انواع دانشمندان
6 حدیث
رسول اللّه صلى الله عليه و آله:عُلَماءُ هذِهِ الاُمَّةِ رَجُلانِ: رَجُلٌ آتاهُ اللّهُ عِلماً فَبَذَلَهُ لِلنّاسِ ولَم يَأخُذ عَلَيهِ طَمَعاً ۱ ولَم يَشتَرِ بِهِ ثَمَناً، فَذلِكَ تَستَغفِرُ لَهُ حيتانُ البَحرِ ودَوابُّ البَرِّ وَالطَّيرُ في جَوِّ السَّماءِ، ويَقدَمُ عَلَى اللّهِ سَيِّداً شَريفاً حَتّى يُرافِقَ المُرسَلينَ. ورَجُلٌ آتاهُ اللّهُ عِلماً فَبَخِلَ بِهِ عَن عِبادِ اللّهِ وأخَذَ عَلَيهِ طَمَعاً وَاشتَرى بِهِ ثَمَناً، فَذاكَ يُلجَمُ يَومَ القِيامَةِ بِلِجامٍ مِن نارٍ، ويُنادي مُنادٍ: هذَا الَّذي آتاهُ اللّهُ عِلماً فَبَخِلَ بِهِ عَن عِبادِ اللّهِ، وأخَذَ عَلَيهِ طَمَعاً وَاشتَرى بِهِ ثَمَناً، وكَذلِكَ حَتّى يَفرُغَ مِنَ الحِسابِ. ۲
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:دانشمندان اين امّت، دو گونه اند: مردى كه خدا به او دانش داده و وى، آن را به مردم مى بخشد و بر آن چيزى نمى گيرد و مزدى نمى طلبد. براى چنين دانشمندى، ماهيان دريا و جنبندگان خشكى و پرندگان در فضاى آسمان، آمرزش مى طلبند و مانند سرورى بزرگ، بر خداوند وارد مى شود، تا آن جا كه با فرستادگان الهى همراه مى گردد؛ و گونه ديگر، كسى است كه خداوند به او دانش داده، ولى او آن را به بندگان خدا نمى بخشد و بر آن، چيزى مى گيرد و مزد مى طلبد. اين شخص، در روز قيامت، لگامى از آتش بر دهانش زده مى شود و منادى ندا مى دهد: «اين، كسى است كه خداوند، بدو دانشى بخشيد؛ ولى او از دادن آن به بندگان خدا بخل ورزيد و بر آن چيزى گرفت و مزد طلبيد» و اين گونه مى مانَد تا از حساب، فارغ شود.
۱.الطَّمَع: رزق الجند، يقال: أمَرَ لهم الأميرُ بأطماعِهم أي بأرزاقهم (لسان العرب: 8 / 240).
۲.المعجم الأوسط: ج 7 ص 171 ح 7187 عن ابن عبّاس، كنزالعمّال: ج 10 ص 206 ح 29090؛ منية المريد: ص 136 وفيه «طُعما» بدل «طمعا» في المواضع الثلاثة، روضة الواعظين: ص 15 نحوه وراجع: جامع بيان العلم وفضله: ج 1 ص 38 والفردوس: ج 3 ص 74 ح 4207.
عنه صلى الله عليه و آله:العُلَماءُ رَجُلانِ: رَجُلٌ عالِمٌ آخِذٌ بِعِلمِهِ فَهذا ناجٍ، وعالِمٌ تارِكٌ لِعِلمِهِ فَهذا هالِكٌ. وإنَّ أهلَ النّارِ لَيَتَأَذَّونَ مِن ريحِ العالِمِ التّارِكِ لِعِلمِهِ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:دانشمندان، دو گونه اند: مردى دانا كه به دانش خود، عمل مى كند و اين، نجات يافته است؛ و دانشمندى كه دانش خود را وا نهاده و اين، هلاك شده است و دوزخيان از بوى دانشمند وا گذارنده دانش خود، اذيّت مى شوند.
