آنچه بر بطلان نظريّه جبر دلالت مى كند
21 حدیث
رسول اللّه صلى الله عليه و آله:ما عَرَفَ اللّهَ مَن شَبَّهَهُ بِخَلقِهِ، ولا وَصَفَهُ بِالعَدلِ مَن نَسَبَ إلَيهِ ذُنوبَ عِبادِهِ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:خدا را نشناخته است كسى كه او را به آفريده اش تشبيه نمايد، و خدا را به دادگرى توصيف نكرده است كسى كه گناهان بندگانش را بدو نسبت دهد.
۱.التوحيد: ص 47 ح 10 عن محمّد بن زياد ومحمّد بن سيّار عن الإمام العسكري عن آبائه عليهم السلام، بحار الأنوار: ج 3 ص 297 ح 23.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
الإمام علي عليه السلام:يَابنَ آدَمَ، أتَظُنُّ أنَّ الَّذي نَهاكَ دَهاكَ! وإنَّما دَهاكَ أسفَلُكَ وأعلاكَ وَاللّهُ بَريءٌ مِن ذلِكَ. ۱
امام على عليه السلام:اى فرزند آدم! آيا گمان مى برى آن كه تو را [از گناهان و پليدى ها]باز داشته، گرفتارت ساخته است، در حالى كه تنها، پايين و بالاى توست كه گرفتارت نموده و خداوند، از آن مبرّا است؟
۱.. الطرائف: ص 329، كنز الفوائد: ج 1 ص 364 كلاهما عن الحسن البصري، بحار الأنوار: ج 5 ص 58 ح 108.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
عنه عليه السلام:كُلُّ مَا استَغفَرتَ اللّهَ تَعالى مِنهُ فَهُوَ مِنكَ؛ وَكُلُّ ما حَمِدتَ اللّهَ تَعالى فَهُوَ مِنهُ. ۱
امام على عليه السلام:هر چه از خداى متعال آمرزش خواستى، از جانب توست و هر چه خداى متعال را ستودى، از جانب خداست.
۱.. الطرائف: ص 329 عن عامر الشعبي، كنز الفوائد: ج1 ص365 نحوه، بحار الأنوار: ج 5 ص58 ح108.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
نزهة الناظر:جَمَعَ الحَجّاجُ بنُ يوسُفَ أهلَ العِلمِ وسَأَلَهُم عَنِ القَضاءِ وَالقَدَرِ، فَقالَ أحَدُهُم: سَمِعتُ أميرَ المُؤمِنينَ عَلِيَّ بنَ أبي طالِبٍ عليه السلام يَقولُ: يَابنَ آدَمَ، مَن وَسَّعَ لَكَ الطَّريقَ لَم يَأخُذ عَلَيكَ المَضيقَ. ۱
وقالَ آخَرُ: سَمِعتُهُ يَقولُ: إذا كانَتِ الخَطيئَةُ عَلَى الخاطِئِ حَتما كانَ القِصاصُ فِي القَضِيَّةِ ظُلما.
وقالَ آخَرُ: سَمِعتُهُ يَقولُ: ما كانَ مِن خَيرٍ فَبِأَمرِ اللّهِ وبِعِلمِهِ، وما كانَ مِن شَرٍّ فَبِعِلمِ اللّهِ لا بِأَمرِهِ.
فَقالَ الحَجّاجُ: أ كُلُّ هذا مِن قَولِ أبي تُرابٍ؟ لَقَدِ اغتَرَفوها مِن عَينٍ صافِيَةٍ! ۲
نزهة الناظر:حَجّاج بن يوسف، دانشمندان را گرد آورد و درباره قضا و قدر از آنان پرسيد. يكى از آنان گفت: از امير مؤمنان، على بن ابى طالب، شنيدم كه مى گفت: «اى فرزند آدم! كسى كه راه را براى تو گسترده است، بر تو سخت نمى گيرد».
ديگرى گفت: از او شنيدم كه مى گفت: «اگر خطا براى خطاكار حتمى شود، قصاص بر خطا، ستم خواهد بود».
و ديگرى گفت: از او شنيدم كه مى گفت: «آنچه خير است، به فرمان و دانش خداست و آنچه شر است، به دانش خداست؛ امّا به فرمان او نيست».
