باب در بيان صفت نفاق و منافق
5 حدیث
قَالَ عليه السلام:«وَ النِّفَاقُ عَلى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَى الْهَوى، وَ الْهُوَيْنَا، وَ الْحَفِيظَةِ، وَ الطَّمَعِ.
فَالْهَوى عَلى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى الْبَغْيِ، وَ الْعُدْوَانِ، وَ الشَّهْوَةِ، وَ الطُّغْيَانِ؛ فَمَنْ بَغى كَثُرَتْ غَوَائِلُهُ، وَ تُخُلِّيَ مِنْهُ، وَ قُصِرَ عَلَيْهِ؛ وَ مَنِ اعْتَدَى لَمْ يُؤْمَنْ بَوَائِقُهُ، وَ لَمْ يَسْلَمْ قَلْبُهُ، وَ لَمْ يَمْلِكْ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهَوَاتِ؛ وَ مَنْ لَمْ يَعْذِلْ نَفْسَهُ فِي الشَّهَوَاتِ خَاضَ فِي الْخَبِيثَاتِ؛ وَ مَنْ طَغى ضَلَّ عَلى عَمْدٍ بِلَا حُجَّةٍ.
وَ الْهُوَيْنَا عَلى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى الْغِرَّةِ، وَ الْأَمَلِ، وَ الْهَيْبَةِ، وَ الْمُمَاطَلَةِ؛ وَ ذلِكَ بِأَنَّ الْهَيْبَةَ تَرُدُّ عَنِ الْحَقِّ، وَ
و كلينى رضى الله عنه فرموده است كه: آن حضرت فرمود:«و نفاق، بر چهار ستون بنا شده: بر هوا، و هُوَينا؛ يعنى خواهش نفس و آنچه آسان ترك باشد ۱، و حفيظه؛ يعنى خشم گرفتن و ننگ و عار داشتن، و طمع.
پس هوا، بر چهار شعبه است: بر بغى و عدوان و شهوت و طغيان. پس هر كه بغى و ستم كند، سختى ها و بدى هاى او بسيار شود، و (دنيا) از لوث وجودش خالى گردد، و ستمديده بر او يارى داده شود. و هر كه تعدّى كند و از حدّ درگذرد، از بدى هاى او ايمن نتوان بود، (يا از بدى هاى خويش ايمن نباشد و حوادث زمانه به او رسد) و دلش سالم نباشد، و مالك نفس خود نشود از خواهش هاى آن. و هر كه نفس خود را در شهوت ها ميل ندهد ۲، در پليدى ها فرو رود. و هر كه طغيان كند از روى عمد، گمراه شود، بى آنكه حجّتى داشته باشد.
و هُوَيْنا و آنچه آسان
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ وَ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ جَمِيعاً، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ، قَالَ:كَتَبْتُ إِلى أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام أَسْأَلُهُ عَنْ مَسْأَلَةٍ، فَكَتَبَ عليه السلام إِلَيَّ:
« «إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ وَ إِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النّاسَ وَ لا يَذْكُرُونَ اللّهَ إِلَا قَلِيلاً مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لا إِلى هؤُلاءِ وَ لا إِلى هؤُلاءِ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً» لَيْسُوا مِنَ الْكَافِرِينَ، وَ لَيْسُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَ لَيْسُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ، يُظْهِرُونَ
محمد بن يحيى، از حسين بن اسحاق، از على بن مهزيار، از محمد بن عبد الحميد و حسين بن سعيد، هر دو از محمد بن فضيل روايت كرده است كه گفت: به خدمت امام موسى كاظم عليه السلام نوشتم و آن حضرت را از مسئله اى سؤال كردم. پس آن حضرت عليه السلام به سوى من نوشت كه:« «اِنَّ الْمُنافِقينَ يُخادِعُونَ اللّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَاِذا قامُوا اِلَى الصَّلوةِ قامُوا كُسالى يُرآؤُنَ النّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللّهَ اِلّا قَليلاً * مُذَبْذَبينَ بَيْنَ ذلِكَ لا اِلى هؤُلاءِ وَلا اِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبيلاً» ۱؛ يعنى: «به درستى كه منافقان، به اعتقاد خود فريب مى دهند خدا را (در اظهار اسلام، و پنهان كردن كفر)، و آن جناب، در فريب دادن، بر ايشان غالب است ۲. و چون برخيزند به سوى نماز،
۱.نساء، 142 و 143.
