باب در بيان مؤمن و علامات و صفات او
39 حدیث
مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ دَاهِرٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ يَحْيى، عَنْ قُثَمَ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ الْحَرَّانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ يُونُسَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«قَامَ رَجُلٌ ـ يُقَالُ لَهُ: هَمَّامٌ، وَكَانَ عَابِداً نَاسِكاً مُجْتَهِداً ـ إِلى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَهُوَ يَخْطُبُ، فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، صِفْ لَنَا صِفَةَ الْمُؤْمِنِ كَأَنَّنَا نَنْظُرُ إِلَيْهِ.
فَقَالَ: يَا هَمَّامُ، الْمُؤْمِنُ هُوَ الْكَيِّسُ الْفَطِنُ، بِشْرُهُ فِي وَجْهِهِ، وَحُزْنُهُ فِي قَلْبِهِ، أَوْسَعُ شَيْءٍ صَدْراً، وَأَذَلُّ شَيْءٍ نَفْساً، زَاجِرٌ عَنْ كُلِّ فَانٍ، حَاضٌّ عَلى كُلِّ حَسَنٍ، لَا
محمد بن جعفر، از محمد بن اسماعيل، از عبداللّه بن زاهر، از حسن بن يحيى، از قثم بن ابوقتاده حرّانى ـ، از عبداللّه بن يونس از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«مردى كه او را همام مى گفتند و بسيار عبادت مى نمود و به غايت پاكيزه بود و در عبادت نهايت سعى و كوشش داشت، به سوى اميرالمؤمنين عليه السلام برخاست و آن حضرت خطبه مى فرمود. پس عرض كرد كه: يا اميرالمؤمنين! صفت مؤمن را از براى ما شرح و بيان كن، به طريقى كه گويا ما به سوى او نظر مى كنيم و به چشم خويش او را مى بينيم.
حضرت عليه السلام فرمود كه: اى همام! آنكه مؤمن است در حقيقت، صاحب زيركى و عقل و نظافت است. شاديش در رويش نمايان، و اندوهش در دلش پنهان. سينه اش از هر چيزى وسيع تر، و نفسش از هر چيزى وضيع تر. منع مى كند از هر چه
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ غَالِبٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَكُونَ فِيهِ ثَمَانُ خِصَالٍ: وَقُورٌ عِنْدَ الْهَزَاهِزِ، صَبُورٌ عِنْدَ الْبَلَاءِ، شَكُورٌ عِنْدَ الرَّخَاءِ، قَانِعٌ بِمَا رَزَقَهُ اللّهُ، لَا يَظْلِمُ الْأَعْدَاءَ، وَلَا يَتَحَامَلُ لِلْأَصْدِقَاءِ، بَدَنُهُ مِنْهُ فِي تَعَبٍ وَالنَّاسُ مِنْهُ فِي رَاحَةٍ، إِنَّ الْعِلْمَ خَلِيلُ الْمُؤْمِنِ، وَالْحِلْمَ وَزِيرُهُ، وَالصَّبْرَ أَمِيرُ جُنُودِهِ، وَالرِّفْقَ أَخُوهُ، وَاللِّينَ وَالِدُهُ».
على بن ابراهيم، از پدرش، از ابن محبوب، از جميل بن صالح، از عبداللّه بن غالب، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«سزاوار است مؤمن را كه در او هشت خصلت باشد.» تا آخر آن چه در باب بعد از باب نسبت اسلام گذشت.
أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهماالسلام، قَالَ:«الْمُؤْمِنُ يَصْمُتُ لِيَسْلَمَ، وَيَنْطِقُ لِيَغْنَمَ، لَا يُحَدِّثُ أَمَانَتَهُ الْأَصْدِقَاءَ، وَلَا يَكْتُمُ شَهَادَتَهُ مِنَ الْبُعَدَاءِ، وَلَا يَعْمَلُ شَيْئاً مِنَ الْخَيْرِ رِيَاءً، وَلَا يَتْرُكُهُ حَيَاءً، إِنْ زُكِّيَ خَافَ مِمَّا يَقُولُونَ، وَيَسْتَغْفِرُ اللّهَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ، لَا يَغُرُّهُ قَوْلُ مَنْ جَهِلَهُ، وَيَخَافُ إِحْصَاءَ مَا عَمِلَهُ».
ابوعلى اشعرى، از محمد بن عبدالجبّار، از ابن فضّال، از منصور بن يونس، از ابوحمزه، از حضرت على بن الحسين عليهماالسلام روايت كرده است كه فرمود:«مؤمن خاموش مى شود كه سلامت يابد، و سخن مى گويد كه غنيمت بيند. امانَت خود را به دوستان حقيقى خويش خبر ندهد، و شهادت خود را از دشمنان خويش كتمان نكند و نپوشد. و به جهت ريا چيزى را از خوبى به جا نياورد، و از روى حيا آن را ترك نكند و وا نگذارد. اگر او را به پاكى ياد كنند و ثنا گويند بترسد از آن چه مى گويند، و از خدا طلب آمرزش كند براى آن چه نمى دانند. و گفتار آنكه او را نشناخته او را گول نزند. و از احصا و ضبط آن چه آن را به عمل آورده مى ترسد».