حَجّاج گفت: آيا همه اينها از سخنان ابو تُراب (على عليه السلام) است؟ همانا اينان آنها را از چشمه زلالى برداشته اند! ۳
۱.. في الطرائف: «أيَدُلُّكَ عَلَى الطَّريقِ ويَأخُذُ عَلَيكَ المَضيقَ؟»
۲.نزهة الناظر: ص 51 ح 25 وراجع كنز الفوائد: ج 1 ص 364 والطرائف: ص 329.
۳.. قريب به مضمون اين روايت در الطرائف: ص 329 و بحار الأنوار: ج 5 ص 58 آمده ليكن سند هيچ يك معتبر نيست و با عنايت به دشمنى حجّاج با امام على عليه السلام نقل سخن آن حضرت نزد وى ـ چنان كه در اين حديث آمده ـ بعيد بنظر مى رسد و بعيدتر آن كه وى با جمله «لقد اغترفوها من عين صافية» اعتراف به فضل آن بزرگوار نمايد، با اين وصف وقوع چنين جريانى را نيز نمى توان تكذيب كرد، آن چه مهم است اين است كه اين روايت براى بطلان جبر به برهان عقلى استناد كرده و برهان در مباحث اعتقادى از هر گوينده اى قابل قبول است، و آوردن اين روايت در اين جا از اين باب است.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
الإمام عليّ عليه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَنِ القَضاءِ وَالقَدَرِ ـ: لا تَقولوا: وَكَلَهُمُ اللّهُ إلى أنفُسِهِم فَتُوَهِّنوهُ، ولا تَقولوا: أجبَرَهُم عَلَى المَعاصي فَتُظَلِّموهُ، ولكِن قولوا: الخَيرُ بِتَوفيقِ اللّهِ، وَالشَّرُّ بِخِذلانِ اللّهِ، وكُلٌّ سابِقٌ في عِلمِ اللّهِ. ۱
امام على عليه السلامـ وقتى درباره قضا و قدر، مورد پرسش قرار گرفت ـ: نگوييد: خداوند، آنان را به خودشان وا گذاشته است تا [بدين سخن،] خدا را سبك شماريد، و نگوييد: خداوند، آنان را بر انجام دادن گناهان، وادار ساخته تا [بدين گونه] خدا را ستمگر بدانيد. بگوييد: خير، با توفيق خداوند است و شر، با نبودِ توفيق خداست، و همه اينها در علم پيشين خدا بوده است.
۱.الاحتجاج: ج 1 ص 493 ح 122، عوالي اللآلي: ج 4 ص 109 ح 164، بحار الأنوار: ج 5 ص 95 ح 16.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به وى ـ: خداوند، بزرگ تر از آن است كه زشتى را اراده نمايد.
۱.شرح نهج البلاغة: ج 20 ص 268 ح 106.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ: لا تَحمِلوا ذُنوبَكُم وخَطاياكُم عَلَى اللّهِ، وتَذَروا أنفُسَكُم وَالشَّيطانَ. ۱
امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به وى ـ: گناهان و لغزش هاى خود را بر دوش خداوند، بار نكنيد، در حالى كه خودتان و شيطان را رها نموده ايد (ناديده گرفته ايد).
۱.شرح نهج البلاغة: ج 20 ص 316 ح 631.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
عنه عليه السلام:كُن مُؤاخِذا نَفسَكَ، مُغالِبا سوءَ طَبعِكَ، وإيّاكَ أن تَحمِلَ ذُنوبَكَ عَلى رَبِّكَ. ۱
امام على عليه السلام:خودت را مؤاخذه كن، بر بدى سرشتت فائق شو، و از اين كه گناهانت را به پروردگارت نسبت دهى، بپرهيز.