۲.چه، در ظاهر، حكم به اسلام و طهارت ايشان نموده، و ساير احكام مسلمانان را بر ايشان جارى فرموده، و در باطن، ايشان را كافر مى داند، و احكام كافران را بر ايشان جارى مى فرمايد در قيامت؛ بلكه ايشان را بدتر از كافران، و عذاب ايشان را، سخت تر از عذاب ايشان قرار خواهد داد، و با ايشان، كارى چند خواهد كرد كه با كافران نخواهد كرد. (مترجم)
الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ الْأَصَمِّ، عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِمَا، قَالَ:«إِنَّ الْمُنَافِقَ يَنْهى وَ لَا يَنْتَهِي، وَ يَأْمُرُ بِمَا لَا يَأْتِي، وَ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ اعْتَرَضَ» ـ قُلْتُ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللّهِ، وَ مَا الِاعْتِرَاضُ؟ قَالَ: «الِالْتِفَاتُ ـ وَ إِذَا رَكَعَ رَبَضَ؛ يُمْسِي وَ هَمُّهُ الْعَشَاءُ وَ هُوَ مُفْطِرٌ، وَ يُصْبِحُ وَ هَمُّهُ النَّوْمُ وَ لَمْ يَسْهَرْ؛ إِنْ حَدَّثَكَ كَذَبَكَ، وَ إِنِ ائْتَمَنْتَهُ خَانَكَ، وَ
حسين بن محمد، از محمد بن جمهور، از عبد اللّه بن عبد الرحمان اصم، از هيثم بن واقد، از محمد بن سليمان، از ابن مسكان، از ابو حمزه، از حضرت على بن الحسين عليهماالسلامروايت كرده است كه فرمود:«به درستى كه منافق نهى مى كند و خود باز نمى ايستد، و امر مى كند به آنچه خود آن را نمى آورد، و چون به سوى نماز برخيزد، اعتراض مى كند». عرض كردم: يابن رسول اللّه! اعتراض چيست؟ فرمود: «التفات ۱. پس چون ركوع كند، مانند گوسفند فرو خوابد. شام مى كند و مقصودش، خوردنىِ شام است (كه چه چيز بخورد)، و حال آنكه او روزه دار نبوده، و صبح مى كند و همّتش خوابيدن است، با آنكه بيدار خوابى نكشيده. اگر تو را خبرى دهد، دروغ گويد، و اگر او را امين دارى، با تو خيانت ورزد، و اگر غائب شوى، تو را غيبت نمايد، و اگر تو را وعده دهد، با
۱.يعنى به اين طرف و آن طرف نگريستن، يا التفات، خصوص پشت سر نگريستن است.
عَنْهُ، عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ سَمَاعَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ بَحْرٍ رَفَعَهُ مِثْلَ ذلِكَ، وَ زَادَ فِيهِ:«إِذَا رَكَعَ رَبَضَ، وَ إِذَا سَجَدَ نَقَرَ، وَ إِذَا جَلَسَ شَغَرَ».
از او، از ابن جمهور، از سليمان بن سماعه، از عبد الملك بن بحر، مثل اين روايت كرده است و آن را مرفوع ساخته، و در آن، اين را زياد كرده است كه:«چون ركوع كند، مانند گوسفند فرو خوابد، و چون به سجده رود، به سرعت سر بر زمين زند، چنان كه مرغ منقار بر زمين بزند، و چون بنشيند، مانند سگ پاى خود را بالا گيرد».
أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: مَثَلُ الْمُنَافِقِ مَثَلُ جِذْعِ النَّخْلِ، أَرَادَ صَاحِبُهُ أَنْ يَنْتَفِعَ بِهِ فِي بَعْضِ بِنَائِهِ، فَلَمْ يَسْتَقِمْ لَهُ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي أَرَادَ، فَحَوَّلَهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، فَلَمْ يَسْتَقِمْ لَهُ، فَكَانَ آخِرُ ذلِكَ أَنْ أَحْرَقَهُ بِالنَّارِ».
ابو على اشعرى، از حسن بن على كوفى، از عثمان بن عيسى، از سعيد بن يسار، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه: داستان و قصّه منافق، چون داستان تنه درختى است كه صاحب آن خواسته باشد كه در بعضى از عمارات خويش به آن منتفع شود. پس از برايش استقامت به هم نرساند، در آنجا كه اراده كرده است؛ پس آن را در جايى ديگر نقل كند، و در آنجا نيز استقامت نداشته باشد و راست نيايد؛ پس آخر و عاقبتش اين باشد كه آن را به آتش بسوزاند».