باب در بيان صفت علما
7 حدیث
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ:سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ: «اطْلُبُوا الْعِلْمَ، وَتَزَيَّنُوا مَعَهُ بِالْحِلْمِ وَالْوَقَارِ، وَتَوَاضَعُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَهُ الْعِلْمَ، وَتَوَاضَعُوا لِمَنْ طَلَبْتُمْ مِنْهُ الْعِلْمَ، وَلَا تَكُونُوا عُلَمَاءَ جَبَّارِينَ؛ فَيَذْهَبَ بَاطِلُكُمْ بِحَقِّكُمْ».
محمد بن يحيى عطّار، از احمد بن محمد بن عيسى، از حسن بن محبوب، از معاوية بن وهْب روايت كرده است كه گفت: شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود:«علم را طلب كنيد و با آن، به حلم و بردبارى و آرام آراسته شويد و فروتنى نماييد از براى آن كه آن را به وى تعليم مى دهيد، و فروتنى كنيد از براى آن كه علم را از وى طلب نموده ايد. و علماى ستم كار مباشيد كه باطل شما حق شما را مى برد و آن را ضايع مى كند».
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِيرَةِ النَّصْرِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «إِنَّما يَخْشَى اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ» قَالَ:«يَعْنِي بِالْعُلَمَاءِ مَنْ صَدَّقَ فِعْلُهُ قَوْلَهُ، وَمَنْ لَمْ يُصَدِّقْ فِعْلُهُ قَوْلَهُ، فَلَيْسَ بِعَالِمٍ».
على بن ابراهيم، از محمد بن عيسى، از يونس، از حمّاد بن عثمان، از حارث بن مغيره نصرى، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است در فرموده خداى عزّوجلّ «إِنَّمَا يَخْشَى اللّه مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَـآُ» ۱، يعنى:«جز اين نيست كه مى ترسند خدا را بعضى از بندگان او كه علما و دانايانند». آن حضرت فرمود: «مقصود خدا از علما، كسى است كه كردار او، مصدّق گفتارش باشد. و هر كه كردارش گفتارش را تصديق نكند (كه قول و فعلش مخالف يكديگر باشد) عالم نيست».
۱.فاطر، 28.
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْقَمَّاطِ، عَنِ الْحَلَبِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِالْفَقِيهِ حَقِّ الْفَقِيهِ؟ مَنْ لَمْ يُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ، وَلَمْ يُؤْمِنْهُمْ مِنْ عَذَابِ اللّهِ، وَلَمْ يُرَخِّصْ لَهُمْ فِي مَعَاصِي اللّهِ، وَلَمْ يَتْرُكِ الْقُرْآنَ رَغْبَةً عَنْهُ إِلى غَيْرِهِ؛ أَلَا لَا خَيْرَ فِي عِلْمٍ لَيْسَ فِيهِ تَفَهُّمٌ، أَلَا لَا خَيْرَ فِي قِرَاءَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَدَبُّرٌ، أَلَا لَا خَيْرَ فِي عِبَادَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَفَكُّرٌ».
وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرى: «أَلَا لَا خَيْرَ فِي
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند از احمد بن محمد برقى، از اسماعيل بن مهران، از ابوسعيد قمّاط، از حلبى، از امام جعفر صادق عليه السلام كه آن حضرت فرمود كه:«امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام فرمود كه: آيا شما را خبر ندهم با آن كس كه فقاهت و دانشمندى او به مرتبه كمال رسيده، و چنين كسى آن است كه مردم را از رحمت خدا نا اميد نسازد و ايشان را از عذاب خدا ايمن نگرداند در نافرمانى هاى خدا و ايشان را رخصت ندهد، و قرآن را از روى بى رغبتى ترك نكند كه به سوى غير آن رغبت كند.
بدانيد و آگاه باشيد كه خيرى نيست در علمى كه دريافتى در آن نباشد. آگاه باشيد كه خيرى نيست در خواندنى كه تأمل و عاقبت انديشى در آن نباشد. آگاه باشيد كه خيرى نيست در عبادتى كه تفكرى در آن نباشد».