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ بَعْضِ مَنْ رَوَاهُ، رَفَعَهُ إِلى أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«الْمُؤْمِنُ لَهُ قُوَّةٌ فِي دِينٍ، وَحَزْمٌ فِي لِينٍ، وَإِيمَانٌ فِي يَقِينٍ، وَحِرْصٌ فِي فِقْهٍ، وَنَشَاطٌ فِي هُدًى، وَبِرٌّ فِي اسْتِقَامَةٍ، وَعِلْمٌ فِي حِلْمٍ، وَكَيْسٌ فِي رِفْقٍ، وَسَخَاءٌ فِي حَقٍّ، وَقَصْدٌ فِي غِنًى، وَتَجَمُّلٌ فِي فَاقَةٍ، وَعَفْوٌ فِي قُدْرَةٍ، وَطَاعَةٌ لِلّهِ فِي نَصِيحَةٍ، وَانْتِهَاءٌ فِي شَهْوَةٍ، وَوَرَعٌ فِي رَغْبَةٍ، وَحِرْصٌ فِي جِهَادٍ، وَصَلَاةٌ فِي شُغُلٍ، وَصَبْرٌ فِي شِدَّةٍ، وَفِي الْهَزَاهِزِ وَقُورٌ، وَ فِي الْمَكَارِهِ صَبُورٌ، وَفِي الرَّخَاءِ شَكُورٌ، وَ لَا يَغْتَابُ وَلَا يَتَكَبَّرُ،
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از بعضى از آنان كه او را روايت كرده اند و آن را مرفوع ساخته به سوى امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود:«مؤمن را قوّت و توانايى است در دين. و هوشيارى و آگاهى است با نرمى. و ايمان است با يقين. و حرص است در دانشمندى و خرّمى. و نشاط است در هدايت. و نيكى است در استقامت. و علم است در بردبارى. و زيركى است در مدارايى. و سخاوت است در حقّ. و راستى و ميانه روى است در بى نيازى. و نيك حالى است در حاجتمندى. و عفو و گذشت است در حال قدرت. و طاعت خدا است در نصيحت. و باز ايستادن است در شهوت. و پارسايى است در رغبت. و حرص است در جهاد. و نماز است در حال شغل. و صبر و شكيبايى است در شدّت. و در امورى كه موجب اضطراب و بى آرامى است آرميده است. و در ناخوشى
عَنْهُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ، عَنْ أَحَدِهِمَا عليهماالسلام، قَالَ:«مَرَّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِمَجْلِسٍ مِنْ قُرَيْشٍ، فَإِذَا هُوَ بِقَوْمٍ بِيضٍ ثِيَابُهُمْ، صَافِيَةٍ أَلْوَانُهُمْ، كَثِيرٍ ضِحْكُهُمْ، يُشِيرُونَ بِأَصَابِعِهِمْ إِلى مَنْ يَمُرُّ بِهِمْ، ثُمَّ مَرَّ عليه السلام بِمَجْلِسٍ لِلْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ، فَإِذَا قَوْمٌ بُلِيَتْ مِنْهُمُ الْأَبْدَانُ، وَدَقَّتْ مِنْهُمُ الرِّقَابُ، وَاصْفَرَّتْ مِنْهُمُ الْأَلْوَانُ، وَقَدْ تَوَاضَعُوا بِالْكَلَامِ، فَتَعَجَّبَ عَلِيٌّ عليه السلام مِنْ ذلِكَ، وَدَخَلَ عَلى رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، فَقَالَ: بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي، إِنِّي مَرَرْتُ بِمَجْلِسٍ لِالِ فُلَانٍ، ثُمَّ وَصَفَهُمْ، وَ مَرَرْتُ
از او، از بعضى از اصحاب ما روايت است كه آن را مرفوع ساخته، از امام محمد باقر يا امام جعفر صادق عليهماالسلام كه فرمود:«اميرالمؤمنين به مجلسى گذشت كه جماعتى از قريش در آن حاضر بودند. و گروهى را ديد كه جامه هاى سفيد پوشيده، رنگ هاى صاف و روشن دارند و بسيار مى خندند، و به سوى هر كه به ايشان مى گذرد، به انگشتان خويش اشاره مى كنند. بعد از آن به مجلسى گذشت كه گروهى از اوس و خزرج در آن بودند؛ پس ديد كه گروهى چندند كه بدن هاى ايشان كهنه و گردن هاى ايشان باريك و رنگ هاى ايشان زرد شده و در سخن گفتن فروتنى مى كنند؛ پس على عليه السلام از اين امر تعجّب كرد و به رسول خدا صلى الله عليه و آله داخل شد و عرض كرد كه: پدر و مادرم فداى تو باد! من به مجلسى از آن فلان گذشتم و قصّه ايشان را شرح كرد. و به مجلسى از
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ، قَالَ:
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام:«مَنْ سَرَّتْهُ حَسَنَتُهُ وَسَاءَتْهُ سَيِّئَتُهُ، فَهُوَ مُؤْمِنٌ».
على بن ابراهيم، از پدرش، از ابن ابى عمير، از قاسم بن عروه، از ابوالعبّاس روايت كرده است كه گفت: امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه:«هر كه نيكى او را شاد كند و بدى او را برنجاند و ناخوش دارد، مؤمن است».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ زَعْلَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْخُرَاسَانِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَيْعٍ الْعَبْدِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«شِيعَتُنَا الشَّاحِبُونَ الذَّابِلُونَ النَّاحِلُونَ، الَّذِينَ إِذَا جَنَّهُمُ اللَّيْلُ، اسْتَقْبَلُوهُ بِحُزْنٍ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از محمد بن حسن بن علّان، از ابواسحاق خراسانى، از عمرو بن جميع عبدى، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«شيعيان ما آنانند كه رنگ هاى ايشان شكسته و گونه هاى روى ايشان گشته، و كسانى كه پژمرده و كاهيده و لاغر و نزار گرديده اند. آنان كه چون ظلمت شب ايشان را فرو گيرد و بپوشاند، با حزن و اندوه رو به او آورند».
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمَرَ الْيَمَانِيِّ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«شِيعَتُنَا أَهْلُ الْهُدى، وَأَهْلُ التُّقى، وَأَهْلُ الْخَيْرِ، وَأَهْلُ الْاءِيمَانِ، وَأَهْلُ الْفَتْحِ وَ الظَّفَرِ».
على بن ابراهيم، از پدرش، از حمّاد بن عيسى، از ابراهيم بن عمر يمانى، از مردى، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«شيعيان ما اهل هدايت اند و اهل تقوى و اهل خير و اهل ايمان و اهل فتح و فيروزى».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مَنْصُورٍ بُزُرْجَ، عَنْ مُفَضَّلٍ، قَالَ:
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام:«إِيَّاكَ وَالسَّفِلَةَ، فَإِنَّمَا شِيعَةُ عَلِيٍّ عليه السلام مَنْ عَفَّ بَطْنُهُ وَفَرْجُهُ، وَاشْتَدَّ جِهَادُهُ، وَعَمِلَ لِخَالِقِهِ، وَرَجَا ثَوَابَهُ، وَخَافَ عِقَابَهُ، فَإِذَا رَأَيْتَ أُولئِكَ، فَأُولئِكَ شِيعَةُ جَعْفَرٍ عليه السلام».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از محمد بن اسماعيل، از منصور بزرج، از مفضّل روايت كرده است كه گفت: امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه:«بپرهيزيد از مردمان دون و زبون؛ زيرا كه شيعه على كسى است كه شكم و فرج خويش را نگاه دارد و در باب اينها عفّت ورزد، و جهادش سخت باشد، و براى آفريدگار خويش عمل كند، و ثواب او را اميد دارد، و از عقابش بترسد؛ پس هرگاه اين گروه موصوف به اين صفات را ديدى، بدان كه ايشان شيعيان جعفرند».