۱.غرر الحكم: ح 7172، عيون الحكم والمواعظ: ص 392 ح 6635.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
الكافي عن سهل بن زياد وإسحاق بن محمّد وغيرهما رفعوه، قال:كانَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام جالِسا بِالكوفَةِ بَعدَ مُنصَرَفِهِ مِن صِفّينَ، إذ أقبَلَ شَيخٌ فَجَثا بَينَ يَدَيهِ، ثُمَّ قالَ لَهُ: يا أميرَ المُؤمِنينَ، أخبِرنا عَن مَسيرِنا إلى أهلِ الشّامِ أبِقَضاءٍ مِنَ اللّهِ وقَدَرٍ؟
فَقالَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام: أجَل يا شَيخُ، ما عَلَوتُم تَلعَةً ۱ ولا هَبَطتُم بَطنَ وادٍ إلّا بِقَضاءٍ مِنَ اللّهِ وقَدَرٍ.
فَقالَ لَهُ الشَّيخُ: عِندَ اللّهِ أحتَسِبُ عَنائي يا أميرَ المُؤمِنينَ.
فَقالَ لَهُ: مَه يا شَيخُ! فَوَاللّهِ لَقَد عَظَّمَ اللّهُ الأَجرَ في مَسيرِكُم وأنتُم سائِرونَ، وفي مَقامِكُم وأنتُم مُقيمونَ، وفي مُنصَرَفِكُم وأنتُم مُنصَرِفونَ، ولَم تَكونوا في شَيءٍ مِن حالاتِكُم
الكافىـ به نقل از سهل بن زياد و اسحاق بن محمّد و غير آن دو، در حديثى كه به اهل بيت عليهم السلام نسبت داده ـ: اميرمؤمنان، پس از بازگشت از جنگ صفّين، در كوفه نشسته بود. در اين هنگام، پيرمردى آمد و در برابر ايشان ايستاد و سپس به ايشان گفت: اى امير مؤمنان! ما را درباره رفتنمان به سوى شام. آگاه فرما كه: آيا به قضا و قدر خدا بوده است؟
امير مؤمنان فرمود: «بله، اى پير! شما از تپّه اى بالا نرفتيد و به درّه اى فرود نيامديد، جز با قضا و قدر خداوند».
پيرمرد به امام عليه السلام گفت: اى امير مؤمنان! پس سختى هايم را به حساب خدا مى گذارم [، كه اختيارى در آنها نداشته ام].
امام به او فرمود: «درنگ كن، اى پير! به خدا كه همانا خداوند براى شما در راهى كه پيموديد و در جايگاهى كه ايستاديد و در راهى كه باز
۱.التَلعَةُ: ما ارتفع من الأرض (الصحاح: ج 3 ص 1192 «تلع»).
۲.الوَعدُ والوَعيدُ: الوعد يستعمل في الخير والشرّ، فإذا أسقطوا الخير والشرّ، قالوا في الخير: الوعد، وفي الشرّ: الوعيد (الصحاح: ج 2 ص 551 «وعد»).
۳.لَبَستَ الأمرَ: إذا خلطتَ بَعضَهُ ببعض (النهاية: ج 4 ص 225 «لبس»).
۴.الكافي: ج 1 ص 155 ح 1، التوحيد: ص 380 ح 28، عيون أخبار الرضا عليه السلام: ج 1 ص 139 ح 38 كلاهما عن عليّ بن جعفر الكوفي عن الإمام الهادي عن آبائه عن الإمام الحسين عليهم السلاموعن السكوني عن الإمام الصادق عن آبائه عن الإمام عليّ عليهم السلام، الاحتجاج: ج 1 ص 489 ح 120 عن الإمام الهادي عليه السلام وكلّها نحوه، بحار الأنوار: ج 5 ص 95 ح 19.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
الكافي عن يونس بن عبد الرحمن عن غير واحد عن الإمام الباقر والإمام الصادق عليهماالسلام:إنَّ اللّهَ أرحَمُ بِخَلقِهِ مِن أن يُجبِرَ خَلقَهُ عَلَى الذُّنوبِ ثُمَّ يُعَذِّبَهُم عَلَيها، وَاللّهُ أعَزُّ مِن أن يُريدَ أمرا فَلا يَكونَ.