در روايت ديگر چنين است كه:
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى؛ وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ النَّيْسَابُورِيِّ جَمِيعاً، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيى، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام، قَالَ:«إِنَّ مِنْ عَلَامَاتِ الْفَقِيهِ الْحِلْمَ وَالصَّمْتَ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى و محمد بن اسماعيل، از فضل بن شاذان نيشابورى، همه از صفوان بن يحيى، از حضرت ابوالحسن امام رضا عليه السلام روايت كرده اند كه آن حضرت فرمود كه:«از نشانه هاى فقه و دانش، بردبارى و خاموشى است».
أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللّهِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ، قَالَ:قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام:«لَا يَكُونُ السَّفَهُ وَالْغِرَّةُ فِي قَلْبِ الْعَالِمِ».
احمد بن عبداللّه، از احمد بن محمد برقى، از بعضى از اصحاب خويش روايت كرده است و آن را مرفوع ساخته كه گفت: امير المؤمنين عليه السلام فرمود كه:«سبكى و غفلت، در دل عالم نمى باشد».
وَبِهذَا الْاءِسْنَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ رَفَعَهُ، قَالَ:«قَالَ عِيسَى بْنُ مَرْيَمَ عليه السلام: يَا مَعْشَرَ الْحَوَارِيِّينَ، لِي إِلَيْكُمْ حَاجَةٌ اقْضُوهَا لِي، قَالُوا: قُضِيَتْ حَاجَتُكَ يَا رُوحَ اللّهِ، فَقَامَ، فَغَسَلَ أَقْدَامَهُمْ، فَقَالُوا: كُنَّا نَحْنُ أَحَقَّ بِهذَا يَا رُوحَ اللّهِ، فَقَالَ: إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِالْخِدْمَةِ الْعَالِمُ، إِنَّمَا تَوَاضَعْتُ هكَذَا لِكَيْمَا تَتَوَاضَعُوا بَعْدِي فِي النَّاسِ كَتَوَاضُعِي لَكُمْ.
ثُمَّ قَالَ عِيسى عليه السلام: بِالتَّوَاضُعِ تُعْمَرُ الْحِكْمَةُ، لَا بِالتَّكَبُّرِ؛ وَكَذلِكَ فِي السَّهْلِ يَنْبُتُ الزَّرْعُ، لَا فِي الْجَبَلِ».
به همين اسناد از محمد بن خالد، از محمد بن سنان مروى است و آن را مرفوع ساخته كه گفت:«عيسى بن مريم عليه السلام به حواريان فرمود كه: اى گروه حواريان، مرا به سوى شما، حاجتى است، آن را از براى من روا كنيد. گفتند كه: يا روح اللّه، حاجت تو برآورده است. پس عيسى برخاست و پاى هاى ايشان را شست (در بعضى از نسخه ها مذكور است كه آن را بوسيد). گفتند كه: يا روح اللّه، ما به اين، از تو سزاوارتر بوديم. حضرت عيسى فرمود كه: سزاوارترين مردمان به خدمت، كه كارى كردن است براى رضاى خدا با فروتنى، آن است كه عالم باشد. جز اين نيست كه من، اين چنين فروتنى نمودم از براى آن كه شما بعد از من در ميان مردمان فروتنى كنيد؛ چون فروتنى كردن من از براى شما بعد از آن بود.
سپس حضرت عيسى عليه السلام فرمود كه: به فروتنى، حكمت،
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَعْبَدٍ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَقُولُ: يَا طَالِبَ الْعِلْمِ، إِنَّ لِلْعَالِمِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ: الْعِلْمَ، وَالْحِلْمَ، وَالصَّمْتَ، و لِلْمُتَكَلِّفِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ: يُنَازِعُ مَنْ فَوْقَهُ بِالْمَعْصِيَةِ، وَيَظْلِمُ مَنْ دُونَهُ بِالْغَلَبَةِ، وَيُظَاهِرُ الظَّلَمَةَ».
على بن ابراهيم، از پدرش، از على بن معبد، از آن كه او را ذكر كرده، از معاوية بن وهْب، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه آن حضرت فرمود كه:«امير المؤمنين عليه السلام مى فرمود كه: اى طلب كننده علم، به درستى كه عالم را سه نشانه است: علم و حلم و خاموشى. و از براى آن كه علم را به خود مى بندد، سه نشانه است: با آن كه از او بالاتر است، منازعه مى كند، به نافرمانى و بى ادبى ستم مى كند بر آن كه از او پست تر است، به غالب شدن بر او، و ظالمان و ستم كاران را يارى مى نمايد و پشت به پشت ايشان مى گذارد».