حدیث دربارهحكمت هاى جامع

امام صادق عليه السلامـ در تفسير اين گفته خداى متعال: «و هنگامى كه لقمان به پسرش ـ در حالى كه او را موعظه مى كرد ـ گفت: «اى پسرك من! به خدا شرك نورز؛ چرا كه شرك، ستمى بزرگ است» ـ: لقمان به حكمتى چند، پسرش را موعظه كرد، تا [سپيده صبح،] شكافته شد. و در موعظه او به پسرش، چنين بود كه گفت: «اى پسرم! از زمانى كه تو به دنيا آمدى، پشت به آن كرده اى و رو به آخرت دارى، پس خانه اى كه به سوى آن مى روى، به تو نزديك تر است از خانه اى كه از آن دور مى شوى. اى پسرم! با دانشمندان همنشينى كن و تنگاتنگ آنان بنشين، [ولى] با آنان مجادله نكن، كه بازت مى دارند. و به اندازه لازم، از دنيا برگير، و آن را چنان رها نكن كه سربارِ مردم شوى، و آن چنان در آن وارد نشو كه به آخرتت زيان رسانَد. روزه اى بگير كه شهوتت را قطع كند، و چنان روزه اى نگير كه از نماز، بازت بدارد؛ چرا كه نماز، نزد خدا محبوب تر از روزه است. اى پسرم! دنيا دريايى عميق است كه بسيارى در آن هلاك شده اند. پس كشتىِ خود را در دنيا، ايمان، بادبان آن را توكّل، و توشه خود را در آن، تقواى الهى قرار بده. پس اگر نجات يافتى، در سايه رحمت خداست، و اگر هلاك شدى، به سبب گناهانت خواهد بود. اى پسرم! اگر در كودكى ادب شوى، در بزرگى سودش را مى برى. هر كه آهنگ ادب كند، به [كسب هر چه بيشترِ] آن همّت مى گمارد و هر كه به آن همّت گمارد، خود را براى آموختن آن، به سختى مى اندازد و هر كه خود را براى آموختن آن، به سختى بيندازد، آن را شديدتر طلب مى كند و هر كه آن را به شدّت طلب كند، به سودش دست مى يابد. بنا بر اين، آن را عادت خود قرار بده. تو جانشين پيشينيانت هستى، و جانشين تو از آن سود خواهد برد و مشتاق، به تو اميد دارد و ترسا، از قدرت تو مى هراسد. و بپرهيز از اين كه در كسب آن (ادب)، تنبلى كنى و در پىِ چيز ديگرى بروى. اگر در برابر دنيا شكست خوردى، در برابر آخرت شكست نخور، حال اگر دانش را در جايگاهش نجستى، هر آينه در برابر آخرت نيز شكست خورده اى. در روزها و شب ها و لحظاتت، براى خودت زمانى را جهت جستجوى دانش قرار بده؛ چرا كه تو براى آن، چيزى ضايع كننده تر از رها كردنِ آن نمى يابى. و در باره آن، با لجوج، بگومگو نكن و با فقيه، مجادله نكن و با پادشاه، دشمنى نكن و با ستمگر، همراهى و دوستى نكن و با فاسدِ پليد و متّهم، رفاقت نكن و دانشت را ذخيره كن؛ همان گونه كه سكّه ات را ذخيره مى كنى. اى پسرم! از خدا چنان بترس كه اگر در روز رستاخيز، نيكىِ دو جهان را به همراه داشته باشى، [بازهم]از عذابش بترسى، و چنان به خدا اميدوار باش كه اگر در روز رستاخيز، گناه دو جهان را به همراه داشته باشى، [بازهم] به آمرزش او اميدوار باشى». پسرش به او گفت: اى پدر! چگونه مى توانم چنين باشم، در حالى كه تنها يك دل دارم؟ لقمان بدو گفت: «پسرم! اگر دل مؤمن بيرون آورده شود و شكافته شود، دو نور در آن يافت مى شود: نورى براى ترس و نورى براى اميد، كه اگر وزن شوند، هيچ يك بر ديگرى، هموزن ذرّه اى برترى نمى يابد. هر كه به خدا ايمان آورَد، سخن خدا را تصديق مى كند و هر كه سخن خدا را تصديق كند، امر خدا را به جا مى آورد، و هر كه امر خدا را به جا نياورَد، سخن خدا را تصديق نكرده است. بخشى از اخلاق، بخش ديگر را تأييد مى كند؛ پس آن كه ايمانِ راستين به خدا دارد، خالصانه و خيرخواهانه براى خدا كار مى كند و آن كه خالصانه و خيرخواهانه براى خدا كار كند، هر آينه ايمان راستين به خدا دارد، و آن كه خدا را اطاعت كند، از او مى ترسد و آن كه از او بترسد، دوستش دارد، و آن كه دوستش داشته باشد، از فرمانش پيروى مى كند و آن كه از فرمانش پيروى كند، شايسته بهشت و خشنودىِ اوست، و آن كه از خشنودى خدا پيروى نكند، خشم او را بر خود آسان گردانيده است. از خشم خدا به خدا پناه مى بريم! اى پسرم! به دنيا اتّكا نكن و دلت را به آن مشغول نساز؛ چرا كه خداوند، هيچ چيزى را سست تر از آن نيافريده است. مگر نمى بينى كه نعمتِ دنيا را پاداش فرمان بُرداران قرار نداده، و گرفتارىِ آن را كيفر نافرمانان قرار نداده است؟!».