قالَ: فَسُئِلا عليهماالسلام: هَل بَينَ الجَبرِ وَالقَدَرِ مَنزِلَةٌ ثالِثَةٌ؟ قالا: نَعَم، أوسَعُ مِمّا بَينَ السَّماءِ وَالأَرضِ. ۱
الكافىـ به نقل از يونس بن عبد الرحمان، از تعدادى ـ: امام باقر و امام صادق عليهماالسلامفرمودند: «خداوند به آفريدگانش مهربان تر از آن است كه آنان را به انجام دادن گناهان وا دارد و سپس بر پايه آنها كيفرشان دهد، و خداوند، برتر از آن است كه كار ناشدنى را اراده كند».
آن دو امام عليهماالسلام مورد پرسش قرار گرفتند كه: آيا بين جبر و قَدَر (تقدير)، مقام سومى نيز وجود دارد؟
فرمودند: «بله؛ فراتر از آنچه ميان آسمان و زمين است».
۱.الكافي: ج 1 ص 159 ح 9، التوحيد: ص 360 ح 3، مختصر بصائر الدرجات: ص 133، بحار الأنوار: ج 5 ص 51 ح 82.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
الإمام الكاظم عليه السلام:إن كانَتِ المَعصِيَةُ مِنَ اللّهِ فَمِنهُ وَقَعَ الفِعلُ، فَهُوَ أكرَمُ مِن أن يُؤاخِذَ عَبدَهُ بِما لا دَخلَ لَهُ فيهِ. ۱
امام كاظم عليه السلام:اگر گناه از جانب خدا باشد، فعل هم از او صادر شده است. بنا بر اين، خداوند، برتر از آن است كه بنده اش را به خاطر چيزى كه در آن دخالتى نداشته، بازخواست نمايد.
۱.عوالي اللآلي: ج 4 ص 109 ح 166 وراجع أعلام الدين: ص 318.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
الإمام الصادق عليه السلامـ وقَد سُئِلَ عَنِ القَضاءِ وَالقَدَرِ ـ: مَا استَطَعتَ أن تَلومَ العَبدَ عَلَيِه فَهُوَ مِنهُ، وما لَم تَستَطِع أن تَلومَ العَبدَ عَلَيهِ فَهُوَ مِنَ فِعلِ اللّهِ.
يَقولُ اللّهُ تَعالى لِلعَبدِ: لِمَ عَصَيتَ؟ لِمَ فَسَقتَ؟ لِمَ شَرِبتَ الخَمرَ؟ لِمَ زَنَيتَ؟ فَهذا فِعلُ العَبدِ، ولا يَقولُ لَهُ: لِمَ مَرِضتَ؟ لِمَ عَلَوتَ؟ لِمَ قَصُرتَ؟ لِمَ ابيَضَضتَ؟ لِمَ اسوَدَدتَ؟ لِأَنَّهُ مِن فِعلِ اللّهِ تَعالى. ۱
امام صادق عليه السلامـ وقتى درباره قضا و قدر، مورد پرسش قرار گرفت ـ: آنچه توانستى بنده را به وسيله آن سرزنش كنى، از جانب اوست، و آنچه نتوانستى بنده را به جهت آن سرزنش كنى، از جانب خداوند است.
خداى متعال به بنده مى فرمايد: «چرا نافرمانى كردى؟ چرا گناه كردى؟ چرا مى خوارگى كردى؟ چرا زنا كردى؟». پس، اينها فعل بنده اند؛ ولى به او نمى فرمايد: «چرا بيمار شدى؟ چرا قد بلند شدى؟ چرا قد كوتاه شدى؟ چرا سفيد شدى؟ چرا سياه شدى؟»؛ چرا كه اينها از افعال خداى متعال اند.
۱.الطرائف: ص 330، بحار الأنوار: ج 5 ص 59 ح 109.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
الطرائف:رَوى كَثيرٌ مِنَ المُسلِمينَ عَنِ الإِمامِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ الصّادِقِ عليه السلام أنَّهُ قالَ يَوما لِبَعضِ المُجَبِّرَةِ: هَل يَكونُ أحَدٌ أقبَلَ لِلعُذرِ الصَّحيحِ مِنَ اللّهِ؟
فَقالَ: لا.
فَقالَ لَهُ: فَما تَقولُ فيمَن قالَ: ما أقدِرُ، وهُوَ لا يَقدِرُ؛ أيَكونُ مَعذورا أم لا؟
فَقالَ المُجَبِّرُ: يَكونُ مَعذورا.
