اعتقاد به جبر

امام على عليه السلامـ وقتى كه درباره قضا و قدر، مورد پرسش قرار گرفت ـ: نگوييد: خدا آنان (گناهكاران) را به خودشان وا نهاده است، كه [با اين سخن] خدا را سبك مى كنيد، و نگوييد: خدا آنان را بر انجام دادن گناهان، مجبور ساخته است، كه [با اين سخن] خدا را ستمگر مى كنيد؛ ليكن بگوييد: خير در سايه توفيق خدا، و شر به خاطر برداشتن دست يارى خداست، و همه چيز در حيطه علم خداوند بوده است.

الكافىـ به نقل از يونس، از گروهى ـ: مردى به امام صادق عليه السلام گفت: فدايت شوم! آيا خداوند، بندگان را بر ارتكاب گناهان مجبور ساخته است؟ امام عليه السلام فرمود: «خداوند، دادگرتر از آن است كه آنان را بر ارتكاب گناهان مجبور سازد و سپس به خاطر آن، كيفرشان نمايد». گفت: فدايت شوم! پس خداوند، آن را در اختيار بندگان قرار داده است؟ فرمود: «اگر به اختيار آنان مى گذاشت، امر و نهيشان نمى كرد». گفت: فدايت شوم! آيا ميان آن دو (جبر و تفويض)، جايگاه ديگرى هم هست؟ فرمود: «آرى، گسترده تر از فاصله ميان آسمان و زمين».

الكافىـ به نقل از حسن بن على وشّاء ـ: از امام رضا عليه السلام پرسيدم: آيا خداوند، كارها را به بندگان واگذار كرده است؟ فرمود: «خداوند، برتر از آن است». گفتم: پس، آنان را بر ارتكاب گناهان، مجبور ساخته است؟ فرمود: «خداوند، دادگرتر و مُنصف تر از آن است».

امام كاظم عليه السلامـ در جواب اين پرسش كه: گناه، از ناحيه كيست؟ ـ: ناگزير، گناه يا از جانب بنده است، يا آفريدگار او و يا هر دوى آنها. اگر [معتقد باشيم كه] از ناحيه خداى متعال است، او دادگرتر و باانصاف تر از آن است كه بر بنده اش ستم روا دارد و او را به خاطر آنچه انجام نداده، مؤاخذه نمايد.

الطرائف:روايت شده كه فضل بن سهل در نزد مأمون از على بن موسى الرضا عليه السلام پرسيد: اى ابو الحسن! آيا آفريدگان خدا مجبورند؟ امام عليه السلام فرمود: «خداوند، دادگرتر از آن است كه آفريدگانش را مجبور نمايد و سپس كيفرشان دهد».