حدیث دربارهآنچه بر بطلان نظريّه جبر دلالت مى كند

الإمام الصادق عليه السلامـ وقَد سُئِلَ عَنِ القَضاءِ وَالقَدَرِ ـ: مَا استَطَعتَ أن تَلومَ العَبدَ عَلَيِه فَهُوَ مِنهُ، وما لَم تَستَطِع أن تَلومَ العَبدَ عَلَيهِ فَهُوَ مِنَ فِعلِ اللّهِ. يَقولُ اللّهُ تَعالى لِلعَبدِ: لِمَ عَصَيتَ؟ لِمَ فَسَقتَ؟ لِمَ شَرِبتَ الخَمرَ؟ لِمَ زَنَيتَ؟ فَهذا فِعلُ العَبدِ، ولا يَقولُ لَهُ: لِمَ مَرِضتَ؟ لِمَ عَلَوتَ؟ لِمَ قَصُرتَ؟ لِمَ ابيَضَضتَ؟ لِمَ اسوَدَدتَ؟ لِأَنَّهُ مِن فِعلِ اللّهِ تَعالى. ۱
امام صادق عليه السلامـ وقتى درباره قضا و قدر، مورد پرسش قرار گرفت ـ: آنچه توانستى بنده را به وسيله آن سرزنش كنى، از جانب اوست، و آنچه نتوانستى بنده را به جهت آن سرزنش كنى، از جانب خداوند است. خداى متعال به بنده مى فرمايد: «چرا نافرمانى كردى؟ چرا گناه كردى؟ چرا مى خوارگى كردى؟ چرا زنا كردى؟». پس، اينها فعل بنده اند؛ ولى به او نمى فرمايد: «چرا بيمار شدى؟ چرا قد بلند شدى؟ چرا قد كوتاه شدى؟ چرا سفيد شدى؟ چرا سياه شدى؟»؛ چرا كه اينها از افعال خداى متعال اند.
۱.الطرائف: ص 330، بحار الأنوار: ج 5 ص 59 ح 109.

احادیث دیگر این موضوع

۸
نزهة الناظر:حَجّاج بن يوسف، دانشمندان را گرد آورد و درباره قضا و قدر از آنان پرسيد. يكى از آنان گفت: از امير مؤمنان، على بن ابى طالب، شنيدم كه مى گفت: «اى فرزند آدم! كسى كه راه را براى تو گسترده است، بر تو سخت نمى گيرد». ديگرى گفت: از او شنيدم كه مى گفت: «اگر خطا براى خطاكار حتمى شود، قصاص بر خطا، ستم خواهد بود». و ديگرى گفت: از او شنيدم كه مى گفت: «آنچه خير است، به فرمان و دانش خداست و آنچه شر است، به دانش خداست؛ امّا به فرمان او نيست». حَجّاج گفت: آيا همه اينها از سخنان ابو تُراب (على عليه السلام) است؟ همانا اينان آنها را از چشمه زلالى برداشته اند! . قريب به مضمون اين روايت در الطرائف: ص 329 و بحار الأنوار: ج 5 ص 58 آمده ليكن سند هيچ يك معتبر نيست و با عنايت به دشمنى حجّاج با امام على عليه السلام نقل سخن آن حضرت نزد وى ـ چنان كه در اين حديث آمده ـ بعيد بنظر مى رسد و بعيدتر آن كه وى با جمله «لقد اغترفوها من عين صافية» اعتراف به فضل آن بزرگوار نمايد، با اين وصف وقوع چنين جريانى را نيز نمى توان تكذيب كرد، آن چه مهم است اين است كه اين روايت براى بطلان جبر به برهان عقلى استناد كرده و برهان در مباحث اعتقادى از هر گوينده اى قابل قبول است، و آوردن اين روايت در اين جا از اين باب است.