قالَ لَهُ: فَإِذا كانَ اللّهُ يَعلَمُ مِن عِبادِهِ أنَّهُم ما قَدَروا عَلى طاعَتِهِ، وقالَ لِسانُ حالِهِم أو مَقالِهِم للّهِِ يَومَ القِيامَةِ: يا رَبِّ ما قَدَرنا عَلى طاعَتِكَ لِأَنَّكَ مَنَعتَنا مِنها، أما يَكونُ قَولُهُم وعُذرُهُم صَحيحا عَلى قَولِ المُجَبِّرَةِ؟ قالَ: بَلى وَاللّهِ.
قالَ: فَيَجِبُ عَلى قَولِكَ أنَّ اللّهَ يَقبَلُ هذَا العُذرَ الصَّحيحَ ولا
الطرائف:بسيارى از مسلمانان از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده اند كه ايشان روزى به يكى از جبرى ها فرمود: «آيا كسى هست كه عذر صحيح را بهتر از خداوند بپذيرد؟».
[جبرى] گفت: نه.
فرمود: «پس درباره كسى كه مى گويد: نمى توانم، در حالى كه واقعاً نمى تواند، چه مى گويى؟ آيا او معذور است، يانه؟».
گفت: معذور است.
فرمود: «پس وقتى خداوند مى داند كه بندگانش از فرمانبرى او ناتوان اند، و زبان حال و يا وضعشان در روز رستاخيز، به گونه اى است كه مى گويند: پروردگارا! ما بر فرمانبرى ات توانا نبوديم؛ چرا كه ما را از آن باز داشتى، آيا سخن و عذر آنها بر اساس نظر جبرى ها صحيح نيست؟».
گفت: آرى، به خدا!
فرمود: «بنا بر اين، بر پايه نظر تو لازم است كه خداوند، اين عذر صحيح را بپذيرد و هرگز كسى را بازخواست
۱.الطرائف: ص 327، بحار الأنوار: ج 5 ص 58 ح 107 وراجع الصراط المستقيم: ج 3 ص 60 ح 1.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
التوحيد عن محمّد بن عجلان:قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام: فَوَّضَ اللّهُ الأَمرَ إلَى العِبادِ؟
فَقالَ: اللّهُ أكرَمُ مِن أن يُفَوِّضَ إلَيهِم. قُلتُ: فَأَجبَرَ اللّهُ العِبادَ عَلى أفعالِهِم؟
فَقالَ: اللّهُ أعدَلُ مِن أن يُجبِرَ عَبدا عَلى فِعلٍ ثُمَّ يُعَذِّبَهُ عَلَيهِ. ۱
التوحيدـ به نقل از محمّد بن عجلان ـ: به امام صادق عليه السلام گفتم: آيا خداوند، كار را به خود بندگان واگذار كرده است؟
فرمود: «خداوند، گرامى تر از آن است كه كار را به خودشان وا گذارد».
گفتم: آيا خداوند، بندگان را بر كارهايشان وادار ساخته است؟
فرمود: «خداوند، دادگرتر از آن است كه بنده اى را بر كارى وا دارد و سپس بر پايه آن او را كيفر دهد».
۱.التوحيد: ص 361 ح 6، مختصر بصائر الدرجات: ص 133، تفسير القمّي: ج 1 ص 24 نحوه، بحار الأنوار: ج 5 ص 51 ح 83.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
الإمام الصادق عليه السلام:إنَّ النّاسَ فِي القَدَرِ عَلى ثَلاثَةِ أوجُهٍ: رَجُلٌ يَزعُمُ أنَّ اللّهَ عز و جل أجبَرَ النّاسَ عَلَى المَعاصي، فَهذا قَد ظَلَّمَ اللّهَ في حُكمِهِ فَهُوَ كافِرٌ. ۱
امام صادق عليه السلام:مردم درباره قَدَر بر سه دسته اند: كسى مى پندارد كه خداوند عز و جلمردم را بر انجام دادن گناهان، وادار ساخته است. اين شخص، خدا را در داورى اش ستمگر دانسته و كافر است.