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«إِنَّ شِيعَةَ عَلِيٍّ عليه السلام كَانُوا خُمْصَ الْبُطُونِ، ذُبُلَ الشِّفَاهِ، أَهْلَ رَأْفَةٍ وَعِلْمٍ وَحِلْمٍ، يُعْرَفُونَ بِالرَّهْبَانِيَّةِ، فَأَعِينُوا عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِالْوَرَعِ وَالِاجْتِهَادِ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از سهل بن زياد، از ابن محبوب، از على بن رئاب، از ابن ابى يعفور، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود:«به درستى كه شيعيان على عليه السلام باريك ميانان بودند كه شكم هاى ايشان از گرسنگى به پشت چسبيده، و لب هاى ايشان از تشنگى خشكيده بود، و اهل رأفت و مهربانى و علم و بردبارى بودند، و معروف و مشهور بودند به رهبانيّت؛ پس اعانت كنيد بر آن چه برآنيد به پارسايى و كوشش در عبادت».
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ، قَالَ:
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام:«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُ الَّذِي إِذَا غَضِبَ، لَمْ يُخْرِجْهُ غَضَبُهُ مِنْ حَقٍّ؛ وَإِذَا رَضِيَ، لَمْ يُدْخِلْهُ رِضَاهُ فِي بَاطِلٍ؛ وَإِذَا قَدَرَ، لَمْ يَأْخُذْ أَكْثَرَ مِمَّا لَهُ».
على بن ابراهيم، از محمد بن عيسى، از يونس، از صفوان جمّال روايت كرده است كه گفت: امام جعفر صادق عليه السلام فرمود:«جز اين نيست كه مؤمن كسى است كه چون خشم گيرد، خشمش او را از حق بيرون نبرد. و چون خشنود گردد، خشنوديش او را در امر باطل درنياورد. و چون قادر شود، بيشتر از آن چه او را مى رسد فرا نگيرد».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:
قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام:«يَا سُلَيْمَانُ، أَ تَدْرِي مَنِ الْمُسْلِمُ؟» قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، أَنْتَ أَعْلَمُ، قَالَ: «الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ».
ثُمَّ قَالَ: «وَ تَدْرِي مَنِ الْمُؤْمِنُ؟» قَالَ: قُلْتُ: أَنْتَ أَعْلَمُ، قَالَ: «الْمُؤْمِنُ مَنِ ائْتَمَنَهُ الْمُسْلِمُونَ عَلى أَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ، وَالْمُسْلِمُ حَرَامٌ عَلَى الْمُسْلِمِ أَنْ يَظْلِمَهُ، أَوْ يَخْذُلَهُ، أَوْ يَدْفَعَهُ دَفْعَةً تُعَنِّتُهُ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از على بن نعمان، از ابن مسكان، از سليمان بن خالد، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه حضرت باقر عليه السلام فرمود كه:«اى سليمان! آيا مى دانى كه مسلمان كيست؟» عرض كردم كه: فداى تو گردم! تو بهتر مى دانى. فرمود كه: «مسلمان كسى است كه مسلمانان از زبان و دست او سالم باشند». بعد از آن فرمود كه: «آيا مى دانى مؤمن كيست؟» سليمان مى گويد كه: عرض كردم: تو بهتر مى دانى. فرمود كه: «مؤمن كسى است كه مسلمانان او را بر مال ها و جان هاى خويش امين دارند. و بر مسلمان حرام است كه بر مسلمانى ستم كند، يا او را وا گذارد، يا او را دفع كند به دفعى كه او را برنجاند».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُ الَّذِي إِذَا رَضِيَ، لَمْ يُدْخِلْهُ رِضَاهُ فِي إِثْمٍ وَلَا بَاطِلٍ؛ وَإِذَا سَخِطَ، لَمْ يُخْرِجْهُ سَخَطُهُ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ؛ وَالَّذِي إِذَا قَدَرَ، لَمْ تُخْرِجْهُ قُدْرَتُهُ إِلَى التَّعَدِّي إِلى مَا لَيْسَ لَهُ بِحَقٍّ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد، از حسن بن محبوب، از ابوايّوب، از ابوعبيده، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«جز اين نيست كه مؤمن كسى است كه چون خشنود گردد، خشنوديش او را در گناه و امر باطلى درنياورد. و چون به خشم آيد، خشمش او را از گفتار حق بيرون نبرد. و كسى است كه چون قدرت به هم رساند، قدرتش او را بيرون نبرد به سوى اينكه از حد درگذرد و برود به سوى آن چه او را سزاوار نباشد».
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ رَفَعَهُ، قَالَ:
سَمِعْتُهُ يَقُولُ:«الْمُؤْمِنُونَ هَيِّنُونَ لَيِّنُونَ، كَالْجَمَلِ الْأَنِفِ، إِنْ قِيدَ انْقَادَ، وَإِنْ أُنِيخَ عَلى صَخْرَةٍ اسْتَنَاخَ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از پدرش، از ابوالبخترى كه آن را مرفوع ساخته و گفته است كه: شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود:«مؤمنان آسان و نرم؛ يعنى ملايم طبعان نرم خويانند. مانند شترِ اُلْفَتْ گيرنده و رام كه اگر سر آن را بكشند، كشيده شود و سر باز نزند، و اگر او را بر بالاى سنگى بخوابانند، فرو خوابد». ۱ ـ به فتح همزه و لام مكسور ـ. و اهل لغت كه متوجّه شرح اين حديث شده اند، به جاى اَلْفِ، اَنِفِ با نون ذكر كرده اند و آن شترى است كه تهى گاه حلقه چوبين كه در بينى آن كنند بينى او را بريده باشد و از درد آن بنالد. و بعضى گفته اند كه: به معنى رام است. و اوّل مشتقّ است از اَنْف ـ به فتح همزه و سكون نون ـ، و آن به معنى ناليدن است از درد بينى. و دويم مشتّق است از اَنَفْ ـ به
۱.و اين ترجمه بنابر آن است كه در نسخ كافى كه به نظر رسيد موجود است، و آن، اين است كه «كَالْجَمَلِ الْاَلِفِ»
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«ثَلَاثَةٌ مِنْ عَلَامَاتِ الْمُؤْمِنِ: الْعِلْمُ بِاللّهِ، وَمَنْ يُحِبُّ، وَمَنْ يَكْرَهُ».
على بن ابراهيم، از پدرش، از نوفلى، از سكونى، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«سه چيز است كه از علامات مؤمن است. علم به خدا، و آنكه خدا او را دوست مى دارد، و كسى كه خدا او را ناخوش و دشمن مى دارد».
