ادب معاشرت با مردم

الاختصاصـ به نقل از اَوزاعى، درباره آنچه لقمان عليه السلام به پسرش گفت ـ: پسرم! سخن گفتن را با سلام و مصافحه با مردم، آغاز كن.

امام صادق عليه السلامـ در بيان آنچه لقمان عليه السلام به پسرش گفت ـ: پسرم! اگر چيزى ندارى كه بدان صله رحم كنى و به برادران [دينىِ] خود بخشش نمايى، نيك خويى و گشاده رويى را از دست نده؛ زيرا هر كس اخلاقش را نيكو گردانَد، نيكوكاران او را دوست مى دارند و بدكاران از او كناره مى گيرند.

معانى الأخبارـ به نقل از احمد بن ابى عبد اللّه، از يكى از شيعيان، در حديثى كه سَنَد آن را به ائمّه عليهم السلام رسانْد، درباره آنچه لقمان عليه السلام به پسرش گفت ـ: پسرم! با صد نفر رفاقت كن؛ ولى حتى با يك نفر، دشمنى نكن. پسرم! در حقيقت، تو را بهره اى است و خويى؛ بهره ات، همان دين توست و خويت، رفتار تو با مردم. پس با آنان دشمنى نكن و اخلاق نيك را بياموز. پسرم! غلام نيكوكاران باش و فرزند بدكاران نباش.

الإخوانـ به نقل از مسلم بن وازع تميمى ـ: لقمان به پسرش گفت: «پسرم! با خويشانت صله رحم كن و به برادرانت احترام بگذار، و دوستانت را از كسانى انتخاب كن كه هر گاه از آنان جدا شدى يا آنان از تو جدا شدند، به زحمت نيفتى».

إرشاد القلوبـ از سفارش لقمان عليه السلام به پسرش ـ:. براى مردم، همانى را بپسند كه براى خود مى پسندى، و براى آنان نپسند آنچه را براى خود نمى پسندى.

شُعَب الإيمانـ به نقل از حسن ـ: لقمان به پسرش گفت: «اى پسرم! چنان شيرين نباش كه بلعيده شوى، و چنان تلخ نباش كه طرد شوى».

الاختصاصـ به نقل از اَوزاعى، درباره آنچه لقمان عليه السلام به پسرش گفت ـ: پسرم! با مردم، آشكارا دشمنى نكن، كه آنها نيز با تو دشمنى مى كنند؛ و ناتوان نباش، كه خوارت مى كنند؛ و شيرين نباش، كه تو را مى خورند؛ و تلخ نباش، كه طردت مى كنند. به اين صورت نيز روايت شده است: «شيرين نباش، كه بلعيده مى شوى و تلخ نباش، كه پرتاب مى گردى».

الزهد، ابن حنبلـ به نقل از هشام بن عروه، از پدرش ـ: در حكمت؛ يعنى حكمت لقمان عليه السلام، مكتوب است: «پسرم! سخنت پاك و زيبا، و چهره ات گشاده باشد تا پيش مردم، از كسى كه به آنان عطا مى كند، محبوب تر باشى».

كشف الريبه:لقمان حكيم به پسرش گفت: «اى پسرم! تو را به خصلت هايى سفارش مى كنم كه اگر بدانها چنگ بزنى، هرگز از بزرگى نيفتى؛ خُلقت را براى دور و نزديك بگشا، و نادانى ات را از كريم و لئيم باز دار، و برادرانت را مراقبت كن، و با خويشانت صله رحم كن و آنان را از پذيرفتنِ [سخنِ] خبر چين و زورگويى كه مى خواهد تو را به فساد و فريب وا دارد، ايمن بدار. برادرانت بايد كسانى باشند كه هر گاه از آنان جدا شدى يا آنان از تو جدا شدند، غيبتشان نكنى و آنان نيز تو را غيبت نكنند».

امام صادق عليه السلامـ در بيان موعظه لقمان عليه السلام به پسرش ـ: با فقيه، مجادله و با پادشاه، دشمنى و با ستمگر، همراهى و دوستى و با فاسقِ پليد، رفاقت نكن و با متّهم نيز رفاقت نكن.

الزهد، ابن حنبلـ به نقل از هشام بن عروه، از پدرش ـ: در حكمت؛ يعنى حكمت لقمان، مكتوب است: «دوست خود و دوست پدرت را دوست داشته باش».

ربيع الأبرار:لقمان گفت: «پسرم! سخنت را در اختيار كسى كه به آن گوش نمى دهد، قرار نده؛ چرا كه جا به جا كردنِ صخره ها از سرِ كوه ها، آسان تر است از سخن گفتن با كسى كه گوش شنوا ندارد».

ربيع الأبرار:لقمان، هر گاه از كنار ثروتمندان مى گذشت، مى گفت: «اى اهل نعمت! نعمتِ بزرگ تر را فراموش نكنيد» و هر گاه از كنار نيازمندان مى گذشت، مى گفت: «بپرهيزيد كه دو بار مغبون نشويد».

المواعظ العددية:لقمان به پسرش گفت: «كسى را كه از خدا اطاعت مى كند، خوار نكن، و كسى را كه از خدا نافرمانى مى كند، احترام نكن».

بياض تاج الدين:لقمان عليه السلام گفت: «هر گاه به انسانى برخوردى، دقّتت در خِردش بيشتر از گناهش باشد؛ چرا كه گناه او براى خودش است؛ ولى خِردش، هم براى اوست و هم براى تو. خردمند، كسى است كه با رازِ چهره ها، بر راز دل ها استدلال كند، و با نظر نخستش، پايان كارها را ببيند و از مبهم هاى آنها، پرده هاى تاريكى را بزدايد. خرد، گنج هاى دل ها را بيرون مى آورد و امانت هاى غيب ها را استخراج مى كند».

محاضرات الاُدباء:لقمان عليه السلام گفت: «برادران، سه دسته اند: نيرنگباز، حسابكش، و علاقه مند. نيرنگباز، كسى است كه از خوبىِ تو استفاده مى كند؛ ولى به تو فايده نمى رساند. حسابكش، كسى است كه به اندازه اى كه از تو بهره جسته، به تو فايده مى رساند. علاقه مند، كسى است كه بدون طمع به دوستى، به تو عشق مى ورزد».

نثر الدُّر:لقمان به پسرش گفت: «پسرم! با مردم، دوستى كن؛ چرا كه دوستى با آنان، مايه امن است و دشمنى شان، مايه هراس».