۱.التوحيد: ص 360 ح 5، الخصال: ص 195 ح 271، جامع الأخبار: ص 42 ح 38 كلّها عن حريز بن عبد اللّه، تحف العقول: ص 460 نحوه، بحار الأنوار: ج 5 ص 9 ح 14.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
عنه عليه السلام:إنَّ اللّهَ أرحَمُ بِعبِادِهِ مِن أن يُجبِرَهُم عَلَى المَعاصي ثُمَّ يُعاقِبَهُم عَلَيها، وهُوَ أيضا أجَلُّ وأعَزُّ وأرفَعُ وأجدَرُ وأعلَمُ مِن أن يُريدَ أمرا فَيَكونُ فِي استِطاعَةِ العِبادِ غَيرُهُ عَلى مَعنَى الكُرهِ وَالغَلَبَةِ، بَل سَبَقَ عِلمُهُ في خَلقِهِ، ونَفَذَ تَقديرُهُ في بَرِيَّتِهِ وقَضاهُ في عِبادِهِ قَبلَ أن يَخلُقَهُم كَيفَ يَخلُقُهُم.
وعَلِمَ ما هُم عامِلونَ وإلى ما هُم صائِرونَ، وعَلِمَ مَن أطاعَهُ مِمَّن عَصاهُ.
فَخَلَقَهُم عَلى ذلِكَ لِيُثيبَهُم عَلَى الطّاعَةِ ويُعاقِبَهُم عَلَى المَعصِيَةِ، ولَيسَ يُعاقِبُ عز و جل عَلى عِلمِهِ ولا قَضائِهِ ولا قَدَرِهِ، بَل يُعاقِبُ عَلَى المَعاصي ويُثيبُ عَلَى الطّاعَةِ. ۱
امام صادق عليه السلام:خداوند به بندگانش مهربان تر از آن است كه آنان را بر انجام دادن گناهان وادار كند و سپس بر پايه آنها كيفرشان دهد. همچنين، او گرامى تر و پيروزمندتر و بلندمرتبه تر و شايسته تر و داناتر از آن است كه كارى را بر پايه اجبار و زور، اراده كند، در حالى كه غير آن در توانايى بندگان است؛ بلكه پيش از آفريدن آنها، دانش او درباره آفريدگان، پيشى گرفته و تقديرش درباره مردمش و قضايش درباره بندگانش ثابت گرديده كه چگونه آنان را بيافريند. او به آنچه آنان عمل مى كنند و چه سرنوشتى دارند، آگاه است و مى داند كه چه كسى از او فرمان مى برد و چه كسى نافرمانى اش مى كند.
پس، آنان را بدين سان آفريد تا بر فرمانبرى، پاداش و بر نافرمانى، كيفرشان دهد و اين چنين نيست كه خداوند عز و جل بر پايه دانش و قضا و
۱.تنبيه الخواطر: ج 2 ص 268.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
الاحتجاج:مِن سُؤالِ الزِّنديقِ الَّذي سَأَلَ أبا عَبدِ اللّهِ عَن مَسائِلَ كَثيرَةٍ أن قالَ:. فَأَخبِرني عَنِ اللّهِ عز و جل كَيفَ لَم يَخلُقِ الخَلقَ كُلَّهُم مُطيعينَ مُوَحِّدينَ وكانَ عَلى ذلِكَ قادِرا؟
قالَ عليه السلام: لَو خَلَقَهُم مُطيعينَ لَم يَكُن لَهُم ثَوابٌ، لِأَنَّ الطّاعَةَ إذا ما كانَت فِعلَهُم لَم تَكُن جَنَّةٌ ولا نارٌ، ولكِن خَلَقَ خَلقَهُ فَأَمَرَهُم بِطاعَتِهِ ونَهاهُم عَن مَعصِيَتِهِ، وَاحتَجَّ عَلَيهِم بِرُسُلِهِ، وقَطَعَ عُذرَهُم بِكُتُبِهِ، لِيَكونوا هُمُ الَّذينَ يُطيعونَ ويَعصونَ، ويَستَوجِبونَ بِطاعَتِهِم لَهُ الثَّوابَ وبِمَعصِيَتِهِم إيّاهُ العِقابَ.