وَ بِهذَا الْاءِسْنَادِ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: الْمُؤْمِنُ كَمِثْلِ شَجَرَةٍ لَا يَتَحَاتُّ وَرَقُهَا فِي شِتَاءٍ وَلَا صَيْفٍ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللّهِ، وَ مَا هِيَ؟ قَالَ: النَّخْلَةُ».
و به همين اسناد روايت كرده و گفته است كه:«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه: مؤمن چون درختى است، يا داستانش چون داستان درختى است كه برگ آن فرو نريزد نه در زمستان و نه در تابستان. صحابه عرض كردند كه: يا رسول اللّه! آن چه درخت است؟ فرمود: درخت خرما».
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ، عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ الْأَعْجَمِيِّ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«الْمُؤْمِنُ حَلِيمٌ لَا يَجْهَلُ، وَإِنْ جُهِلَ عَلَيْهِ يَحْلُمُ؛ وَلَا يَظْلِمُ، وَإِنْ ظُلِمَ غَفَرَ؛ وَلَا يَبْخَلُ، وَإِنْ بُخِلَ عَلَيْهِ صَبَرَ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از سهل بن زياد، از محمد بن اورمه، از ابوابراهيم اعجمى، از بعضى از اصحاب ما، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود:«مؤمن، بردبارى است كه نادانى نمى كند، و اگر بر او نادانى شود، حلم مى ورزد و ستم نمى كند، و اگر بر او ستم شود، مى آمرزد و بخل نمى كند، و اگر بر او بخل شود، صبر مى كند».
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ مُنْذِرِ بْنِ جَيْفَرٍ، عَنْ آدَمَ أَبِي الْحُسَيْنِ اللُّؤْلُؤِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«الْمُؤْمِنُ مَنْ طَابَ مَكْسَبُهُ، وَحَسُنَتْ خَلِيقَتُهُ، وَصَحَّتْ سَرِيرَتُهُ، وَأَنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مَالِهِ، وَأَمْسَكَ الْفَضْلَ مِنْ كَلَامِهِ، وَكَفَى النَّاسَ شَرَّهُ، وَأَنْصَفَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از اسماعيل بن مهران، از منذر بن جيفر، از آدم ـ يعنى ابوالحسن لؤلؤى ـ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود:«مؤمن كسى است كه كسبش خوش و طبيعتش نيكو و نهايتش درست باشد، و زيادتى مال خود را انفاق كند، و زيادتى سخن خويش را نگاه دارد و حرف بى مصرف نگويد، و شرّ خود را از مردم كفايت كند، و مردمان را از نفس خويش انصاف دهد».
أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِي كَهْمَسٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: أَ لَا أُنَبِّئُكُمْ بِالْمُؤْمِنِ؟ مَنِ ائْتَمَنَهُ الْمُؤْمِنُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ؛ أَ لَا أُنَبِّئُكُمْ بِالْمُسْلِمِ؟ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ؛ وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ السَّيِّئَاتِ وَتَرَكَ مَا حَرَّمَ اللّهُ، وَالْمُؤْمِنُ حَرَامٌ عَلَى الْمُؤْمِنِ أَنْ يَظْلِمَهُ، أَوْ يَخْذُلَهُ، أَوْ يَغْتَابَهُ، أَوْ يَدْفَعَهُ دَفْعَةً».
ابوعلى اشعرى، از محمد بن عبدالجبّار، از حسن بن على، از ابوكهمس، از سليمان بن خالد، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: آيا نمى خواهيد كه شما را خبر دهم كه مؤمن كيست؟ مؤمن كسى است كه مؤمنان او را بر جان ها و مال هاى خويش امين دارند. آيا نمى خواهيد كه شما را خبر دهم كه مسلمان كيست؟ مسلمان كسى است كه مسلمانان از زبان و دستش سالم باشند. و مهاجر كسى است كه از گناهان هجرت و دورى كرده و آن چه را كه خدا حرام گردانيده ترك نموده باشد. و بر مؤمن حرام است كه بر مؤمنى ستم كند، يا او را وا گذارد و يارى نكند، يا او را غيبت كند، يا او را به شدّت دفع كند».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْعَطَّارِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ:
قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام:«إِنَّمَا شِيعَةُ عَلِيٍّ عليه السلام الْحُلَمَاءُ الْعُلَمَاءُ، الذُّبُلُ الشِّفَاهِ، تُعْرَفُ الرَّهْبَانِيَّةُ عَلى وُجُوهِهِمْ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از محمد بن سنان، از مفضّل بن عمر، از ابوايّوب عطّار، از جابر روايت كرده است كه گفت: امام محمد باقر عليه السلام فرمود:«جز اين نيست كه شيعيان على عليه السلام بردبارانى هستند دانايان، كه لب هاى ايشان از تشنگى خشكيده، و رهبانيّت و آثار عبادت در روى هاى ايشان شناخته مى شود».
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«صَلّى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِالنَّاسِ الصُّبْحَ بِالْعِرَاقِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ وَعَظَهُمْ، فَبَكى وَأَبْكَاهُمْ مِنْ خَوْفِ اللّهِ، ثُمَّ قَالَ: أَمَا وَاللّهِ، لَقَدْ عَهِدْتُ أَقْوَاماً عَلى عَهْدِ خَلِيلِي رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، وَ إِنَّهُمْ لَيُصْبِحُونَ وَيُمْسُونَ شُعْثا غُبْرا خُمْصا، بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ كَرُكَبِ الْمِعْزى، يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدا وَقِيَاما، يُرَاوِحُونَ بَيْنَ أَقْدَامِهِمْ وَجِبَاهِهِمْ، يُنَاجُونَ رَبَّهُمْ، وَيَسْأَلُونَهُ
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از حسن بن محبوب، از عبداللّه بن سنان، از معروف بن خَرَّبوُذ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود:«اميرالمؤمنين ـ صلوات اللّه عليه ـ در عراق نماز صبح را با مردم به جا آورد، و چون از نماز فارغ شد، ايشان را موعظه و نصيحت كرد و از ترس خدا خود گريست و ايشان را گريانيد. بعد از آن فرمود: بدانيد به خدا سوگند كه در زمان خليل خود، رسول خدا صلى الله عليه و آله، گروهى چند را ديدم، و حال آنكه ايشان صبح و شام مى كردند ژوليده و غبارآلوده و شكم هاى ايشان به پشت چسبيده بود و در ميان چشم هاى ايشان پينه ها بود چون زانوهاى بز، و شب را به روز مى آوردند از براى رضاى پروردگار خويش، سجده كنندگان و ايستادگان. به اين طور در ميان پاى ها و پيشانى هاى خود
۱.و اصل مراوحه گاهى اين كار كردن است و گاهى آن كار، و به معناى گاهى بدين پاى ايستادن و گاهى بدان پاى ايستادن نيز مى باشد. (مترجم)
عَنْهُ، عَنِ السِّنْدِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّلْتِ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهماالسلام، قَالَ:«صَلّى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الْفَجْرَ، ثُمَّ لَمْ يَزَلْ فِي مَوْضِعِهِ حَتّى صَارَتِ الشَّمْسُ عَلى قِيدِ رُمْحٍ، وَأَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ بِوَجْهِهِ، فَقَالَ: وَاللّهِ لَقَدْ أَدْرَكْتُ أَقْوَاما يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِيَاماً، يُخَالِفُونَ بَيْنَ جِبَاهِهِمْ وَرُكَبِهِمْ، كَأَنَّ زَفِيرَ النَّارِ فِي آذَانِهِمْ؛ إِذَا ذُكِرَ اللّهُ عِنْدَهُمْ مَادُوا كَمَا يَمِيدُ الشَّجَرُ، كَأَنَّمَا الْقَوْمُ بَاتُوا غَافِلِينَ».
