دادگرى در بخشش
13 حدیث
مصباح المتهجّدـ في دُعاءٍ ذكَرَهُ بَعدَ صَلاةِ عَلِيٍّ عليه السلام ـ: اللّهُمَّ إنّي اُشهِدُكَ وكَفى بِكَ شَهيدا، وأشهَدُ أنَّكَ أنتَ اللّهُ رَبّي. وأشهَدُ أنَّ قَولَكَ حَقٌّ، وأنَّ قَضاءَكَ حَقٌّ، وأنَّ عطاءَكَ عَدلٌ. ۱
مصباح المتهجّدـ در دعايى كه پس از نماز امام على عليه السلام ذكر نموده است ـ: خدايا! تو را گواه مى گيرم و تو براى گواهى دادن كافى هستى، و شهادت مى دهم كه تويى آن خدايى كه پروردگار من است. و شهادت مى دهم كه سخن تو حق است و داورى تو، حق است و بخشش تو، دادگرانه است.
۱.مصباح المتهجّد: ص 300 ح 411، جمال الاُسبوع: ص 171، بحار الأنوار: ج 91 ص 180 ح 6.
الإمام عليّ عليه السلام:قَدَّرَ الأَرزاقَ فَكَثَّرَها وقَلَّلَها، وقَسَّمَها عَلَى الضّيقِ وَالسَّعَةِ، فَعَدَلَ فيها لِيَبتَلِيَ مَن أرادَ بِمَيسورِها ومَعسورِها، ولِيَختَبِرَ بِذلِكَ الشُّكرَ وَالصَّبرَ مِن غَنِيِّها وفَقيرِها. ۱
امام على عليه السلام:[خداوند] روزىِ همگان را تعيين كرد. سپس آن را زياد و كم نمود و آن را بر پايه تنگى و گشايش، تقسيم كرد. آن گاه در آن، دادگرى ورزيد تا به وسيله آسانى و سختى آن، هر كه را بخواهد، بيازمايد و بدين وسيله سپاس گزارى و شكيبايى توانگر و نيازمند را بشناسد.
۱.نهج البلاغة: الخطبة 91 عن مسعدة بن صدقة عن الإمام الصادق عليه السلام، بحار الأنوار: ج 5 ص 148 ح 11.
عنه عليه السلام:إنَّ طَلَبَ العِلمِ أوجَبُ عَلَيكُم مِن طَلَبِ المالِ، إنَّ المالَ مَقسومٌ مَضمونٌ لَكُم، قَد قَسَّمَهُ عادِلٌ بَينَكُم وضَمِنَهُ، وسَيَفي لَكُم. ۱
امام على عليه السلام:همانا طلب دانش از طلب دارايى بر شما لازم تر است؛ زيرا دارايى براى شما تقسيم و تضمين شده است. آن را دادگرى ميانتان قسمت نموده و ضمانت كرده است و به زودى، برايتان تأمين مى كند.
۱.الكافي: ج 1 ص 30 ح 4، تحف العقول: ص 199، مشكاة الأنوار: ص 242 ح 704، أعلام الدين: ص 94 وليس فيه «مضمون»، بحار الأنوار: ج 1 ص 175 ح 41.
امام على عليه السلامـ از دعايش كه به «دعاى يَمانى» معروف است ـ: [خدايا!]تو آفرينشم را با نعمت هايت از روى بخشش و منّت، آغاز كردى و بر پايه حق و داد، مرا به سپاس گزارى، امر نمودى و براى آن، پاداش چندين برابر و فراوان نويدم دادى و از روزى ات با احترام و لطف، به من عطا فرمودى.
الإمام زين العابدين عليه السلام:الحَمدُ للّهِِ رِضىً بِحُكمِ اللّهِ، شَهِدتُ أنَّ اللّهَ قَسَمَ مَعايِشَ عِبادِهِ بِالعَدلِ، وأخَذَ عَلى جَميعِ خَلقِهِ بِالفَضلِ، اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِهِ، ولا تَفتِنّي بِما أعطَيتَهُم، ولا تَفتِنهُم بِما مَنَعتَني، فَأَحسُدَ خَلقَكَ، وأغمَطَ ۱ حُكمَكَ.
اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِهِ، وطَيِّب بِقَضائِكَ نَفسي، ووَسِّع بِمَواقِعِ حُكمِكَ صَدري، وهَب لِيَ الثِّقَةَ لِاُقِرَّ مَعَها بِأَنَّ قَضاءَكَ لَم يَجرِ إلّا بِالخِيَرَةِ. ۲
امام زين العابدين عليه السلام:ستايش، خدا را با خشنودى از حُكم او! گواهى مى دهم كه خداوند، توشه بندگانش را دادگرانه تقسيم نمود و با همه آفريدگانش با لطف رفتار كرد. خدايا! بر محمّد و خاندان او درود فرست و مرا با آنچه به آنان بخشودى، و آنان را با آنچه از من باز داشتى، امتحان نكن تا [باعث شود] به آفريدگانت رشك برم و حُكمت را سبُك شمارم.