۱.الكافي: ج 1 ص 44 ح 1، الخصال: ص 51 ح 63 كلاهما عن سليم بن قيس، منية المريد: ص 146، عوالي اللآلي: ج 4 ص 76 ح 62 كلّها عن الإمام عليّ عليه السلام، بحارالأنوار: ج 2 ص 106 ح 2؛ الفردوس: ج 3 ص 76 ح 4213 عن الإمام عليّ عليه السلام.
عنه صلى الله عليه و آله:العُلَماءُ ثَلاثَةٌ: رَجُلٌ عاشَ بِهِ النّاسُ وعاشَ بِعِلمِهِ، ورَجُلٌ عاشَ بِهِ النّاسُ وأهلَكَ نَفسَهُ، ورَجُلٌ عاشَ بِعِلمِهِ ولَم يَعِش بِهِ أحَدٌ غَيرُهُ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:دانشمندان، سه گونه اند: مردى كه مردم از او بهره مى برند و او نيز از دانش خود بهره مى برد؛ و مردى كه مردم از دانش او بهره مى گيرند، ولى او خود را تباه مى كند؛ و مردى كه خود از دانشش بهره مى برد، ولى جز او كسى از دانشش بهره مند نمى شود.
۱.الفردوس: ج 3 ص 76 ح 4212 عن أنس، كنزالعمّال: ج 10 ص 135 ح 28680.
الإمام الصادق عليه السلام:طَلَبَةُ العِلمِ ثَلاثَةٌ فَاعرِفهُم بِأَعيانِهِم وصِفاتِهِم: صِنفٌ يَطلُبُهُ لِلجَهلِ وَالمِراءِ، وصِنفٌ يَطلُبُهُ لِلاِستِطالَةِ وَالخَتلِ، وصِنفٌ يَطلُبُهُ لِلفِقهِ وَالعَقلِ.
فَصاحِبُ الجَهلِ وَالمِراءِ موذٍ مُمارٍ مُتَعَرِّضٌ لِلمَقالِ في أندِيَةِ الرِّجالِ بِتَذاكُرِ العِلمِ وصِفَةِ الحِلمِ، وقَد تَسَربَلَ بِالخُشوعِ وتَخَلّى مِنَ الوَرَعِ فَدَقَّ اللّهُ مِن هذا خَيشومَهُ، وقَطَعَ مِنهُ حَيزومَهُ.
وصاحِبُ الاِستِطالَةِ وَالخَتلِ، ذو خِبٍّ ومَلَقٍ، يَستَطيلُ عَلى مِثلِهِ مِن أشباهِهِ، ويَتَواضَعُ لِلأَغنِياءِ مِن دونِهِ، فَهُوَ لِحَلوائِهِم هاضِمٌ، ولِدينِهِ حاطِمٌ، فَأَعمَى اللّهُ عَلى هذا خَبَرَهُ وقَطَعَ مِن آثارِ العُلَماءِ أثَرَهُ.
وصاحِبُ الفِقهِ
امام صادق عليه السلام:جويندگان دانش، سه گونه اند. آنان را به ذات و صفاتشان بشناس: دسته اى آن را براى نادانى و ستيزه جويى، و دسته اى براى برترى و دام گسترى، و گروهى نيز براى فهم و خردورزى مى جويند.
صاحب نادانى و ستيزه جويى، آزار دهنده و ستيزه گر است و در حلقه هاى علمى به سخن درمى آيد و از دانش و بردبارى مى گويد و جامه فروتنى به تن مى كند، ولى از پرهيزگارى تهى است. خداوند، به همين سبب، بينى او را به خاك مى مالد و خرخره اش را مى بُرد.
آن كه براى برترى و دام گسترى آمده است، پنهانكار و چاپلوس است، بر همانند خود، برترى مى جويد و براى توانگرانِ فروتر از خود، فروتنى مى كند، خورنده حلواى آنان و پايمال كننده دين خويش است. خداوند هم به اين سبب، او را كور مى گردانَد و اثرش را از ميان آثار دانشمندان
۱.الكافي: ج 1 ص 49 ح 5 عن عليّ بن إبراهيم رفعه، الخصال: ص 194 ح 269 عن سعيد بن علاقة عن الإمام عليّ عليه السلام، الأمالي، الصدوق: ص 727 ح 997 عن ابن عبّاس عن الإمام عليّ عليه السلام، روضة الواعظين: ص 14 عن الإمام عليّ عليه السلام وكلّها نحوه.