قَالَ: «ثُمَّ قَامَ، فَمَا رُئِيَ ضَاحِكا حَتّى قُبِضَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ».
از او، از سندى بن محمد، از محمد بن صلت، از ابوحمزه، از حضرت على بن الحسين عليهماالسلام روايت است كه فرمود:«اميرالمؤمنين ـ صلوات اللّه عليه ـ نماز صبح را به جا آورد و پيوسته در جاى خويش نشسته بود تا آنكه آفتاب به قدر يك نيزه بلند شد. بعد از آن روى خود را به مردم آورد و فرمود: به خدا سوگند كه گروهى چند را دريافتم كه شب را به روز مى آوردند از براى رضاى پروردگار خويش؛ سجده كنندگان و ايستادگان كه در ميان پيشانى ها و زانوهاى خويش، مخالفت و جانشينى قرار مى دادند، و گويا كه بانگ و خروش آتش دوزخ، در گوش هاى ايشان بود. و چون خدا در نزد ايشان ياد مى شد، مى لرزيدند و به جنبش مى آمدند، چنان كه درخت، از باد به جنبش آيد. و گويا كه اين گروه، شب را به روز آورده اند كه غافل و بى خبرند». و حضرت على بن الحسين
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِيِّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ:
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام:«إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْرِفَ أَصْحَابِي، فَانْظُرْ مَنِ اشْتَدَّ وَرَعُهُ، وَخَافَ خَالِقَهُ، وَرَجَا ثَوَابَهُ، فَإِذَا رَأَيْتَ هؤُلَاءِ، فَهؤُلَاءِ أَصْحَابِي».
على بن ابراهيم، از صالح بن سندى، از جعفر بن بشير، از مفضّل بن عمر روايت كرده است كه گفت: امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه:«چون خواهى كه اصحاب مرا بشناسى، بنگر به كسى كه پارسايى او سخت باشد، و از آفريدگار خويش بترسد، و ثواب او را اميد داشته باشد؛ پس چون اين گروه را ديدى، بدان كه ايشان اصحاب منند».
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْأَشْعَثِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ حَمَّادٍ الْأَنْصَارِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْمِقْدَامِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: شِيعَتُنَا الْمُتَبَاذِلُونَ فِي وَلَايَتِنَا، الْمُتَحَابُّونَ فِي مَوَدَّتِنَا، الْمُتَزَاوِرُونَ فِي إِحْيَاءِ أَمْرِنَا؛ الَّذِينَ إِنْ غَضِبُوا لَمْ يَظْلِمُوا، وَإِنْ رَضُوا لَمْ يُسْرِفُوا، بَرَكَةٌ عَلى مَنْ جَاوَرُوا، سِلْمٌ لِمَنْ خَالَطُوا».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از محمد بن حسن بن شمّون، از عبداللّه بن عمرو بن اشعث، از عبداللّه بن حمّاد انصارى، از عمرو بن ابى المقدام، از پدرش، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود:«اميرالمؤمنين ـ صلوات اللّه عليه ـ فرمود كه: شيعيان ما آنانند كه با يكديگر بذل و بخشش مى كنند در دوستى ما، و يكديگر را دوست مى دارند در راه محبّت ما، و به زيارت يكديگر مى روند در باب زنده گردانيدن امر ما. آنان كه اگر غضب كنند، ستم نكنند، و اگر راضى شوند، از حد در نگذرند. عين بركت اند بر كسى كه با او همسايگى كنند، و در مقام آشتى با هر كه آميزش كنند».
عَنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ عِيسَى النَّهْرِتِيرِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: مَنْ عَرَفَ اللّهَ وَعَظَّمَهُ مَنَعَ فَاهُ مِنَ الْكَلَامِ، وَبَطْنَهُ مِنَ الطَّعَامِ، وَعَفَا نَفْسَهُ بِالصِّيَامِ وَالْقِيَامِ.