خدايا! بر محمّد و خاندان او درود فرست و با دادرسى ات، روانم را پاكيزه گردان و به وسيله جايگاه هاى صدور حُكمت سينه ام را گشاده فرما و اعتمادى ارزانى ام دار تا در سايه آن، اعتراف نمايم كه حكم تو، جز به نيكى، جارى نگشته است.
عنه عليه السلامـ مِن دُعائِهِ في يَومِ عَرَفَةَ ـ: قَدَّرتَ الاُمورَ بِعِلمِكَ، وقَسَّمتَ الأَرزاقَ بِعَدلِكَ، ونَفَذَ في كُلِّ شَيءٍ عِلمُكَ، وحارَتِ الأَبصارُ دونَكَ. فَلَم يُقايِس شَيئا بِشَيءٍ مِن خَلقِهِ، ولَم يَستَعِن عَلى خَلقِهِ بِغَيرِهِ.
ثُمَّ أمضَى الاُمورَ عَلى قَضائِهِ وأجَّلَها إلى أجَلٍ مُسَمّىً، قَضى فيها بِعَدلِهِ، وعَدَل فيها بِفَضلِهِ، وفَصَلَ فيها بِحُكمِهِ، وحَكَمَ فيها بِعَدلِهِ. ۱
امام زين العابدين عليه السلامـ از دعاى او در روز عرفه ـ: با دانشت كارها را مقدّر نمودى، و با دادگرى ات روزى ها را تقسيم كردى. دانشت در هر چيزى نافذ است، و ديدگان (فهم ها) در شناخت تو سرگردان اند. پس، [خداوند]چيزى از آفريدگان را به چيز ديگر، قياس نكرد و براى اقدام عليه آفريده اش، از ديگرى يارى نخواست.
سپس كارها را بر اساس حُكمش انجام داد و اَجَلشان را تعيين كرد. با دادگرى اش، درباره آنها داورى نمود و با لطفش، درباره آنها دادگرى كرد و با حُكمش ميان آنها فيصله داد و درباره آنها دادگرانه داورى نمود.
۱.الإقبال: ج 2 ص 102، بحار الأنوار: ج 98 ص 228 ح 4.
عنه عليه السلامـ مِن دُعائِهِ في يَومِ الجُمُعَةِ ـ: قَنِّعني يا إلهي بِما رَزَقتَني، وما رَزَقتَني مِن رِزقٍ فَأَرِني فيهِ عَدلاً حَتّى أرى قَليلَهُ كَثيرا، وأبذُلَهُ فيكَ بَذلاً. ۱
امام زين العابدين عليه السلامـ از دعاى او در روز جمعه ـ: بار الها! مرا به آنچه روزى ام كردى، قانع گردان، و در آنچه روزى ام فرمودى، عدالتى نشانم بده تا اندك آن را بسيار ببينم و آن را در راه تو به خوبى ببخشم.
۱.مصباح المتهجّد: ص 376 ح 502، جمال الاُسبوع: ص 267 كلاهما عن جابر عن الإمام الباقر عليه السلام، بحار الأنوار: ج 90 ص 68 ح 12.
امام زين العابدين عليه السلام:خدايا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست. و به خاطر لطف گسترده ات به من و اعطاى دادگرانه ات به من، هميارىِ كسى را كه از روزىِ كمترى برخوردارش ساختى، روزى ام فرما.
الإمام الصادق عليه السلامـ مِن دُعائِهِ في يَومِ عَرَفَةَ ـ: اِفتَح عَلَيَّ أبوابَ رَحمَتِكَ، ورَضِّني بِعادِلِ قِسَمِكَ. ۱
امام صادق عليه السلامـ از دعايش در روز عرفه ـ: [خدايا!] درهاى رحمتت را به رويم بگشاى و با تقسيم هاى دادگرانه ات خشنودم ساز.
۱.الإقبال: ج 2 ص 154، بحار الأنوار: ج 98 ص 266.
