باب در بيان رَفق

15 حدیث
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ذَكَرَهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ قَوْماً مِنَ النَّاسِ قَلَّتْ مُدَارَاتُهُمْ لِلنَّاسِ، فَأُنِفُوا مِنْ قُرَيْشٍ، وَايْمُ اللّهِ مَا كَانَ بِأَحْسَابِهِمْ بَأْسٌ، وَإِنَّ قَوْماً مِنْ غَيْرِ قُرَيْشٍ حَسُنَتْ مُدَارَاتُهُمْ، فَأُلْحِقُوا بِالْبَيْتِ الرَّفِيعِ». قَالَ: ثُمَّ قَالَ: «مَنْ كَفَّ يَدَهُ عَنِ النَّاسِ، فَإِنَّمَا يَكُفُّ عَنْهُمْ يَداً وَاحِدَةً، وَيَكُفُّونَ عَنْهُ أَيْدِيَ كَثِيرَةً».
على بن ابراهيم، از بعضى از اصحاب خويش كه او را ذكر كرده، از محمد بن سنان، از حذيفة بن منصور روايت كرده است كه گفت: شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود:«به درستى كه گروهى از مردمان مدارايى ايشان با مردم كم بود، و به اين سبب از قريش انداخته شدند. و به خدا سوگند كه حسب هاى ايشان هيچ ناخوشى نداشت و چنان نبود كه حرام زاده باشند. و به درستى كه گروهى از غير قريش مدارايى ايشان نيكو بود، و به اين سبب به خانه بلندپايه ملحق شدند و از اهل بيت محسوب گرديدند». راوى مى گويد: بعد از آن حضرت فرمود كه: «هر كه دست خود را از مردم باز دارد و به ايشان اذيّت نرساند، جز اين نيست كه يك دست از ايشان باز مى دارد، و ايشان دست هاى بسيار را از او باز دارند».
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ أَبِي لَيْلى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ قُفْلاً، وَقُفْلُ الْاءِيمَانِ الرِّفْقُ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از پدرش، از آنكه او را ذكر كرده، از محمد بن عبدالرحمان بن ابى ليلى، از پدرش، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود:«به درستى كه هر چيزى را قفلى هست، و قفل ايمان رفق و نرمى است».
وَ بِإِسْنَادِهِ، قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام:«مَنْ قُسِمَ لَهُ الرِّفْقُ، قُسِمَ لَهُ الْاءِيمَانُ».
و به اسناد خويش روايت كرده و گفته است كه امام محمد باقر عليه السلام فرمود كه:«هر كه رفق و نرمى از برايش تقسيم شده و از آن بهره اى به او رسيده، ايمان نيز از برايش تقسيم شده و از آن بهره اى دارد».
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيى، عَنْ يَحْيَى الْأَزْرَقِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ ـ تَبَارَكَ وَتَعَالى ـ رَفِيقٌ يُحِبُّ الرِّفْقَ، فَمِنْ رِفْقِهِ بِعِبَادِهِ تَسْلِيلُهُ أَضْغَانَهُمْ وَمُضَادَّتَهُمْ لِهَوَاهُمْ وَقُلُوبِهِمْ، وَمِنْ رِفْقِهِ بِهِمْ أَنَّهُ يَدَعُهُمْ عَلَى الْأَمْرِ يُرِيدُ إِزَالَتَهُمْ عَنْهُ رِفْقاً بِهِمْ لِكَيْلَا يُلْقِيَ عَلَيْهِمْ عُرَى الْاءِيمَانِ وَمُثَاقَلَتَهُ جُمْلَةً وَاحِدَةً، فَيَضْعُفُوا، فَإِذَا أَرَادَ ذلِكَ، نَسَخَ الْأَمْرَ بِالْاخَرِ، فَصَارَ مَنْسُوخاً».

على بن ابراهيم، از پدرش، از صفوان بن يحيى، از يحيى ارزق، از حمّاد بن بشير، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«به درستى كه خداى ـ تبارك و تعالى ـ صاحب رفق است، و رفق را دوست مى دارد. پس از جمله رفق آن جناب با بندگان خويش، بيرون كشيدن او است ـ به رفق و مدارايى ـ كينه ها و ضدّيّت ايشان را با هوا و هوس و دل هاى ايشان، چنان كه تيغ را از نيام بيرون مى كشند. و از جمله رفق او با ايشان، آن است كه ايشان را وا مى گذارد بر امرى كه اراده دارد كه ايشان را از آن دور گرداند، از روى نرمى كردن با ايشان، تا آنكه دسته هاى ايمان و سنگينى آن را يكبار بر ايشان نيندارد ۱ تا ضعيف و ناتوان شوند؛ پس هر گاه اين را اراده فرمايد، آن امر را به امرى ديگر نسخ و برطرف سازد؛ پس اين امر منسوخ شود و تكليف

۱.