قَالُوا: بِآبَائِنَا وَأُمَّهَاتِنَا يَا رَسُولَ اللّهِ، هؤُلَاءِ أَوْلِيَاءُ اللّهِ؟
قَالَ: إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللّهِ سَكَتُوا؛ فَكَانَ سُكُوتُهُمْ ذِكْرا، وَنَظَرُوا؛ فَكَانَ نَظَرُهُمْ عِبْرَةً، وَنَطَقُوا؛ فَكَانَ نُطْقُهُمْ حِكْمَةً، وَمَشَوْا؛ فَكَانَ مَشْيُهُمْ بَيْنَ النَّاسِ بَرَكَةً، لَوْ لَا الْاجَالُ الَّتِي قَدْ كُتِبَتْ عَلَيْهِمْ، لَمْ تَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِي
از او، از محمد بن على، از محمد بن سنان، از عيسى نهريرى، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود:«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه: هر كه خدا را شناسد و او را تعظيم نمايد، دهان خويش را از كلام، و شكم خويش را از طعام منع كند، و نفس خود را به روزه داشتن و به عبادت ايستادن، صاف و خالص گرداند. صحابه عرض كردند كه: يا رسول اللّه! پدران و مادران ما فداى تو باد! اين گروه، دوستان خدايند؟ فرمود: به درستى كه دوستان خدا خاموش شدند و خاموشى ايشان، ذكر بود، و نظر كردند و نظر ايشان، پند و عبرت بود، و سخن گفتند و سخن ايشان، حكمت بود، و راه رفتند و راه رفتن ايشان در ميان مردمان، بركت بود. اگر اجل ها كه برايشان نوشته شده، نمى بود، روح هاى ايشان در تن هاى ايشان قرار و آرام نمى گرفت، به جهت ترسيدن
عَنْهُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ مِنَ الْعِرَاقِيِّينَ رَفَعَهُ، قَالَ:
خَطَبَ النَّاسَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِمَا، فَقَالَ:«أَيُّهَا النَّاسُ، أَنَا أُخْبِرُكُمْ عَنْ أَخٍ لِي كَانَ مِنْ أَعْظَمِ النَّاسِ فِي عَيْنِي، وَكَانَ رَأْسُ مَا عَظُمَ بِهِ فِي عَيْنِي صِغَرَ الدُّنْيَا فِي عَيْنِهِ، كَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ بَطْنِهِ؛ فَلَا يَشْتَهِي مَا لَا يَجِدُ، وَلَا يُكْثِرُ إِذَا وَجَدَ، كَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ فَرْجِهِ؛ فَلَا يَسْتَخِفُّ لَهُ عَقْلَهُ وَلَا رَأْيَهُ، كَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ الْجَهَالَةِ؛ فَلَا يَمُدُّ يَدَهُ إِلَا عَلى ثِقَةٍ لِمَنْفَعَةٍ، كَانَ لَا يَتَشَهّى وَلَا يَتَسَخَّطُ وَلَا يَتَبَرَّمُ، كَانَ أَكْثَرَ دَهْرِهِ صَمَّاتا،
از او، از بعضى از اصحاب خويش كه از اهل عراق اند روايت است كه آن را مرفوع ساخته و گفته است كه: حضرت حسن بن على عليهماالسلام مردم را خطبه كرد و فرمود كه:«اى گروه مردمان! من شما را خبر مى دهم از حال برادرى كه داشتم و در چشم من از همه مردمان بزرگ تر بود، و سرّ آن چه او را در چشم من بزرگ گردانيده بود اين بود كه، دنيا در چشمش كوچك بود، و از سلطنت شكم خويش بيرون بود و شكم بر او تسلّطى نداشت؛ پس آن چه را كه نمى يافت، خواهش نمى نمود، و چون مى يافت، پُر نمى خورد، و از سلطنت فرج خويش نيز خارج بود كه عقل و رأيش به جهت آن سبك نمى شد، و از سلطنت جهالت نيز بيرون بود و دست خويش را نمى كشيد، مگر بر كسى كه بر او اعتماد داشت به جهت منفعتى، و چنان بود كه آرزوى چيزى نمى نمود و خشم نمى گرفت و ملول و غمگين نمى
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ مِهْزَمٍ؛ وَبَعْضُ أَصْحَابِنَا، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ الْكَاهِلِيِّ؛ وَ أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ رَبِيعِ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً، عَنْ مِهْزَمٍ الْأَسَدِيِّ، قَالَ:
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام:«يَا مِهْزَمُ، شِيعَتُنَا مَنْ لَا يَعْدُو صَوْتُهُ سَمْعَهُ، وَلَا شَحْنَاؤُهُ بَدَنَهُ، وَلَا يَمْتَدِحُ بِنَا مُعْلِنا، وَلَا يُجَالِسُ لَنَا عَائِبا، وَلَا يُخَاصِمُ لَنَا قَالِيا؛ إِنْ لَقِيَ مُؤْمِناً أَكْرَمَهُ، وَإِنْ لَقِيَ جَاهِلاً هَجَرَهُ».
قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، فَكَيْفَ أَصْنَعُ
على بن ابراهيم، از محمد بن عيسى، از يونس، از مهزم و بعضى از اصحاب ما، از محمد بن على، از محمد بن اسحاق كاهلى و ابوعلى اشعرى، از حسن بن على كوفى، از عبّاس بن عامر، از ربيع بن محمد هر دو روايت كرده اند، از مهزم اسدى كه گفت: امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه:«اى مهزم! شيعه ما كسى است كه آوازش از گوشش در نگذرد،(كه صدا را پر بلند نكند)، و دشمنى اش از دست هايش ۱ تجاوز نكند، و مدح كسى نگويد كه دشمنى ما را آشكار مى كند، و همنشينى نكند با آنكه ما را عيب مى كند، و مخاصمه و گفتگو نكند با كسى كه ما را دشمن داشته باشد، اگر مؤمنى را ملاقات نمايد، او را گرامى دارد، و اگر با جاهلى به هم رسد، از او دورى كند». عرض كردم كه: فداى تو گردم! پس با اين گروه كه شيعگى را اظهار مى كنند، چه كنم؟ فرمود كه: «در ايشان
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ: قَالَ:«مَنْ عَامَلَ النَّاسَ فَلَمْ يَظْلِمْهُمْ، وَحَدَّثَهُمْ فَلَمْ يَكْذِبْهُمْ، وَوَعَدَهُمْ فَلَمْ يُخْلِفْهُمْ، كَانَ مِمَّنْ حُرِّمَتْ غِيبَتُهُ، وَكَمَلَتْ مُرُوءَتُهُ، وَظَهَرَ عَدْلُهُ، وَوَجَبَتْ أُخُوَّتُهُ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از عثمان بن عيسى، از سماعة بن مهران، از امام جعفر صادق عليه السلام كه گفت: آن حضرت فرمود كه:«هر كه با مردم معامله كند و بر ايشان ستم نكند، و ايشان را خبر دهد و به ايشان دروغ نگويد، و به ايشان وعده كند و با ايشان خلف وعده ننمايد، از آنها خواهد بود كه غيبت ايشان حرام است، و مروّت و جوانمردى ايشان تمام، و عدالت ايشان ظاهر، و برادرى با ايشان واجب و لازم است».
عَنْهُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ الْحَسَنِ، عَنْ أُمِّهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عليهماالسلام، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:«ثَلَاثُ خِصَالٍ مَنْ كُنَّ فِيهِ اسْتَكْمَلَ خِصَالَ الْاءِيمَانِ: إِذَا رَضِيَ لَمْ يُدْخِلْهُ رِضَاهُ فِي بَاطِلٍ، وَإِذَا غَضِبَ لَمْ يُخْرِجْهُ الْغَضَبُ مِنَ الْحَقِّ، وَإِذَا قَدَرَ لَمْ يَتَعَاطَ مَا لَيْسَ لَهُ».