عنه عليه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ عُمَرَ ـ: اُنظُرِ الآنَ إلى ذَواتِ الأَربَعِ، كَيفَ تَراها تَتبَعُ اُمَّهاتِها مُستَقِلَّةً بِأَنفُسِها. وكَذلِكَ تَرى كَثيرا مِنَ الطَّيرِ كَمِثلِ الدَّجاجِ وَالدُّرّاجِ ۱ وَالقَبَجِ ۲ تَدرُجُ وتَلقُطُ حينَ يَنقابُ عَنهَا البَيضُ. فَأَمّا ما كانَ مِنها ضَعيفا لا نُهوضَ فيهِ، كَمِثلِ فِراخِ الحَمامِ وَاليَمامِ ۳ وَالحُمَّرِ ۴، فَقَد جُعِلَ فِي الاُمَّهاتِ فَضلُ عَطفٍ عَلَيها، فَصارَت تَمُجُّ الطَّعامَ في أفواهِها بَعدَما توعيهِ حَواصِلُها، فَلا تَزالُ تَغذوها حَتّى تَستَقِلَّ بِأَنفُسِها، ولِذلِكَ لَم تُرزَقِ الحَمامُ فِراخا كَثيرَةً مِثلَما تُرزَقُ الدَّجاجُ؛ لِتَقوَى الاُمُّ عَلى تَربِيَةِ فِراخِها فَلا تَفسُدَ ولا تَموتَ، فَكُلٌّ اُعطِيَ بِقِسطٍ مِن
امام صادق عليه السلامـ به مفضّل بن عمر ـ: همين الآن به اين چارپايان بنگر. ببين چگونه هر يك به طور جداگانه در پىِ مادرانشان هستند. همچنين بسيارى از پرندگان (مانند: مرغ و تيهو و كبك) را مى بينى كه در پى دانه بر مى آيند، در ساعتى كه از تخمْ بيرون مى آيند. آن جوجه هايى كه ناتوان اند و حركتى ندارند (مانند: جوجه كبوتر اهلى و كبوتر صحرايى و كبك)، در ضمير مادران آنها، مهربانى زيادى نهاده شده است، به گونه اى كه خوراك را پس از جمع آورى در چينه دانشان، در دهان آنها پرتاب مى كنند، و پيوسته آنها را غذا مى دهند تا خودشان در انجام دادن كارهايشان استقلال يابند. به همين دليل [ناتوانى جوجه ها]است كه كبوتر، مانند مرغ، از جوجه زياد برخوردار نمى شود، به جهت اين كه مادر بتواند جوجه هايش را خوب بپروراند تا فاسد
۱.الدرّاج: ضرب من الطير، للذكر والاُنثى (الصحاح: ج 1 ص 314 «درج»).
۲.القَبَجُ: الحَجَلُ، فارسي معرّب (الصحاح: ج 1 ص 337 «قبج»).
۳.اليَمَامُ: هو الحمام الوحشي، وقال الكسائي: هو الّذي يألف البيوت (المصباح المنير: ص 681 «يمم»).
۴.الحُمَّرَةُ ـ وقد تخفّف ـ: طائر صغير كالعصفور (النهاية: ج 1 ص 439 «حمر»).
۵.بحار الأنوار: ج 3 ص 93 عن المفضّل بن عمر.
الكافي عن معتّب:دَخَلَ مُحَمَّدُ بنُ بِشرٍ الوَشّاءُ عَلى أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام، يَسأَ لُهُ أن يُكَلِّمَ شِهابا أن يُخَفِّفَ عَنهُ حَتّى يَنقَضِيَ المَوسِمُ، وكانَ لَهُ عَلَيهِ ألفُ دينارٍ، فَأَرسَلَ [الصّادِقُ عليه السلام]إلَيهِ فَأَتاهُ فَقالَ لَهُ:
قَد عَرَفتَ حالَ مُحَمَّدٍ وَانقِطاعَهُ إلَينا، وقَد ذَكَرَ أنَّ لَكَ عَلَيهِ ألفَ دينارٍ، لَم تَذهَب في بَطنٍ ولا فَرجٍ، وإنَّما ذَهَبَت دَينا عَلَى الرِّجالِ ووَضائِعَ وَضِعَها، وأنَا اُحِبُّ أن تَجعَلَهُ في حِلٍّ.
فَقالَ[عليه السلام]: لَعَلَّكَ مِمَّن يَزعُمُ أنَّهُ يُقبَضُ مِن حَسَناتِهِ فَتُعطاها، فَقالَ: كَذلِكَ في أيدينا.
فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام: اللّهُ أكرَمُ وأعدَلُ مِن أن يَتَقَرَّبَ إلَيهِ عَبدُهُ، فَيَقومَ فِي
الكافىـ به نقل از معتّب ـ: محمّد بن بِشرِ وَشّاء به حضور امام صادق عليه السلام رسيد و از ايشان خواست كه با شهاب، صحبت كند تا در بازپرداخت قرض وى ـ كه هزار دينار بود ـ تا پايان موسم [حج]به او مهلت دهد. امام صادق عليه السلام فردى را در پى شهاب فرستاد و او به محضر امام صادق عليه السلام رسيد.
