حدیث دربارهآنچه بر بطلان نظريّه جبر دلالت مى كند

رسول اللّه صلى الله عليه و آله:ما عَرَفَ اللّهَ مَن شَبَّهَهُ بِخَلقِهِ، ولا وَصَفَهُ بِالعَدلِ مَن نَسَبَ إلَيهِ ذُنوبَ عِبادِهِ. ۱

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:خدا را نشناخته است كسى كه او را به آفريده اش تشبيه نمايد، و خدا را به دادگرى توصيف نكرده است كسى كه گناهان بندگانش را بدو نسبت دهد.

۱.التوحيد: ص 47 ح 10 عن محمّد بن زياد ومحمّد بن سيّار عن الإمام العسكري عن آبائه عليهم السلام، بحار الأنوار: ج 3 ص 297 ح 23.

کلیدواژه‌ها آنچه بر بطلان نظریه جبر دلالت می کند

احادیث دیگر این موضوع

امام على عليه السلام:اى فرزند آدم! آيا گمان مى برى آن كه تو را [از گناهان و پليدى ها]باز داشته، گرفتارت ساخته است، در حالى كه تنها، پايين و بالاى توست كه گرفتارت نموده و خداوند، از آن مبرّا است؟

امام على عليه السلام:هر چه از خداى متعال آمرزش خواستى، از جانب توست و هر چه خداى متعال را ستودى، از جانب خداست.

نزهة الناظر:حَجّاج بن يوسف، دانشمندان را گرد آورد و درباره قضا و قدر از آنان پرسيد. يكى از آنان گفت: از امير مؤمنان، على بن ابى طالب، شنيدم كه مى گفت: «اى فرزند آدم! كسى كه راه را براى تو گسترده است، بر تو سخت نمى گيرد». ديگرى گفت: از او شنيدم كه مى گفت: «اگر خطا براى خطاكار حتمى شود، قصاص بر خطا، ستم خواهد بود». و ديگرى گفت: از او شنيدم كه مى گفت: «آنچه خير است، به فرمان و دانش خداست و آنچه شر است، به دانش خداست؛ امّا به فرمان او نيست». حَجّاج گفت: آيا همه اينها از سخنان ابو تُراب (على عليه السلام) است؟ همانا اينان آنها را از چشمه زلالى برداشته اند! . قريب به مضمون اين روايت در الطرائف: ص 329 و بحار الأنوار: ج 5 ص 58 آمده ليكن سند هيچ يك معتبر نيست و با عنايت به دشمنى حجّاج با امام على عليه السلام نقل سخن آن حضرت نزد وى ـ چنان كه در اين حديث آمده ـ بعيد بنظر مى رسد و بعيدتر آن كه وى با جمله «لقد اغترفوها من عين صافية» اعتراف به فضل آن بزرگوار نمايد، با اين وصف وقوع چنين جريانى را نيز نمى توان تكذيب كرد، آن چه مهم است اين است كه اين روايت براى بطلان جبر به برهان عقلى استناد كرده و برهان در مباحث اعتقادى از هر گوينده اى قابل قبول است، و آوردن اين روايت در اين جا از اين باب است.

امام على عليه السلامـ وقتى درباره قضا و قدر، مورد پرسش قرار گرفت ـ: نگوييد: خداوند، آنان را به خودشان وا گذاشته است تا [بدين سخن،] خدا را سبك شماريد، و نگوييد: خداوند، آنان را بر انجام دادن گناهان، وادار ساخته تا [بدين گونه] خدا را ستمگر بدانيد. بگوييد: خير، با توفيق خداوند است و شر، با نبودِ توفيق خداست، و همه اينها در علم پيشين خدا بوده است.

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به وى ـ: خداوند، بزرگ تر از آن است كه زشتى را اراده نمايد.

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به وى ـ: گناهان و لغزش هاى خود را بر دوش خداوند، بار نكنيد، در حالى كه خودتان و شيطان را رها نموده ايد (ناديده گرفته ايد).

امام على عليه السلام:خودت را مؤاخذه كن، بر بدى سرشتت فائق شو، و از اين كه گناهانت را به پروردگارت نسبت دهى، بپرهيز.

الكافىـ به نقل از سهل بن زياد و اسحاق بن محمّد و غير آن دو، در حديثى كه به اهل بيت عليهم السلام نسبت داده ـ: اميرمؤمنان، پس از بازگشت از جنگ صفّين، در كوفه نشسته بود. در اين هنگام، پيرمردى آمد و در برابر ايشان ايستاد و سپس به ايشان گفت: اى امير مؤمنان! ما را درباره رفتنمان به سوى شام. آگاه فرما كه: آيا به قضا و قدر خدا بوده است؟ امير مؤمنان فرمود: «بله، اى پير! شما از تپّه اى بالا نرفتيد و به درّه اى فرود نيامديد، جز با قضا و قدر خداوند». پيرمرد به امام عليه السلام گفت: اى امير مؤمنان! پس سختى هايم را به حساب خدا مى گذارم [، كه اختيارى در آنها نداشته ام]. امام به او فرمود: «درنگ كن، اى پير! به خدا كه همانا خداوند براى شما در راهى كه پيموديد و در جايگاهى كه ايستاديد و در راهى كه باز گشتيد، پاداش بزرگ قرار داد و شما در هيچ يك از كارهايتان مجبور و ناچار نبوديد». پيرمرد گفت: چگونه ما در هيچ يك از كارهايمان مجبور و ناچار نبوديم، در حالى كه رفتن ما و تغيير مسير ما و بازگشت ما به قضا و قدر بوده است؟ فرمود: «آيا تو گمان بردى كه آن، قضايى حتمى و قَدَرى لازم است؟ اگر چنين بود، پاداش و كيفر و امر و نهى و جلوگيرى كردن خداوند، بيهوده مى شود و وعده و تهديد، بى اعتبار مى گشت. آن گاه، ديگر سرزنشى براى گناهكار و ستايشى براى نيكوكار نبود و [بلكه]گناهكار از نيكوكار به پاداش نيك، و نيكوكار از گناهكار به كيفر، سزاوارتر بود. اين، سخن همفكران بت پرستان و دشمنان خداى بخشنده و حزب شيطان و قَدَريّه و مجوس اين امّت است. همانا خداى ـ تبارك و تعالى ـ [بندگان را] با وجود اختيار، مكلّف نمود و [آنان را] با برحذر داشتن، نهى كرد و بر عمل اندك، پاداش بسيار بخشيد و از روى شكست، نافرمانى نگرديد و از روى اجبار، فرمانبرى نشد و به صورت واگذارى، چيزى را در اختيار كسى قرار نداد و آسمان ها و زمين و ميان آن دو را بيهوده نيافريد و پيامبرانِ بشارت دهنده و انذار كننده را به جهت بازى و بيهوده برنينگيخت. آن، گمان كسانى است كه كفر ورزيدند و واى بر كسانى كه كفر ورزيدند، از آتش جهنّم!». آن گاه پيرمرد، اين شعر را خواند: تو آن امامى هستى كه به سبب پيروى اش در روز نجات (رستاخيز) از خداوند بخشنده، اميد آمرزش داريم از دين ما آنچه مُشتَبه بود، روشن ساختى پروردگار تو در برابر اين نيكويى، پاداش نيك به تو عطا كند!