ب) شناخت خدا
7 حدیث
رسول اللّه صلى الله عليه و آله:قَسَّمَ اللّهُ تَعالَى العَقلَ عَلى ثَلاثَةِ أجزاءٍ، فَمَن كُنَّ فيهِ كَمُلَ عَقلُهُ، ومَن لَم يَكُنَّ فيهِ فَلا عَقلَ لَهُ: حُسنُ المَعرِفَةِ بِاللّهِ، وحُسنُ الطّاعَةِ لَهُ، وحُسنُ الصَّبرِ عَلى أمرِهِ عَزَّوجَلَّ ۱.
پيامبر صلى الله عليه و آله:خداوند، خرد را بر سه پاره قسمت كرد. هركه اين سه پاره را دارا باشد، عقلش كامل است و آنكه از آن بى بهره باشد، از خرد؛ بى بهره است: شناختِ نيكو از خداوند، نيكْ فرمانبردارى و پايدارى شايسته [در پيروى] از دستورهاى خداوندِ عزّوجل.
۱.تيسير المطالب: 148.
تُحَفُ العُقولِ:قَدِمَ المَدينَةَ رَجُلٌ نَصرانِيٌّ مِن أهلِ نَجرانَ، وكانَ فيهِ بَيانٌ ولَهُ وَقارٌ وهَيبَةٌ، فَقيلَ: يا رَسولَ اللّهِ، ما أعقَلَ هذَا النَّصرانِيَّ؟! فَزَجَرَ القائِلَ وقالَ: مَه! إنَّ العاقِلَ مَن وَحَّدَ اللّهَ وعَمِلَ بِطاعَتِهِ ۱.
تحف العقول:مردى مسيحى از اهل نجران، وارد مدينه شد. وى مردى سخنور و با وقار و هيبت بود. گفته شد: «اى رسول خدا! چه چيزى اين مسيحى را خردمند كرده است؟». رسول خدا، گوينده را از سخن بازداشت و فرمود: «ساكت! خردمند كسى است كه خدا را به يگانگى باور كند و به پيروى از او پايبند باشد».
۱.تحف العقول: 54.
الإمام عليّ عليه السلام:بِصُنعِ اللّهِ يُستَدَلُّ عَلَيهِ، وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ، وبِالفِكرَةِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ ۱.
امام على عليه السلام:با خردْ شناخت خداوند، پايدار شود و با انديشه، حجّتهايش به اثبات رسد.
۱.تحف العقول: 62، الأمالي للمفيد: 254 عن محمّد بن زيد الطبريّ، التوحيد: 35 / 2 عن محمّد بن يحيى بن عمر بن عليّ بن أبي طالب عليه السلام، الاحتجاج: 2 / 360 / 283 والثلاثة الأخيرة عن الإمام الرضا عليه السلام وفيها «بالفطرة» بدل «بالفكرة»، بحارالأنوار: 3 / 55 / 28 نقلاً عن جامع الأخبار.
عنه عليه السلام:الحَمدُ للّهِِ. الَّذي بَطَنَ مِن خَفِيّاتِ الاُمورِ، وظَهَرَ فِي العُقولِ بِما يُرى في خَلقِهِ مِن عَلاماتِ التَّدبيرِ، الَّذي سُئِلَتِ الأَنبِياءُ عَنهُ فَلَم تَصِفهُ بِحَدٍّ ولا بِبَعضٍ، بَل وَصَفَتهُ بِفِعالِهِ ودَلَّت عَلَيهِ بِآياتِهِ، لا تَستَطيعُ عُقولُ المُتَفَكِّرينَ جَحدَهُ؛ لِأَنَّ مَن كانَتِ السَّماواتُ والأَرضُ فِطرَتَهُ وما فيهِنَّ وما بَينَهُنَّ وهُوَ الصّانِعُ لَهُنَّ، فَلا مَدفَعَ لِقُدرَتِهِ ۱.
امام على عليه السلام:ستايشْ خداى را سزاست. آن خدايى كه از امور نهانى، پنهان است و در خردها آشكار است، بدانچه در آفرينش، از نشانه هاى تدبير، عيان كرده است. آن خدايى كه از پيغمبرانش پرسيدند و او را به حدّ و جزو داشتن نستودند؛ بلكه به افعالش وى را ستودند و به آياتش بدو رهنمايى نمودند. خردِ انديشمندان، انكارش نكند؛ زيرا كسى كه آسمان و زمين و آنچه را در آن است، آفريده اوست و او سازنده همه آنهاست. قدرتش انكار ناپذير است.