مقصود آن است كه همه واجبات را يكباره نازل و واجب نمى كند.
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: الرِّفْقُ يُمْنٌ، وَالْخُرْقُ شُؤْمٌ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از ابن محبوب، از معاوية بن وهب، از معاذ بن مسلم، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: نرمى نمودن با مردم مبارك است، و درشتى نمودن شوم و نامبارك».
عَنْهُ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ رَفِيقٌ يُحِبُّ الرِّفْقَ، وَ يُعْطِي عَلَى الرِّفْقِ مَا لَا يُعْطِي عَلَى الْعُنْفِ».
از او، از ابن محبوب، از عمرو بن شمر، از جابر، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود:«به درستى كه خداى عز و جلصاحب رفق است. رفق را دوست مى دارد و بر رفق عطا مى كند، آن چه را كه بر عنف و درشتى كردن عطا نمى كند».
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِيعُمَيْرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: إِنَّ الرِّفْقَ لَمْ يُوضَعْ عَلى شَيْءٍ إِلَا زَانَهُ، وَلَا نُزِعَ مِنْ شَيْءٍ إِلَا شَانَهُ».
على بن ابراهيم، از پدرش، از ابن ابى عمير، از عمر بن اذينه، از زراره، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه: رفق بر چيزى گذاشته نشد، مگر آنكه آن را آرايش داد، و از چيزى برداشته نشد، مگر آنكه آن را زشت گردانيد».
عَلِيٌّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْمِقْدَامِ، رَفَعَهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله، قَالَ:«إِنَّ فِي الرِّفْقِ الزِّيَادَةَ وَالْبَرَكَةَ، وَمَنْ يُحْرَمِ الرِّفْقَ يُحْرَمِ الْخَيْرَ».
على، از پدرش، از عبداللّه بن مغيره، از عمرو بن ابى المقدام روايت كرده كه آن را مرفوع ساخته به سوى پيغمبر صلى الله عليه و آله كه فرمود:«به درستى كه زيادتى و بركت در رفق است. و هر كه از رفق محروم شود، از هر خوبى محروم گردد».
عَنْهُ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«مَا زُوِيَ الرِّفْقُ عَنْ أَهْلِ بَيْتٍ إِلَا زُوِيَ عَنْهُمُ الْخَيْرُ».
از او، عبداللّه بن مغيره، از آنكه او را ذكر كرده، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود:«رفق از خاندانى دور نشد، مگر آنكه هر خوبى از ايشان دور شد».
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُعَلّى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِيَادِ بْنِ أَرْقَمَ الْكُوفِيِّ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«أَيُّمَا أَهْلِ بَيْتٍ أُعْطُوا حَظَّهُمْ مِنَ الرِّفْقِ، فَقَدْ وَسَّعَ اللّهُ عَلَيْهِمْ فِي الرِّزْقِ، وَالرِّفْقُ فِي تَقْدِيرِ الْمَعِيشَةِ خَيْرٌ مِنَ السَّعَةِ فِي الْمَالِ، وَالرِّفْقُ لَا يَعْجِزُ عَنْهُ شَيْءٌ، وَالتَّبْذِيرُ لَا يَبْقى مَعَهُ شَيْءٌ؛ إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ رَفِيقٌ يُحِبُّ الرِّفْقَ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن ابى عبداللّه، از ابراهيم بن محمد ثقفى، از على بن معلىّ، از اسماعيل بن يسار، از احمد بن زياد بن ارقم (و بنا بر بعضى از نسخ كافى، از ارقم كوفى)، از مردى، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود:«هر خاندانى كه بهره خويش را از رفق عطا شدند، خدا در باب روزى بر ايشان وسعت داد. و رفق در اندازه كردن معيشت و اسباب زندگانى، بى زياده و نقصان، از وسعت در مال و كثرت آن بهتر است. و رفق چيزى از آن درنماند، و اسراف كردن چيزى با آن باقى نماند. به درستى كه خداى عز و جل صاحب رفق است، و رفق را دوست مى دارد».