از او، از ابن فضّال، از عاصم بن حميد، از ابوحمزه ثمالى، از عبداللّه بن حسن، از مادرش فاطمه، دختر حضرت حسين بن على عليهماالسلام، روايت است كه گفت: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه:«سه خصلت است كه هر كه آن خصلت ها در او باشد، همه خصلت هاى ايمان را كامل و تمام گردانيده: يكى آنكه چون خشنود شود، خشنوديش او را در چيزى كه باطل باشد داخل نكند، و ديگر آنكه چون خشم كند، خشمش او را از حق بيرون نبرد، و سيم، چون قدرت به هم رساند، آن چه را كه از برايش روا نيست فرا نگيرد».
عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: إِنَّ لِأَهْلِ الدِّينِ عَلَامَاتٍ يُعْرَفُونَ بِهَا: صِدْقَ الْحَدِيثِ، وَأَدَاءَ الْأَمَانَةِ، وَوَفَاءً بِالْعَهْدِ، وَصِلَةَ الْأَرْحَامِ، وَرَحْمَةَ الضُّعَفَاءِ، وَقِلَّةَ الْمُرَاقَبَةِ لِلنِّسَاءِ ـ أَوْ قَالَ: قِلَّةَ الْمُوَاتَاةِ لِلنِّسَاءِ ـ وَبَذْلَ الْمَعْرُوفِ، وَحُسْنَ الْخُلُقِ، وَسَعَةَ الْخُلُقِ، وَاتِّبَاعَ الْعِلْمِ وَمَا يُقَرِّبُ إِلَى اللّهِ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ زُلْفى، طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ؛ وَطُوبى شَجَرَةٌ فِي الْجَنَّةِ أَصْلُهَا فِي دَارِ النَّبِيِّ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله، وَلَيْسَ مِنْ
از او، از پدرش، از عبداللّه بن قاسم، از ابوبصير، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود:«اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود كه: اهل دين را علامتى چند است كه به آنها شناخته مى شوند، و آن علامات، راستى در خبر است، و اداى امانت، و وفاى به عهد، و پيمان و صله خويشان، و رحمت بر ضعيفان، و قلت مراقبه زنان كه پُر پاپىِ[=مواظب]ايشان نشود، [يا فرمود كه: قلّت موافقت با زنان كه پر براى ايشان عمل نكند،] و بخشيدن آن چه نيكو باشد، و خوش خلقى و وسعت خُلق (يعنى حوصله)، و پيروى كردن علم و آن چه موجب تقرّب و نزديك گردانيدن باشد به سوى خداى عز و جل، نزديك گردانيدنى به غايت، و طوبى براى ايشان است، و نيكويى بازگشت. و طوبى، درختى است در بهشت كه اصل آن در خانه محمد صلى الله عليه و آله است، و هيچ مؤمنى نيست،
عَنْهُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرٍو النَّخَعِيِّ قَالَ: وَحَدَّثَنِي الْحُسَيْنُ بْنُ سَيْفٍ، عَنْ أَخِيهِ عَلِيٍّ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله عَنْ خِيَارِ الْعِبَادِ، فَقَالَ: الَّذِينَ إِذَا أَحْسَنُوا اسْتَبْشَرُوا، وَإِذَا أَسَاؤُوا اسْتَغْفَرُوا، وَإِذَا أُعْطُوا شَكَرُوا، وَإِذَا ابْتُلُوا صَبَرُوا، وَإِذَا غَضِبُوا غَفَرُوا».
از او، از اسماعيل بن مهران، از سيف بن عميره، از سليمان بن عمرو نخعى روايت است كه گفت: و نيز حديث كرد مرا حسين بن سيف، از برادرش على، از سليمان، از آنكه او را ذكر كرده، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود:«پيغمبر صلى الله عليه و آله سؤال شد از خوبان از بندگان. فرمود كه: آنانند كه چون نيكى به جا آورند، شاد شوند، و چون بدى كنند، آمرزش طلبند، و چون عطا شوند، شكر گذارند، و چون مبتلا گردند، شكيبايى ورزند، و چون خشم گيرند، بيامرزند».
وَ بِإِسْنَادِهِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله: إِنَّ خِيَارَكُمْ أُولُو النُّهى، قِيلَ: يَا رَسُولَ اللّهِ، وَمَنْ أُولُو النُّهى؟ قَالَ: هُمْ أُولُو الْأَخْلَاقِ الْحَسَنَةِ، وَالْأَحْلَامِ الرَّزِينَةِ، وَصَلَةُ الْأَرْحَامِ، وَالْبَرَرَةُ بِالْأُمَّهَاتِ وَالْابَاءِ، وَالْمُتَعَاهِدُونَ لِلْفُقَرَاءِ وَ الْجِيرَانِ وَالْيَتَامى، وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ، وَيُفْشُونَ السَّلَامَ فِي الْعَالَمِ، وَيُصَلُّونَ وَالنَّاسُ نِيَامٌ غَافِلُونَ».
و به اسناد خويش روايت كرده است، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود:«پيغمبر صلى الله عليه و آله فرمود: به درستى كه برگزيدگان شما اولوا النّهى و صاحبان عقل هايند. به آن حضرت عرض شد كه: يا رسول اللّه! اولوا النّهى كيانند؟ فرمود كه: ايشان صاحبان خلق هاى نيك، و عقل هاى گرانمايه، و پيوند به خويشان، و نيكوكاران با پدران و مادرانند، و آنانند كه فقيران و همسايگان و يتيمان را بازجويى و رعايت مى نمايند، و طعام را به مردم مى خورانند، و سلام را در عالم فاش مى گردانند، و نماز مى گذارند و مردمان در خواب و بى خبرانند».
عَنْهُ، عَنِ الْهَيْثَمِ النَّهْدِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِيِّ، قَالَ:
قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام: أَيُّ الْخِصَالِ بِالْمَرْءِ أَجْمَلُ؟
فَقَالَ:«وَقَارٌ بِلَا مَهَابَةٍ، وَسَمَاحٌ بِلَا طَلَبِ مُكَافَأَةٍ، وَتَشَاغُلٌ بِغَيْرِ مَتَاعِ الدُّنْيَا».