۱.الكافي: 1 / 141 / 7، التوحيد: 31 / 1 وفيه «بنقص» بدل «ببعض» و «بأفعاله» بدل «بفعاله» وكلاهما عن الحارث الأعور.
الإمام الصادق عليه السلام:إنَّ أوَّلَ الاُمورِ ومَبدَأَها وقُوَّتَها وعِمارَتَها ـ الَّتي لا يَنتَفِعُ شَيءٌ إلاّ بِهِ ـ العَقلُ الَّذي جَعَلَهُ اللّهُ زينَةً لِخَلقِهِ ونورًا لَهُم، فَبِالعَقلِ عَرَفَ العِبادُ خالِقَهُم وأنَّهُم مَخلوقونَ، وأنَّهُ المُدَبِّرُ لَهُم وأنَّهُمُ المُدَبَّرونَ، وأنَّهُ الباقي وهُمُ الفانونَ، وَاستَدَلّوا بِعُقولِهِم عَلى ما رَأَوا مِن خَلقِهِ؛ مِن سَمائِهِ وأرضِهِ، وشَمسِهِ وقَمَرِهِ، ولَيلِهِ ونَهارِهِ، وبِأَنَّ لَهُ ولَهُم خالِقًا ومُدَبِّرًا لَم يَزَل ولا يَزولُ، وعَرَفوا بِهِ الحَسَنَ مِنَ القَبيحِ، وأنَّ الظُّلمَةَ فِي الجَهلِ، وأنَّ النّورَ فِي العِلمِ، فَهذا ما دَلَّهُم عَلَيهِ العَقلُ.
قيلَ لَهُ: فَهَل يَكتَفِي العِبادُ بِالعَقلِ دونَ غَيرِهِ؟ قالَ:
امام صادق عليه السلام:آغاز و شروع هر كار و نيرو و آبادانى آن ـ كه هر سودى بدان بسته است ـ خرد است؛ آنچه كه خدا زيور خلق خود و روشنى بخش آنان ساخت و به وسيله خردْ بندگان، آفريننده خود را بشناسند و دانند كه مخلوق اند و او مدبّر آنهاست؛ و آنها در زير تدبير اويند؛ هم او پاينده است و آنها راه فنا روند؛ از پرتو خردشان دليل جويند؛ بر هر آفريده اى كه بينند از آسمان و زمين، خورشيد و ماه، و شب و روز، دريابند كه براى آن آفريدگان و خردشان، آفريننده و سرپرستى است كه هميشه بوده و خواهد بود، و به وسيله خرد، زيبا را از زشت بشناسند و بدانند كه تاريكى در نادانى است و روشنى در دانش. اين است آنچه كه خرد بدان رهنمايى كرده است.
گفته شد: «آيا بندگان به همان عقل مى توانند اكتفا كنند؟». فرمود: «خردمندْ به دليلِ
۱.الكافي: 1 / 29 / 34 عن الحسن بن عمّار.
الإمام الكاظم عليه السلامـ في وَصِيَّتِهِ لِهِشامٍ ـ: يا هِشامُ، إنَّ ضَوءَ الجَسَدِ في عَينِهِ، فَإِن كانَ البَصَرُ مُضيئًا اِستَضاءَ الجَسَدُ كُلُّهُ. وإنَّ ضَوءَ الرّوحِ العَقلُ، فَإِذا كانَ العَبدُ عاقِلاً كانَ عالِمًا بِرَبِّهِ، وإذا كانَ عالِمًا بِرَبِّهِ أبصَرَ دينَهُ. وإن كانَ جاهِلاً بِرَبِّهِ لَم يَقُم لَهُ دينٌ. وكَما لا يَقومُ الجَسَدُ إلاّ بِالنَّفسِ الحَيِّةِ فَكَذلِكَ لا يَقومُ الدّينُ إلاّ بِالنِّيَّةِ الصّادِقَةِ؛ ولا تَثبُتُ النِّيَّةُ الصّادِقَةُ إلاّ بِالعَقلِ ۱.
امام كاظم عليه السلامـ در سفارش به هشام ـ: اى هشام! روشنايى بدن در چشم است. اگر چشم نورانى باشد، بدنْ روشنايى خواهد داشت و روشنى روح به عقل است. اگر بنده اى خردمند باشد، آگاه به پروردگار خواهد بود، و آنكه به پروردگار، عالم باشد، در دينش بينا شود؛ و هر كس به خداوند جاهل باشد، دينش استوار نخواهد بود. همان گونه كه قوام بدن، به جانِ زنده است، قوام دين نيز به نيّتهاى پاك است و نيّت پاك هم، جز با خرد حاصل نخواهد شد.
۱.تحف العقول: 396.