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ رَفَعَهُ، عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ أَحْمَرَ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام، قَالَ: قَالَ لِي ـ وَ جَرى بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْقَوْمِ كَلَامٌ فَقَالَ لِيَ ـ:«ارْفُقْ بِهِمْ؛ فَإِنَّ كُفْرَ أَحَدِهِمْ فِي غَضَبِهِ، وَلَا خَيْرَ فِيمَنْ كَانَ كُفْرُهُ فِي غَضَبِهِ».
على بن ابراهيم روايت كرده است و آن را مرفوع ساخته، از صالح بن عقبه، از هشام بن احمر، از امام موسى كاظم عليه السلام كه گفت: حضرت به من فرمود ـ در حالى كه ميان من و مردى از اهل سنّت سخنى جارى شده بود ـ كه:«با ايشان نرمى كن؛ زيرا كه كفر يكى از ايشان در خشم او است. و هيچ خوبى نيست در كسى كه كفرش در خشمش باشد، كه به محض خشم، شروع كند در كفر گفتن».
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسى عليه السلام، قَالَ:«الرِّفْقُ نِصْفُ الْعَيْشِ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از سهل بن زياد، از على بن حسّان، از موسى بن بكر، از ابوالحسن حضرت امام موسى كاظم عليه السلام كه فرمود:«رفق نصف زندگانى است».
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ عليه السلام: إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الرِّفْقَ وَيُعِينُ عَلَيْهِ، فَإِذَا رَكِبْتُمُ الدَّوَابَّ الْعُجْفَ فَأَنْزِلُوهَا مَنَازِلَهَا، فَإِنْ كَانَتِ الْأَرْضُ مُجْدِبَةً فَانْجُوا عَنْهَا، وَإِنْ كَانَتْ مُخْصِبَةً فَأَنْزِلُوهَا مَنَازِلَهَا».
على بن ابراهيم، از پدرش، از نوفلى، از سكونى، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: به درستى كه خدا رفق را دوست مى دارد و بر آن يارى مى دهد؛ پس چون بر حيوان هاى لاغر سوار شويد، آنها را در منزل هاى خودشان فرود آوريد؛ پس اگر زمين خشك و بى گياه باشد، از آن دور شويد و منزل مكنيد، و اگر زمين پر گياه باشد، آنها را در منزل هاى ايشان فرود آوريد».
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: لَوْ كَانَ الرِّفْقُ خَلْقاً يُرى، مَا كَانَ مِمَّا خَلَقَ اللّهُ شَيْءٌ أَحْسَنَ مِنْهُ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن ابى عبداللّه، از عثمان بن عيسى، از عمرو بن شمر، از جابر، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود:«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه: اگر رفق آفريده اى بود كه ديده مى شد، چيزى از آن چه خدا آفريده از آن نيكوتر نبود».
أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ، عَمَّنْ حَدَّثَهُ، عَنْ أَحَدِهِمَا عليهماالسلام، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ رَفِيقٌ يُحِبُّ الرِّفْقَ، وَمِنْ رِفْقِهِ بِكُمْ تَسْلِيلُهُ أَضْغَانَكُمْ، وَمُضَادَّةَ قُلُوبِكُمْ، وَإِنَّهُ لَيُرِيدُ تَحْوِيلَ الْعَبْدِ عَنِ الْأَمْرِ، فَيَتْرُكُهُ عَلَيْهِ حَتّى يُحَوِّلَهُ بِالنَّاسِخِ كَرَاهِيَةَ تَثَاقُلِ الْحَقِّ عَلَيْهِ».
ابوعلى اشعرى، از محمد بن عبدالجبّار، از ابن فضّال، از ثعلبه، از آنكه او را حديث كرده، از امام محمد باقر يا امام جعفر صادق عليهماالسلام روايت كرده است كه فرمود:«به درستى كه خدا صاحب رفق است و رفق را دوست مى دارد. و از جمله رفقِ آن جناب نسبت به شما، بيرون كشيدن كينه ها و مضادّه و مخالفت دل هاى شما است از آنها به رفق و نرمى؛ چنان كه شمشير از غلاف مى كشند؛ زيرا كه آن جناب اراده مى فرمايد كه بنده را از امرى بگرداند؛ پس او را بر آن امر وا مى گذارد، تا هنگامى كه او را به واسطه ناسخ از آن امر مى گرداند، به جهت ناخوش داشتن سنگينى حق بر او».