عنه عليه السلام:إنَّ مِنَ العُلَماءِ مَن يُحِبُّ أن يَخزُنَ عِلمَهُ ولا يُؤخَذَ عَنهُ، فَذاكَ فِي الدَّرَكِ الأَوَّلِ مِنَ النّارِ. ومِنَ العُلَماءِ مَن إذا وُعِظَ أنِفَ وإذا وَعَظَ عَنُفَ، فَذاكَ فِي الدَّرَكِ الثّاني مِنَ النّارِ. ومِنَ العُلَماءِ مَن يَرى أن يَضَعَ العِلمَ عِندَ ذَوِي الثَّروَةِ وَالشَّرَفِ، ولا يَدري لَهُ فِي المَساكينِ وَضعاً، فَذاكَ فِي الدَّرَكِ الثّالِثِ مِنَ النّارِ.
ومِنَ العُلَماءِ مَن يَذهَبُ في عِلمِهِ مَذهَبَ الجَبابِرَةِ وَالسَّلاطِينِ، فَإِن رُدَّ عَلَيهِ
شَيءٌ مِن قَولِهِ أو قُصِّرَ في شَيءٍ مِن أمرِهِ غَضِبَ، فَذاكَ فِي الدَّرَكِ الرّابِعِ مِنَ النّارِ.
ومِنَ العُلَماءِ مَن يَطلُبُ أحاديثَ اليَهودِ وَالنَّصارى لِيُغزِرَ بِهِ ويُكثِرَ بِهِ حَديثَهُ،
امام صادق عليه السلام:برخى از دانشمندان دوست دارند كه دانش خود را ذخيره كنند و از ايشان، فرا گرفته نشود. اينان، در طبقه اوّل آتش اند. برخى از دانشمندان نيز چون اندرز داده شوند، سر مى پيچند و چون خود اندرز دهند، زور مى گويند. اينان، در طبقه دوم آتش اند. برخى ديگر، چنين مى بينند كه دانش را نزد ثروتمندان و اشراف بنهند و براى مسكينان، قابليتى نمى يابند. اينان، در طبقه سوم آتش اند.
همچنين از دانشمندان، كسى است كه در دانش خود، راه زورگويان و فرمان روايان را مى پيمايد كه اگر چيزى از سخنش رد گردد يا در اجراى فرمانش
كوتاهى شود، به خشم در مى آيد. اينان، در طبقه چهارم آتش اند.
نيز از دانشمندان، كسى است كه در جستجوى احاديث يهود و نصاراست، تا اخبار خود را انبوه و فراوان نشان دهد. اينان، در طبقه
عيسى عليه السلامـ لِلحَوارِيّينَ ـ: بِحَقٍّ أقولُ لَكُم: إنَّ النّاسَ فِي الحِكمَةِ رَجُلانِ: فَرَجُلٌ أتقَنَها بِقَولِهِ وصَدَّقَها بِفِعلِهِ. ورَجُلٌ أتقَنَها بِقَولِهِ وضَيَّعَها بِسوءِ فِعلِهِ، فَشَتّانَ بَينَهما! فَطوبى لِلعُلَماءِ بِالفِعلِ، ووَيلٌ لِلعُلَماءِ بِالقَولِ. ۱
عيسى عليه السلامـ به حواريان ـ: به حقيقت برايتان مى گويم: مردم در حكمت دو گونه اند: مردى كه آن را با گفتارش استوار ساخته و با كردارش تصديق نموده است؛ و مردى كه با گفتارش آن را استوار كرده، ولى با زشتى كردارش تباهش ساخته است. پس چه تفاوت فاحشى ميان اين دو هست. خوشا به سعادت دانشمندان با كردار و واى بر دانشمندان [تنها]اهل گفتار!
۱.تحف العقول: ص 392 عن الإمام الكاظم عليه السلام، بحارالأنوار: ج 1 ص 145 ح 30.