الگوي مصرف از نگاه قرآن و حديث

الگوی مصرف از نگاه قرآن و حدیث، تألیف محمد محمدی ری‌شهری (1401-1325ش)، برای نخستین بار و با نظمی نوین، آیات و روایاتی را که با تأمل در آنها، می‌توان رهنمودهای اسلامی درباره الگوی مصرف را استنباط کرد، بررسی کرده است.

ساختار

کتاب، مشتمل بر پیشگفتار، درآمد و شش فصل است.

گزارش محتوا

• در فصل اول، مبانی اصلاح الگوی مصرف در ضمن دو مبنای عقلی و دینی مطرح شده است. نویسنده، معتقد است اگر هیچ دلیل شرعی برای اثبات ضرورت اصلاح الگوی مصرف نداشته باشیم، مقتضای عقل و تدبیر برای رسیدن به توسعه و رفاه پایدار، وجوب اصلاح الگوی مصرف و اجتناب از مصرف بی‌رویه است‏.

این موضوع، از مبانی دینی محکمی نیز برخوردار است؛ در حدیثی از امام صادق(ع) چنین آمده که «اموال، از آن خداست و آنها را نزد آفریدگان خویش امانت نهاده است و فرمانشان داده که از آن با میانه‌روی بخورند و با میانه‌روی بنوشند و با میانه‌روی بپوشند و...». این سخن بدین معناست که اسراف و مصرف بی‌رویه مال، با اعتقاد به مالکیت خداوند متعال، در تضاد است و اصلاح الگوی مصرف، از لوازم توحید عملی است‏.

• فصل دوم، به تبیین الگوی تخصیص درآمد و توضیح مواردی که درآمد باید در آنها مصرف شود، اختصاص یافته است. مقتضای آیات و روایات این است که شخص مسلمان، در صورت امکان باید درآمد خود را به سه بخش تقسیم کند: بخشی را صرف نیازهای شخصی و رفاه خانواده خود کند، بخشی را به پس‌انداز اختصاص دهد، آن‌هم پس‌انداز در جهت سرمایه‌گذاری تولیدی و تجاری و بخشی را صرف کمک به نیازمندان و خدمات اجتماعی نماید‏.

• در فصل سوم تحت عنوان بایدهای الگوی مصرف، از امکانات شخصی، به هفت مورد اشاره شده است؛ از جمله اینکه تأمین نیازهای ضرورتر بر نیازهایی که تأمین آنها ضرورت کمتری دارد، باید مقدم گردد‏.

• در فصل چهارم، در تبیین نبایدهای الگوی مصرف، اسراف و تبذیر، افراط در رفاه‌طلبی و تجمل‌گرایی، تباه کردن ثروت، ساخت و سازهای بی‌رویه و افزون بر نیاز، پیروی کورکورانه از بیگانگان در مصرف و تفریط در مصرف در آیات و روایات مورد نهی قرار گرفته است. در روایتی از پیامبر خدا(ص) آمده است: «إياك و التنعم؛ فإنّ عباد الله ليسوا بالمتنعمين»؛ از نازپروردگی دور باش؛ که بندگان خداوند، نازپرورده نیستند»‏.

• در فصل پنجم، هدر دادن منابع ملی و درست مصرف نکردن بودجه عمومی کشور، یکی از بزرگ‌ترین خطرهایی دانسته شده که همه نظام‌های سیاسی – به‌ویژه نظام‌هایی که مبتنی بر ارزش‌های اسلامی و مردم‌سالای دینی‌اند – را تهدید می‌کند. ازاین‌رو، اصلاح الگوی مصرف از امکانات ملی، به‌مراتب، مهم‌تر، ضروری‌تر و فوری‌تر از اصلاح الگوی مصرف از درآمدهای فردی است‏.

• در آخرین فصل کتاب، از سیره پیشوایان دین در مصرف سخن رفته است. نویسنده، معتقد است عصمت پیشوایان بزرگ الهی و مصونیت آنان از گناه و اشتباه، ایجاب می‌کند که سیره عملی آنان در مسائل مختلف و از جمله، مصرف درآمدها یکسان باشد و تفاوت‌های ظاهری، مقتضای شرایط زمان و مکان زندگی آنهاست؛ مثلاً اگر امام علی(ع) در زمان امام صادق(ع) زندگی می‌کرد، همان‌ گونه می‌زیست که امام صادق(ع) زندگی کرده بود. عکس این مطلب نیز صادق است‏.