قالَ: فَالعَمَلُ الصّالِحُ مِنَ العَبدِ هُوَ فِعلُهُ، وَالعَمَلُ الشَّرُّ مِنَ العَبدِ هُوَ فِعلُهُ؟
قالَ:
الاحتجاج:از جمله پرسش هاى زنديق كه درباره مسائل بسيارى از امام صادق عليه السلام پرسيد، اين بود كه گفت. به من خبر بده كه چرا خداوند عز و جل همه مردم را فرمان بردار و يكتاپرست نيافريد، در حالى كه بر آن توانا بود؟
[امام عليه السلام] فرمود: «اگر آنان را فرمان بردار مى آفريد، پاداشى نداشتند؛ چرا كه وقتى كار آنان، پيوسته فرمانبرى بود، ديگر بهشت و جهنّمى نبود؛ ليكن مردم را آفريد و آنان را به فرمانبرىِ خود امر كرد و از نافرمانى اش باز داشت و به وسيله فرستادگان خويش، بر ايشان استدلال نمود و به وسيله كتاب هاى آسمانى اش بهانه شان را بريد تا آنان [اختيار داشته باشند كه] فرمانبرى و نافرمانى كنند و به خاطر طاعتشان در خور پاداش، و به خاطر گناهشان در خور كيفر گردند».
گفت: آيا عمل نيكوى بنده، فعل خدا، و
۱.الاحتجاج: ج 2 ص 212 و 222 ح 223، بحار الأنوار: ج 5 ص 18 ح 29.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
الإمام الرضا عليه السلام:خَرَجَ أبو حَنيفَةَ ذاتَ يَومٍ مِن عِندِ الصّادِقِ عليه السلام، فَاستَقبَلَهُ موسَى بنُ جعَفَرٍ عليه السلام فَقالَ لَهُ: يا غُلامُ مِمَّنِ المَعصِيَةُ؟
قالَ: لا تَخلو مِن ثَلاثٍ: إمّا أن تَكونَ مِنَ اللّهِ عز و جل ولَيسَت مِنهُ، فَلا يَنبَغي لِلكَريمِ أن يُعَذِّبَ عَبدَهُ بِما لا يَكتَسِبُهُ.
وإمّا أن تَكونَ مِنَ اللّهِ عز و جل ومِنَ العَبدِ ولَيسَ كَذلِكَ، فَلا يَنبَغي لِلشَّريكِ القَوِيِّ أن يَظلِمَ الشَّريكَ الضَّعيفَ.
وإمّا أن تَكونَ مِنَ العَبدِ وهِيَ مِنهُ، فَإِن عاقَبَهُ اللّهُ فَبِذَنبِهِ، وإن عَفا عَنهُ فَبِكَرَمِهِ وجودِهِ. ۱
امام رضا عليه السلام:روزى ابو حنيفه از نزد امام صادق عليه السلام بيرون آمد و با امام كاظم عليه السلام رو به رو شد و به او گفت: اى جوان! گناه و نافرمانى از جانب كيست؟
فرمود: «از سه حالت، بيرون نيست:
يا از جانب خداوند عز و جل است، كه چنين نيست. براى بخشنده سزاوار نيست كه بنده اش را به خاطر كارى كه نكرده، كيفر دهد.
يا از جانب خداوند عز و جل و بنده است، كه چنين هم نيست. براى شريكِ نيرومند، شايسته نيست كه بر شريك ناتوانش ستم روا بدارد.
و يا از جانب بنده است، كه [البتّه] از جانب بنده است. پس اگر او را كيفر دهد، به خاطر گناهش است و اگر از او درگذرد، به خاطر كَرَم و جودش است».