امام عليه السلام به او فرمود: «تو، حال محمّد و متوسّل شدنش به ما را مى دانى. او مى گويد كه تو هزار دينار از او بستانكارى، كه در راه شكم و شهوت، مصرف نشده؛ بلكه [بخشى] به صورت طلبى كه از افراد دارد و [بخشى نيز]با زيان هايى كه در تجارت ديد، از دستش رفت. من دوست دارم كه تو او را [در باز گرداندن بدهى اش] آزاد بگذارى».
سپس فرمود: «شايد تو از جمله كسانى هستى كه مى پندارند از نيكى هاى او گرفته و به تو داده مى
الكافي عن الإمام الكاظم عليه السلام:إنَّ اللّهَ لَم يَترُك شَيئا مِن صُنوفِ الأَموالِ إلّا وقَدَقسَمَهُ، وأعطى كُلَّ ذي حَقٍّ حَقَّهُ، الخاصَّةَ وَالعامَّةَ، وَالفُقَراءَ وَالمَساكينَ، وكُلَّ صِنفٍ مِن صُنوفِ النّاسِ، فَقالَ: لَو عُدِلَ فِي النّاسِ لَاستَغنَوا.
ثُمَّ قالَ: إنَّ العَدلَ أحلى مِنَ العَسَلِ، ولا يَعدِلُ إلّا مَن يُحسِنُ العَدلَ. ۱
الكافي:امام كاظم عليه السلام فرمود: «همانا خداوند، چيزى از انواع دارايى ها را رها نكرده است، جز اين كه تقسيمش نموده و حقّ هر صاحب حقّى را از: خاص و عام، نيازمندان و تهى دستان، و هر گروهى از مردم، داده است».
[امام عليه السلام] فرمود: «اگر در ميان مردم دادگرى مى شد، حتما بى نياز مى شدند».
سپس فرمود: «همانا داد، از عسل، شيرين تر است، و دادگرى نكرده است، مگر كسى كه آن را به خوبى انجام دهد».
۱.الكافي: ج 1 ص 542 ح 4، تهذيب الأحكام: ج 4 ص 130 ح 366 وفيه «ضرب» بدل «صنف».
الإمام العسكريّ عليه السلامـ فِي التَّفسيرِ المَنسوبِ إلَيهِ، في قِصَّةِ ذَبحِ بَني إسرائيلَ البَقَرَةَ وإحياءِ اللّهِ شَخصا مَقتولاً بَعدَ أن ضَرَبوهُ بِبَعضها بِأَمرِهِ تَعالى ـ:. فَأَوحَى اللّهُ إلَيهِ: يا موسى إنَّهُ كانَ لِهذَا الفَتَى المَنشورِ ۱ بَعدَ القَتلِ سِتّونَ سَنَةً، وقَد وَهَبتُ لَهُ بِمَسأَلَتِهِ وتَوسُّلِهِ بِمُحَمَّدٍ وآلِهِ الطَّيِّبينَ سَبعينَ سَنَةً، تَمامَ مِئَةٍ وثَلاثينَ سَنَةً، صَحيحَةٌ حَواسُّهُ، ثابِتٌ فيها جَنانُهُ ۲، قَوِيَّةٌ فيها شَهَواتُهُ، يَتَمَتَّعُ بِحَلالِ هذِهِ الدُّنيا ويَعيشُ، ولا يُفارِقُها ولا تُفارِقُهُ، فَإِذا حانَ حينُهُ حانَ حينُها وماتا جَميعاً معا فَصارا إلى جِناني، وكانا زَوجَينِ فيها ناعِمَينِ.
ولَو سَأَلَني ـ يا موسى ـ هذَا الشَّقِيُّ ـ
امام عسكرى عليه السلامـ در تفسير منسوب به او درباره داستان سر بريدن گاو بنى اسرائيل و زنده كردن خداوند شخصى را كه به قتل رسيده بود هنگاميكه بعضى از اعضاء بدن گاو را به آن شخص زدند ـ: خداوند به موسى وحى كرد: «اى موسى! براى اين جوان كه پس از كشته شدن، زنده شده است، شصت سال عمر مقدّر بود و من به خاطر دعا و متوسّل شدن او به محمّد و خاندان پاكش، هفتاد سال ديگر به عمر او افزودم كه جمعا صد و سى سال مى شود. اين جوان در اين مدّت، داراى حواس سالم، قلب ثابت و شهوت توانمند است، از حلال اين دنيا بهره مند مى گردد، و نه او از همسرش (دختر عمويش) فاصله مى گيرد و نه همسرش از او. هر گاه وقتِ او سر آمد، زمان همسر او نيز پايان مى يابد و هر دو با هم مى ميرند و به بهشت من در مى آيند و همچنان زن و شوهر خواهند بود