از او، از هيثم نهدى، از عبدالعزيز بن عمر، از بعضى از اصحاب خويش، از يحيى بن عمران حلبى روايت كرده است كه گفت: به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه: كدام يك از خصلت ها نيكوتر است كه با مرد باشد؟ فرمود:«وقار و آرامى كه بدون هيبت و ترس باشد، و جودى كه طلب مكافات و سزاجويى با آن نباشد، و مشغول بودن به غير متاع و برخوردارى دنيا».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ أَبِي وَلَادٍ الْحَنَّاطِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهماالسلام يَقُولُ: إِنَّ الْمَعْرِفَةَ بِكَمَالِ دِينِ الْمُسْلِمِ تَرْكُهُ الْكَلَامَ فِيمَا لَا يَعْنِيهِ، وَقِلَّةُ مِرَائِهِ، وَحِلْمُهُ، وَصَبْرُهُ، وَحُسْنُ خُلُقِهِ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از حسن بن محبوب، از ابوولّاد حنّاط، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«حضرت على بن الحسين عليهماالسلاممى فرمود: به درستى كه دليل بر معرفت به كمال دين مسلمان آن است كه، ترك كند سخن گفتن را در آن چه به كارش نمى آيد، و كم ستيزه كند، و حلم و صبر و خوش خلقى داشته باشد».
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله: أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِأَشْبَهِكُمْ بِي؟ قَالُوا: بَلى يَا رَسُولَ اللّهِ، قَالَ: أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً، وَأَلْيَنُكُمْ كَنَفا، وَأَبَرُّكُمْ بِقَرَابَتِهِ، وَأَشَدُّكُمْ حُبّاً لِاءِخْوَانِهِ فِي دِينِهِ، وَأَصْبَرُكُمْ عَلَى الْحَقِّ، وَأَكْظَمُكُمْ لِلْغَيْظِ، وَأَحْسَنُكُمْ عَفْواً، وَأَشَدُّكُمْ مِنْ نَفْسِهِ إِنْصَافاً فِي الرِّضَا وَالْغَضَبِ».
على بن ابراهيم، از محمد بن عيسى، از يونس، از محمد بن عرفه، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«پيغمبر صلى الله عليه و آله فرمود: آيا نمى خواهيد كه شما را خبر دهم به شباهت دارنده ترين شما به من، و آنكه شباهتش به من از همه شما بيشتر است؟ عرض كردند: بلى، يا رسول اللّه! مى خواهيم كه ما را خبر دهى. فرمود: آن كسى است كه خلقش از همه شما خوش تر، و جانبش از شما نرم تر، و به خويشان خويش از شما نيكوكارتر، و دوستيش با برادران دينى خود از شما سخت تر، و بر حق از شما صابرتر، و از شما خشم را فروخورنده تر، و عفوش از شما بهتر، و انصافش از نفس خويش، از شما سخت تر باشد در حال خوشنودى و خشم».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهماالسلام، قَالَ:«مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِ الْاءِنْفَاقُ عَلى قَدْرِ الْاءِقْتَارِ، وَالتَّوَسُّعُ عَلى قَدْرِ التَّوَسُّعِ، وَإِنْصَافُ النَّاسِ، وَابْتِدَاؤُهُ إِيَّاهُمْ بِالسَّلَامِ عَلَيْهِمْ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد، از ابن محبوب، از مالك بن عطيّه، از ابوحمزه، از حضرت على بن الحسين عليهماالسلامروايت كرده است كه فرمود:«از جمله اخلاق مؤمن آن است كه، انفاق كند و تنگ گيرد بر اندازه تنگى و درويشى خويش، و وسعت دهد و به فراخى زندگانى كند بر اندازه وسعت و فراخى خويش، و با مردم از خود انصاف دهد، و ايشان را ابتدا كند به سلام كردن بر ايشان».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«الْمُؤْمِنُ أَصْلَبُ مِنَ الْجَبَلِ، الْجَبَلُ يُسْتَقَلُّ مِنْهُ، وَالْمُؤْمِنُ لَا يُسْتَقَلُّ مِنْ دِينِهِ شَيْءٌ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از ابن فضّال، از ابن بكير، از زراره، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«مؤمن از كوه سخت تر است؛ چرا كه، كوه، چيزى از آن كم مى شود، و مؤمن، از دينش چيزى كم نمى شود».
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِيِّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«الْمُؤْمِنُ حَسَنُ الْمَعُونَةِ، خَفِيفُ الْمَؤُونَةِ، جَيِّدُ التَّدْبِيرِ لِمَعِيشَتِهِ، لَا يُلْسَعُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ».
على بن ابراهيم، از صالح بن سندى، از جعفر بن بشير، از اسحاق بن عمّار، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«مؤمن، چنان است كه يارى كردنش خوش، و مؤنت [=هزينه] و اخراجاتش سبك است، و اسباب زندگانى خويش را نيكو تدبير مى نمايد، و از سوراخ جانورى دو بار گزيده نمى شود». ۱
۱.و مراد اين است كه اگر گناهى به نادانى از او سر زند، دوباره به سراغ آن گناه نمى رود.
عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ سَهْلِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ الدِّلْهَاثِ مَوْلَى الرِّضَا عليه السلام، قَالَ: سَمِعْتُ الرِّضَا عليه السلام يَقُولُ:«لَا يَكُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِنا حَتّى يَكُونَ فِيهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ: سُنَّةٌ مِنْ رَبِّهِ، وَسُنَّةٌ مِنْ نَبِيِّهِ، وَسُنَّةٌ مِنْ وَلِيِّهِ.
فَأَمَّا السُّنَّةُ مِنْ رَبِّهِ، فَكِتْمَانُ سِرِّهِ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ: «عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ» . وَ أَمَّا السُّنَّةُ مِنْ نَبِيِّهِ، فَمُدَارَاةُ النَّاسِ؛ فَإِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ أَمَرَ نَبِيَّهُ صلى الله عليه و آله بِمُدَارَاةِ النَّاسِ، فَقَالَ: «خُذِ الْعَفْوَ
على بن محمد بن بندار، از ابراهيم بن اسحاق، از سهل بن حارث، از دلهاث، غلام امام رضا عليه السلام روايت كرده است كه گفت: شنيدم از امام رضا عليه السلام كه مى فرمود:«مؤمن، مؤمن نباشد، تا آنكه سه خصلت در او باشد: يك سنّت و روش از پروردگارش، و يك طريقه از پيغمبر او، و يك طريقه از ولىّ او. امّا آن سنّت و طريقه اى كه از پروردگار او است، آن است كه راز خود را بپوشاند و به كسى نگويد. خداى عز و جل فرموده است كه: «عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَدا * اِلّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ» ۱ ـ كه ترجمه آن گذشت ـ. و امّا سنّتى كه از پيغمبر آن جناب است، مدارا كردن است با مردمان؛ زيرا كه خداى عز و جل پيغمبر صلى الله عليه و آله خويش را به مدارا و نرمى كردن با مردم امر فرموده و فرموده كه: «خُذِ