيه، و در شرح
۱.يوسف، 70.
۲.أنبياء، 63. يعنى: «حضرت ابراهيم گفت كه: بلكه كرده است اين كار را بزرگ ايشان، كه اين بت است. پس بپرسيد از ايشان، كه كى ايشان را شكسته است، اگر چنان باشند كه سخن گويند؛ يعنى: اين عمل، از فعل بت بزرگ است، اگر گويا شوند. پس از ايشان بپرسيد. و اين مثل آن است، اگر شخصى مى گويد كه: فلان كس راست مى گويد، در آنچه مى گويد، اگر آسمان در بالاى سر ما نباشد. پس خلاصه معنى آن است كه، بت بزرگ، ايشان را شكسته، اگر چنان باشد كه اينها به سخن درآيند و جواب شما بدهند، وليكن جواب گفتن ايشان، امرى است محال. پس اينكه بزرگ ايشان، ايشان را شكسته باشد، محال باشد. (مترجم)
عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ صَفْوَانَ، عَنْ أَبِي مَخْلَدٍ السَّرَّاجِ، عَنْ عِيسَى بْنِ حَسَّانَ، قَالَ:
سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«كُلُّ كَذِبٍ مَسْؤُولٌ عَنْهُ صَاحِبُهُ يَوْماً إِلَا كَذِباً فِي ثَلَاثَةٍ: رَجُلٌ كَائِدٌ فِي حَرْبِهِ، فَهُوَ مَوْضُوعٌ عَنْهُ؛ أَوْ رَجُلٌ أَصْلَحَ بَيْنَ اثْنَيْنِ يَلْقى هذَا بِغَيْرِ مَا يَلْقَى بِهِ هذَا، يُرِيدُ بِذلِكَ الْاءِصْلَاحَ مَا بَيْنَهُمَا؛ أَوْ رَجُلٌ وَعَدَ أَهْلَهُ شَيْئاً وَ هُوَ لَا يُرِيدُ أَنْ يُتِمَّ لَهُمْ».
از او، از پدرش، از صفوان، از ابو مخلد سرّاج، از عيسى بن حسّان روايت است كه گفت: شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود:«هر دروغى، روزى صاحبش از آن سؤال خواهد شد، مگر دروغ گفتن در سه چيز: يكى مردى كه در جنگ خود رنج و زحمت مى كشد ۱. پس آن دروغ از او موضوع [وبرداشته شده]است. يا مردى كه در ميان دو نفر اصلاح مى كند، و اين يكى را ملاقات مى كند، به غير آنچه آن ديگرى را ملاقات مى كند، و اراده دارد كه به اين طريقه، در ميان ايشان اصلاح كند. يا مردى كه به اهل خويش چيزى را وعده مى دهد، و اراده ندارد كه آن وعده را از براى ايشان تمام كند».
۱.ترجمه بر اساس وجود «كادح» در نسخه ى مترجم است، ولى در متن كنونى كافى، «كائد» آمده كه به معناى حيله در جنگ است و درست تر مى نمايد.
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«الْمُصْلِحُ لَيْسَ بِكَذَّابٍ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از پدرش، از عبداللّه بن مغيره، از معاويه بن عمّار، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود:«اصلاح كننده، دروغگو نيست».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ يَحْيَى الْكَاهِلِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الْأَعْلى مَوْلى آلِ سَامٍ، قَالَ:
حَدَّثَنِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام بِحَدِيثٍ، فَقُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ أَ لَيْسَ زَعَمْتَ لِيَ السَّاعَةَ كَذَا وَ كَذَا؟ فَقَالَ:«لَا». فَعَظُمَ ذلِكَ عَلَيَّ، فَقُلْتُ: بَلى وَ اللّهِ، زَعَمْتَ، فَقَالَ: «لَا وَ اللّهِ، مَا زَعَمْتُهُ». قَالَ: فَعَظُمَ عَلَيَّ، فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، بَلى وَ اللّهِ قَدْ قُلْتَهُ، قَالَ: «نَعَمْ قَدْ قُلْتُهُ، أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ كُلَّ زَعْمٍ فِي الْقُرْآنِ كَذِبٌ؟».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد، از على بن حكم، از عبداللّه بن يحيى كاهلى، از محمد بن مالك، از عبد الاعلى مولاى آل سام روايت كرده است كه گفت: امام جعفر صادق عليه السلام مرا به حديثى حديث كرد. بعد به آن حضرت عرض كردم كه: فداى تو گردم! آيا نه چنين است كه در اين ساعت چنين و چنين براى من زعم كردى؟ فرمود:«نه». پس اين سخن بر من بزرگ آمد و عرض كردم: بلى، به خدا سوگند كه زعم تو اين بود. فرمود: «نه، به خدا سوگند كه زعم من اين نبود». راوى گفت كه: اين سخن بر من بزرگ آمد و عرض كردم: بلى، به خدا سوگند كه اين را گفتى. فرمود: «آرى، اين را گفتم. آيا ندانسته اى كه هر زعم كه در قرآن واقع است، به معنى دروغ است» ۱.
۱.و زعم ـ به فتح زاى هوّز و ضمّ و كسر آن، با سكون عين ـ، در هر يك، به معنى پنداشتن و گمان كردن است، و آن از افعال شكّ است. و گفته اند كه: در هر يك از شك و يقين استعمال مى شود. و اين حديث دلالت بر بطلان آن نمى كند، نظر به فقره آخر آن، و امّا مابقى، ظاهر در بطلان است. (مترجم)
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْخُرَاسَانِيِّ، قَالَ:
كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ:«يَقُولُ إِيَّاكُمْ وَ الْكَذِبَ؛ فَإِنَّ كُلَّ رَاجٍ طَالِبٌ، وَ كُلَّ خَائِفٍ هَارِبٌ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از سهل بن زياد، از على بن اسباط، از ابو اسحاق خراسانى كه گفت: اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمود:«بپرهيزيد از دروغ گفتن؛ زيرا كه هر اميدوارى جويا است، و هر ترسانى گريزان است».
أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنِ الْحَجَّالِ، عَنْ ثَعْلَبَةَ، عَنْ مَعْمَرِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: لَا كَذِبَ عَلى مُصْلِحٍ» ثُمَّ تَلَا: «أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ» ثُمَّ قَالَ: «وَ اللّهِ، مَا سَرَقُوا، وَ مَا كَذَبَ» ثُمَّ تَلَا: «بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ» ثُمَّ قَالَ: «وَ اللّهِ، مَا فَعَلُوهُ، وَ مَا كَذَبَ».
ابو على اشعرى، از محمد بن عبد الجبّار، از حجّال، از ثعلبه، از معمر بن عمرو، از عطا، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه: دروغ نيست بر كسى كه اصلاح مى كند». بعد از آن، اين آيه را تلاوت فرمود كه: «أَيَّتُهَا الْعِير اِنَّكُمْ لَسارِقُونَ» ۱. بعد از آن فرمود: «به خدا سوگند كه ايشان دزدى نكردند، و او دروغ نگفت». بعد از آن، اين آيه را تلاوت فرمود كه: «بَلْ فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ هذا فَاسْئَلُوهُمْ اِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ» ۲. بعد از آن فرمود: «به خدا سوگند كه آن را نكردند، و دروغ نگفت».