حدیث دربارهدرآمد

حدّثنا محمّد بن أحمد السناني قال:حدّثنا محمّد بن أبي عبداللّه الكوفي، عن سهل بن زياد الآدمي، عن عبدالعظيم ابن عبداللّه الحسني رضى الله عنه، عن إبراهيم بن أبي محمود قال: سألت أباالحسن الرضا عليه السلام عن قول اللّه تعالى: «وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لاَيُبْصِرُونَ» ۱. فقال: إنّ اللّه تبارك وتعالى لا يوصف بالترك كما يوصف خلقه ولكنّه متى علم أنّهم لا يرجعون عن الكفر والضلال منعهم المعاونة واللطف وخلّى بينهم وبين اختيارهم. قال: وسألته عن قول اللّه عزّ وجلّ: «خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ» ۲. قال: الختم هو لطبع قلوب الكفّار عقوبة على كفرهم كما قال عزّ وجلّ: «بَلْ طَبَعَ اللّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلاَ يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً» ۳. قال: وسألته عن اللّه عزّ وجلّ هل يجبر عباده على المعاصي؟ قال: بل يخيرهم ويمهلهم حتّى يتوبوا. قلت: فهل يكلّف عباده ما لا يطيقون؟ فقال: كيف يفعل ذلك وهو يقول: «وَمَا رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ» ۴؟ ثمّ قال عليه السلام: حدّثني أبي موسى بن جعفر، عن أبيه جعفر بن محمّد عليهماالسلام أنّه قال: من زعم أنّ اللّه تعالى يجبر عباده على المعاصي أو يكلّفهم ما لا يطيقون فلا تأكلوا ذبيحته ولاتقبلوا شهادته ولا تصلّوا ورائه ولا تعطوه من الزكاة شيئاً ۵.
ابراهيم بن ابى محمود گويد:از حضرت رضا عليه السلام تفسير آيه شريفه «وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لاَيُبْصِرُونَ» را سؤال كردم. حضرت فرمود: خداوند به صفت «ترك» موصوف نمى شود، هم چنين كه مخلوقات او به اين صفت متصف هستند، ليكن چون خداوند به بَواطن بندگان آگاه است و مى داند كه آنها از كفر و الحاد و گمراهى برنخواهند گشت، از اين جهت لطف و معاونت خود را از آنها گرفته است و آنها را مختار فرموده. راوى گويد: از آن حضرت معنى «خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ» را پرسيدم. حضرت فرمود: «ختم» مهر زدن به دل كافران است از جهت عقوبت بر كفران آنها، همان طور كه خداوند فرموده: «بَلْ طَبَعَ اللّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلاَ يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً» پروردگار بر دل آنها مهر زده به جهت كفرى كه در نهاد آنها است و جز عده اندكى از آنها ايمان نخواهند آورد. راوى گفت: از آن حضرت پرسيدم: آيا خداوند بندگان خود را به معصيت مجبور مى كند؟ فرمود: خداوند بندگان خود را مخير ساخته و آنها را مهلت داده تا وقتى كه توبه كنند و بسوى او باز گردند. راوى گويد: گفتم: آيا خداوند بندگان را به كارهايى كه از طاقت آنها خارج است تكليف مى كند؟ حضرت فرمود: پروردگار چگونه اين عمل را خواهد كرد در صورتى كه خود فرموده است: «وَمَا رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ» خداوند به بندگان خود هرگز ظلم نمى كند. بعد حضرت فرمود: پدرم از پدرش روايت مى كرد كه مى گفت: هركس گمان كند كه پروردگار بندگانش را به معاصى مجبور مى كند، و يا آنها را به كارهايى كه از طاقت آنها بيرون است تكليف مى كند از ذبيحه او نخوريد، و شهادت او را نپذيريد، و پشت سر او نماز نگذاريد، و او را از زكات چيزى ندهيد.
۱.البقرة/17.
۲.البقرة/7.
۳.النساء/155.
۴.فصّلت/46.
۵.عيون أخبار الرضا عليه السلام 2/113.

احادیث دیگر این موضوع

۸
عبدالعظيم حسنى گويد:از ابو جعفر جواد عليه السلام از «مَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللّهِ» پرسيدم؟ فرمود: مقصود ذبيحه هاايست كه از براى بت ها و يا درختى ذبح مى شد، خداوند اين نوع ذبيحه ها را حرام نموده هم چنانكه ميته و خون و گوشت خوك را حرام كرده است، پس كسى كه مضطر گردد و چاره نداشته باشد (در صورتى كه «باغى» يعنى راهزن و سارق و هم چنين «عادى» يعنى براى شكار و تفريح سفر نكرده كه اضطرار حاصل شود) مى تواند از گوشت ميته براى سدّ رمق استفاده كند. گويد: عرض كردم: اى فرزند رسول خدا! چه وقت ميته براى انسان مضطر حلال مى گردد؟ فرمود: پدرم از پدرش روايت مى كرد كه اين موضوع را از حضرت رسول صلى الله عليه و آله پرسيدند كه: يا رسول اللّه! ما در زمينى قرار مى گيريم و در آن جا در شدّت و فشار گرسنگى واقع مى شويم، در چه وقت ميته براى ما حلال مى گردد؟ حضرت فرمود: مادامى كه براى گردش و تفريح و خوش گذرانى نرفته باشيد، و يا سبزى و نباتى در آن جا نباشد كه بوسيله آن سدّ جوع نمائيد در اين صورت مضطر مى شويد و اكل ميته براى شما حلال است. گويد: گفتم: معنى گفتار خداوند كه فرمود: «فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلاَ عَادٍ» چيست؟ حضرت فرمود: مقصود از «باغ» سارق و راهزن است و «عاد» كسى است كه بارى تفريح و لذّت دنبال شكار مى رود نه اينكه مقصود از شكار كردن كمك به اهل بيتش باشد اين دو دسته يعنى راهزن و شكارچى كه قصدش تفريح باشد در حال اضطرار هم نمى توانند از گوشت ميته استفاده كنند همان طور كه در حال اختيار هم اكل ميته بر آنها حرام بوده، اين دو دسته در سفر نيز نمى توانند نماز خود را شكسته بخوانند و روزه خود را افطار كنند. گويد: عرض كردم: مقصود از آيه شريفه «وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبْعُ إِلاَّ مَا ذَكَّيْتُمْ» چيست؟ فرمود: «منخنقه» حيوانى است كه او را خفه كرده باشند، «موقوذه» حيوانى است كه مريض شده و اين مرض او را به جايى رسانيده باشد كه در هنگام ذبح از خود حركت و عكس العملى نشان ندهد، «متردّيه» حيوانى است كه از مكان مرتفعى سقوط كرده و يا در چاه آبى افتاده و مرده باشد، «نطيحه» حيوانى است كه حيوان ديگرى او را كشته باشد «وما اكل السبع» آن حيوانى است كه درندگان او را از هم دريده و مرده باشد. مقصود از «وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ» ذبايحى بود كه در جاهليت براى بتان انجام مى دادند و خون آنها را به بت ها مى ماليدند، اين اقسام ميته كه در بالا تشريح گرديد در صورتيكه قبل از مردن آن حيوان ها را ذبح شرعى كرده باشند ميته بر آنها اطلاق نمى شود. گويد: عرض كردم: «وَأَن تَسْتَقْسِمُوا بِالأَزْلاَمِ» را بيان فرمائيد. فرمودند: مردمان جاهليّت شترى را مى خريدند و آن را بين ده نفر تقسيم مى كردند، و بعد تيرهايى كه مخصوص قمار بود روى آن شتر تقسيم شده مى گذاشتند، از اين ده تير هفت دانه برنده و سه تير بازنده بودند، آن تيرها كه برنده حساب مى شدند آنها را فذ، توام، نافس، حلس، مسبل، معلى، رقيب مى گفتند، و تيرهاى بازنده را نيز، فسيح، منيح و غد نام گذارى كرده بودند. در اين هنگام اگر يك تير بازنده به نام يكى از شركاء بيرون مى شد ثلث قيمت شتر را مى باخت و اين عمل را تكرار مى كردند تا هر سه تير بازنده به نام سه نفر از آن ده نفر بيرون شود، در اين موقع آن سه نفر ملزم بودند بهاى شتر را بپردازند، پس از اين شتر را مى كشتند و آن هفت نفر كه شتر مفت به آنها رسيده بود گوشت او را مى خوردند و به آن سه نفر چيزى نمى دادند، هنگامى كه دين مقدس اسلام آمد خداوند اين عمل كثيف و غير مشروع را حرام فرمود.
عبدالعظيم حسنى فرمود:روايت كرد برايم آقاى من على بن محمّد عليهماالسلاماز پدرش و او از پدرانش از حسن بن على عليهم السلام كه حضرت رسول صلى الله عليه و آله فرمود: ابوبكر از من به منزله گوش و عمر به منزله چشم و عثمان به منزله دل من هستند. حضرت امام حسن عليه السلام فرمود: چون روز ديگر خدمت آن حضرت رسيدم در اين هنگام اميرالمؤمنين و عمر و ابوبكر و عثمان در خدمت او بودند، عرض كردم: اى پدر! از شما شنيدم درباره اصحابت كلماتى را فرمودى، مقصود از آن گفتارها چه بود؟ حضرت فرمود: آرى، اكنون برايت توضيح خواهم داد كه مقصودم چه بوده، پس از اين حضرت بسوى آنها اشاره كرد و فرمود: اينان چشم و گوش و دل هستند و زود است كه از وصى من از آنها پرسيده شود ـ در اين هنگام اشاره به على بن ابى طالب فرمود ـ پس از اين گفت: خداوند عزّ وجل فرمايد: همانا گوش و چشم و دل مورد بازخواست قرار خواهند گرفت. بعد فرمود: به عزّت پروردگارم سوگند كه همه افراد امّت من در روز قيامت نگه داشته خواهند شد و از ولايت على بن ابى طالب مورد سؤال قرار خواهند گرفت، اين است معنى گفتار خداوند كه گفت: آنان را نگهداريد تا بازخواست شوند.