حدیث دربارهتوحيد خالص
عنه عليه السلام:اِسمُ اللّهِ غَيرُ اللّهِ، وكُلُّ شَيءٍ وَقَعَ عَلَيهِ اِسمُ شَيءٍ فَهُوَ مَخلوقٌ ما خَلا اللّهَ، فَأَمّا ما عَبَّرَتِ الأَلسُنُ عَنهُ أَو عَمِلَتِ الأَيدي فيهِ فَهُوَ مَخلوقٌ وَاللّهُ غايَةُ مَن غاياهُ، وَالمُغيّى غَيرُ الغايَةِ، وَالغايَةُ مَوصوفَةٌ، وكُلُّ مَوصوفٍ مَصنوعٌ، وصانِعُ الأَشياءِ غَيرُ مَوصوفٍ بِحَدٍّ مُسَمّىً، لَم يَتَكَوَّن فَتُعرَفَ كَينونَتُهُ بِصُنعِ غَيرِهِ، ولَم يَتَناهَ إِلى غايَةٍ إِلاّ كانَت غَيرَهُ، لا يَذِلُّ مَن فَهِمَ هذَا الحُكمَ أَبَدا، وهُوَ التَّوحيدُ الخالِصُ، فَاعتَقِدوهُ وصَدِّقوهُ وتَفَهَّموهُ بِإِذنِ اللّهِ عز و جل.
ومَن زَعَمَ أَنَّهُ يَعرِفُ اللّهَ بِحِجابٍ أَو بِصورَةٍ أَو بِمِثالٍ فَهُوَ مُشرِكٌ؛ لِأَنَّ الحِجابَ وَالمِثالَ وَالصّورَةَ غَيرُهُ، وإِنَّما هُوَ واحِدٌ مُوَحَّدٌ، فَكَيفَ يُوَحِّدُ مَن زَعَمَ أَنَّهُ عَرَفَهُ بِغَيرِهِ، إِنَّما عَرَفَ اللّهَ مَن عَرَفَهُ بِاللّهِ فَمَن لَم يَعرِفهُ بِهِ فَلَيسَ يَعرِفُهُ، إِنَّما يَعرِفُ غَيرَهُ، وَاللّهُ خالِقُ الأَشياءِ لا مِن شَيءٍ. يُسَمّى بِأَسمائِهِ فَهُوَ غَيرُ أَسمائِهِ وَالأَسماءُ غَيرُهُ، وَالمَوصوفُ غَيرُ الواصِفِ.
فَمَن زَعَمَ أَنَّهُ يُؤمِنُ بِما لا يَعرِفُ فَهُوَ ضالٌّ عَنِ المَعرِفَةِ. لا يُدرِكُ مَخلوقٌ شَيئا إِلاّ بِاللّهِ، ولا تُدرَكُ مَعرِفَةُ اللّهِ إِلاّ بِاللّهِ، وَاللّهُ خِلوٌ مِن خَلقِهِ، وخَلقُهُ خِلوٌ مِنهُ. إِذا أَرادَ اللّهُ شَيئا كانَ كَما أَرادَ بِأَمرِهِ مِن غَيرِ نُطقٍ، لا مَلجَأَ لِعِبادِهِ مِمّا قَضى، ولا حُجَّةَ لَهُم فيمَا ارتَضى، لَم يَقدِروا عَلى عَمَلٍ ولا مُعالَجَةٍ مِمّا أَحدَثَ في أَبدانِهِمُ المَخلوقَةِ إِلاّ بِرَبِّهِم، فَمَن زَعَمَ أَنَّهُ يَقوى عَلى عَمَلٍ لَم يُرِدهُ اللّهُ عز و جل، فَقَد زَعَمَ أَنَّ إِرادَتَهُ تَغلِبُ إِرادَةَ اللّهَ تَبارَكَ اللّهُ رَبُّ العالَمينَ ۱. ۲
امام صادق عليه السلام:نام خدا، غير از خداست و جز خدا، هر چه كه شى ء بر آن اطلاق شود، مخلوق است؛ امّا آنچه زبان ها بدان تعبير مى كنند و يا دست ساز [انسان]است، ۳ مخلوق است و خداوند، غايت سالكان به سوى اوست و غايت [تصوّر شده] غير از خودِ غايت است. غايت، موصوف است و هر موصوفى، ساخته شده و سازنده اشيا، حدّى معيّن ندارد تا بدان وصف شود و [خدا] ساخته نشده تا از ساختن سازنده اش به كُنهش پى برده شود و تا هر كجا كه دور بروى، باز، فراتر از آن است.
هر كس اين حكمت را بفهمد، هيچ گاه به خوارى [جهل] در نيفتد و اين است توحيد ناب. پس باورش بداريد و تصديقش كنيد و به اذن خدا، دركش نماييد.
هر كس ادّعا كند كه خدا را به پرده و شكل و نمادى مى شناسد، مشرك است؛ چون پرده و نماد و شكل، غير از اوست. او يگانه يگانه شمرده شده است. پس، آن كه ادّعا مى كند او را با غير او شناخته، چگونه يگانه اش شمرده است؟ تنها كسى خدا را شناخته كه خدا را به خدا شناخته باشد و هر كس كه او را به او نشناخته باشد، او را نشناخته است؛ بلكه غير او را شناخته است.
و خداوند، آفريدگار چيزها از نيستى است. با نام هايش از او نام مى برند؛ امّا او غير از نام هاى خود است و نام هايش هم غير از اويند و موصوف، غير از وصف كننده است.
پس هر كس ادّعا كند به چيزى كه نمى شناسد، ايمان دارد، از [طريق] معرفت، دور افتاده است. مخلوق، چيزى را جز با [يارى] خدا درك نمى كند و به معرفت خدا هم، جز با خدا نمى توان رسيد.
خدا از خلقش مجرّد است و خلقش از او به كنارند. هر گاه خدا اراده كارى را كند، همان گونه كه خواسته، واقع مى شود، بى آن كه سخنى بگويد. بندگانش پناهگاهى در برابر قضاى او و حجّتى در برابر آنچه پسنديده، ندارند، توان كارى را ندارند و چاره اى براى آنچه در كالبدهاى آفريده شده شان پديد آورده است، نمى توانند كرد، جز به يارى پروردگارشان.
پس هر كس ادّعا كند كه بر كارى تواناست كه خداى عز و جل نخواسته است، ادّعاى [باطل]غلبه اراده اش بر اراده خداوند دارد. والاست خداى جهانيان.
۱.قال الصدوق قدس سره: معنى ذلك أنّ من زعم أنّه يقوى على عملٍ لم يرده اللّه أن يقوّيه عليه، فقد زعم أنّ إرادته تغلب إرادة اللّه، تبارك اللّه ربّ العالمين (المصدر).
۲.التوحيد: ص 142 ح 7 وص 192 ح 6، الكافي: ج 1 ص 113 ح 4 وفيهما صدره إلى «والأسماء غيره» وكلّها عن عبدالأعلى، بحار الأنوار: ج 4 ص 160 ح 6.
۳.يعنى واژه اى كه به عنوان نام خدا بر زبان مى آورند و يا با دست مى نويسند.