۱.التوحيد: ص 96 ح 2، عيون أخبار الرضا عليه السلام: ج 1 ص 138 ح 37 وليس فيه «وليس كذلك»، الأمالي للصدوق: ص 495 ح 675 كلّها عن عبد العظيم الحسني عن الإمام الهادي عن أبيه عليهماالسلام، تحف العقول: ص 412 نحوه، بحار الأنوار: ج 5 ص 4 ح 2.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
الكافي عن أبي طالب القمّي عن رجل عن الإمام الصادق عليه السلام، قال:قُلتُ: أجبَرَ اللّهُ العِبادَ عَلَى المَعاصي؟
قالَ: لا. قُلتُ: فَفَوَّضَ إلَيهِمُ الأَمرَ؟
قالَ: لا. قالَ: قُلتُ: فَماذا؟
قالَ: لُطفٌ مَن رَبِّكَ بَينَ ذلِكَ. ۱
الكافىـ به نقل از ابو طالب قمى، از مردى ـ: [به امام صادق عليه السلام] گفتم: آيا خداوند، بندگان را بر انجام دادن گناهان، وادار ساخته است؟
فرمود: «نه».
گفتم: آيا كار را به خودشان وا نهاده است؟
فرمود: «نه».
گفتم: پس چگونه است؟
فرمود: «لطفى است از جانب پروردگار تو ميان آن دو».
۱.الكافي: ج 1 ص 159 ح 8، بحار الأنوار: ج 5 ص 83.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
الكافي عن الحسن بن عليّ الوشّاء عن الإمام الرضا عليه السلام، قال:سَأَلتُهُ، فَقُلتُ: اللّهُ فَوَّضَ الأَمرَ إلَى العِبادِ؟
قالَ: اللّهُ أعَزُّ مِن ذلِكَ. قُلتُ: فَجَبَرَهُم عَلَى المَعاصي؟
قالَ: اللّهُ أعدَلُ وأحكَمُ مِن ذلِكَ. قالَ: ثُمَّ قالَ: قالَ اللّهُ: يَابنَ آدَمَ أنَا أولى بِحَسَناتِكَ مِنكَ، وأنتَ أولى بِسَيِّئاتِكَ مِنّي، عَمِلتَ المَعاصِيَ بِقُوَّتِيَ الَّتي جَعَلتُها فيكَ. ۱
الكافىـ به نقل از حسن بن على وشّاء ـ: از امام رضا عليه السلام پرسيدم: آيا خداوند، كار را به بندگان، واگذار كرده است؟
فرمود: «خداوند، برتر از آن است».
گفتم: آيا آنان را بر انجام دادن گناهان، وادار نموده است؟
فرمود: «خداوند، دادگرتر از آن است» و سپس فرمود: «خداوند فرمود: اى فرزند آدم! من به نيكى هاى تو از خودت شايسته ترم، و تو به بدى هايت از من سزاوارترى. گناهان را به خاطر نيرويى كه من در اختيار تو گذاشتم، انجام دادى».
۱.الكافي: ج 1 ص 157 ح 3، التوحيد: ص 362 ح 10، عيون أخبار الرضا عليه السلام: ج 1 ص 143 ح 46، بحار الأنوار: ج 5 ص 16 ح 20 وراجع تحف العقول: ص 460.
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند
عيون أخبار الرضا عليه السلام عن إبراهيم بن أبي محمود:سَأَلتُ أبَا الحَسَنِ الرِّضا عليه السلام:. عَن اللّهِ عز و جل هَل يُجبِرُ عِبادَهُ عَلَى المَعاصي؟
فَقالَ: بَل يُخَيِّرُهُم ويُمهِلُهُم حَتّى يَتوبوا. قُلتُ: فَهَل يُكَلِّفُ عِبادَهُ ما لا يُطيقونَ؟
فَقالَ: كَيفَ يَفعَلُ ذلِكَ، وهُوَ يَقولُ: «وَ مَا رَبُّكَ بِظَـلَّـمٍ لِّلْعَبِيدِ» ۱؟! ۲
عيون أخبار الرضا عليه السلامـ به نقل از ابراهيم بن ابى محمود ـ: از امام رضا عليه السلام پرسيدم:. آيا خداوند عز و جل بندگانش را بر انجام دادن گناهان، وادار مى كند؟
فرمود: «[خير؛] بلكه آنان را مخيّر مى كند و به ايشان مهلت مى دهد كه توبه نمايند».
گفتم: آيا بندگانش را به چيزى كه در توانشان نيست، موظّف مى كند؟
فرمود: «چه طور اين كار را مى كند، در حالى كه مى فرمايد: «و خدا بر بندگان [خود]، ستمكار نيست» ».
کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند