ويژگى هاى خردمندان

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:ويژگى خردمند، آن است كه در برابر حماقت نادان، بردبارى مى كند؛ از آن كه بر او ستم كرده، مى گذرد؛ نسبت به زيردستان، فروتنى مى نمايد؛ با بالادستان، در جستجوى خوبى، رقابت مى ورزد؛ هر گاه خواست سخن بگويد، مى انديشد: اگر خوب بود، بر زبان مى آورد و بهره مى جويد، و اگر بد بود، سكوت مى كند و سالم مى ماند؛ و اگر لغزشگاهى برايش پيش آمد، از خداوند، سلامت مى طلبد و دست و زبان خود را نگه مى دارد؛ و اگر فضيلتى ديد، به سرعت از آن بهره مى گيرد؛ آزرم، از او جدا نمى شود و آزمندى از او آشكار نمى گردد. اينها ويژگى هاى دهگانه اى است كه خردمند با آنها شناخته مى شود.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در توضيح آنچه از خرد سرچشمه مى گيرد ـ: امّا متانت (سنگينى)، از آن، مهربانى، دورانديشى، باز گرداندن امانت، ترك خيانت، راستگويى، پاك دامنى، سالم نگه داشتن ثروت، آمادگى در برابر دشمن، باز داشتن از زشتى و كنار نهادن ابلهى، سرچشمه مى گيرد. اينها، ويژگى هايى است كه از متانت، نصيب خردمند مى شود. پس خوشا به حال كسى كه با وقار باشد و سَبُك سَر و نادان نباشد و ببخشايد و بگذرد!

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:همانا خردمند، كسى است كه امر و نهى الهى را از او دريافت كند ۲] و از بصيرت الهى برخوردار باشد].

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:خردمند، در تنهايى، با خرد خود، اُنس مى گيرد و نادان، از خويشتن وحشت دارد؛ چرا كه دوست هر انسانى، خرد اوست و دشمنش، نادانى او.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:خردمند، جز از فضيلت، پرده بر نمى دارد، هر چند نزد مردم، درمانده و ناتوان باشد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:خردمند، بسيار در هراس است و آمال و آرزوهايش كم است.

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: خردمند، هر گاه سخنى بگويد، آن را با سخنى حكيمانه و ضرب المثلى همراه مى سازد، و نادان، هر گاه سخن بگويد، آن را با سوگند، همراه مى كند.

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: خردمند، به نيكان، غبطه مى خورد تا به آنان ملحق شود و آنان را دوست مى دارد تا با دوستى اش، با آنان شريك شود، گرچه در عمل، مانند آنان نباشد.

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: خردمند، با زندگى سخت همراه با خردمندان، مأنوس تر است تا با زندگى خوش به همراه ابلهان.

امام على عليه السلام:خردمند، آن است كه از ديگران عبرت بگيرد.

امام على عليه السلام:خردمند، در جستجوى كمال است و نادان، در جستجوى ثروت.

امام على عليه السلام:خردمند، آن است كه در آن جا كه فهميد [راهى كه مى رود، درست نيست]، بايستد.

امام على عليه السلام:خردمند، هر گاه بداند، عمل مى كند و هر گاه عمل كند، آن را خالص مى سازد، و هر گاه [عمل خود را] خالص ساخت، كناره مى گيرد [و آن را پنهان نگه مى دارد].

امام على عليه السلام:خردمند، كسى است كه رأى خويش را متّهم مى سازد و به آنچه نفْس او برايش مى آرايد، اعتماد نمى كند.

امام على عليه السلام:خردمند، كسى است كه زمام نفْس خويش را در هنگام خشم، رغبت و ترس، در اختيار خود بگيرد.

امام على عليه السلام:خردمند، كسى است كه زبانش را از بدگويى در پشت سر ديگران، نگه بدارد.

امام على عليه السلام:خردمند، كسى است كه هر گاه سكوت مى كند، مى انديشد و هر گاه سخن مى گويد، [خدا را] به ياد دارد، و هر گاه مى نگرد، عبرت مى گيرد.

امام على عليه السلام:خردمند، دشمن خوشى هاى خويش است و نادان، بنده شهوت خويش.

امام على عليه السلام:خردمند، آن است كه شهوتش را بميراند.

امام على عليه السلام:خردمند، كسى است كه بر اسباب تمايلات نفسانى اش پيروز گردد.

امام على عليه السلام:خردمند، كسى است كه با خرد، هوس خود را ريشه كن سازد.

امام على عليه السلام:خردمند، بر تلاش خود تكيه مى كند و نادان، بر آرزوهايش.

امام على عليه السلام:خردمند، با خردمند، الفت مى گيرد و نادان، با نادان.

امام على عليه السلام:خردمند، كسى است كه نسبت به آنچه نادان بدان ميل مى كند، بى رغبت است.

امام على عليه السلام:زور، خردمند را به زياده روى وا نمى دارد و ناتوانى، او را از كار نمى اندازد.

امام على عليه السلام:خردمند، كسى است كه كارش را محكم مى سازد.

امام على عليه السلام:خردمند، در كارش تلاش مى كند و از آرزويش مى كاهد.

امام على عليه السلام:خردمند، درباره حقوقى كه بر او واجب است، از خود، بازخواست مى كند و از ديگران در مورد حقوقى كه براى او واجب است، بازخواست نمى كند.

امام على عليه السلام:خردمند، كسى است كه گناهان را با آمرزش بپوشاند.

امام على عليه السلام:خردمند، كسى است كه تسليم قضا [ى الهى] شود و با دورانديشى رفتار كند.

امام على عليه السلام:خردمند، كسى است كه بخشش كند.

امام على عليه السلام:خردمند، خود را كوچك مى شمارد؛ پس بزرگ مى شود.

امام على عليه السلام:خردمند، از نصيحت، پند مى گيرد و چارپايان، جز با كتك، پند نمى گيرند.

امام على عليه السلام:خردمند، كسى است كه در امروزش، به فرداى خود بنگرد و در رهايى خويش، تلاش كند و براى آنچه از آن بى نياز نيست و راه فرار ندارد، بكوشد.

امام على عليه السلام:خردمند، فريفته آز نمى شود.

امام على عليه السلام:هر خردمندى اندوهگين است.

امام على عليه السلام:خردمند، گرفته و غمگين است.

امام على عليه السلام:هر خردمندى، غمگين است.

امام على عليه السلام:خردمند، در هر كارى، نيكى مى كند و نادان، در هر حالى، در زيان است.

امام على عليه السلام:كنار گذاردن هوس، روش خردمندان است.

امام على عليه السلام:ويژگى خردمندان، كمىِ شهوت و كمىِ غفلت است.

امام على عليه السلام:سرمايه خردمند، در دانش و رفتار اوست و سرمايه نادان، در ثروت و آرزوى او.

امام على عليه السلام:حكمت، گم شده خردمند است. پس هر جا كه باشد، بدو سزاوارتر است.

امام على عليه السلام:ميلِ خردمند، به حكمت است و آرزوى نادان، در كارهاى احمقانه.

امام على عليه السلام:بى نيازى خردمند، به حكمت اوست و عزّتش به قناعت او.

امام على عليه السلام:بى نيازى خردمند، به دانش اوست.

امام على عليه السلام:سينه خردمند، صندوق اسرار اوست.

امام على عليه السلام:زبان خردمند، در پسِ خرد اوست و خرد نادان، در پسِ زبانش.

امام على عليه السلام:خرد نادان، در دهان اوست و زبان خردمند، در خرد او.

امام على عليه السلام:سخن خردمند، خوراك است و پاسخ نادان، سكوت.

امام على عليه السلام:خشم نادان، در سخن او آشكار مى شود و خشم خردمند، در كارهايش.

امام على عليه السلام:قطع رابطه خردمند با تو، پس از نبود چاره [در ادامه پيوند با تو]است.

امام على عليه السلام:جوان مردىِ خردمند، ديندارى اوست و تبارِ او، ادب اوست.

امام على عليه السلام:به قدرت رسيدن خردمند، صفات نيك او را آشكار مى سازد.

امام على عليه السلام:جز خردمند، كسى در برابر ابلهان، بردبارى نمى كند.

امام على عليه السلام:نيمى از خردمندى، بردبارى است و نيمه ديگرش، خود را به غفلت زدن [در مواردى كه اظهار آگاهى زيانبار است].

امام على عليه السلام:در برابر آنچه بر تو مى گذرد، بردبار باش؛ زيرا بردبارى، عيب ها را مى پوشاند. به راستى كه نيمى از خردمندى، بردبارى است و نيمه ديگرش، خود را به غفلت زدن.

امام على عليه السلام:جز خردمند، كسى خود را كوچك نمى شمارد؛ جز كمال يافته، كسى خود را ناقص نمى بيند، و جز نادان، كسى شيفته رأى خود نمى گردد.

امام على عليه السلام:نادان را سرزنش منما كه تو را دشمن مى دارد، و خردمند را سرزنش كن تا تو را دوست بدارد. ۲

امام على عليه السلام:بر دشمن خردمندت، بيشتر اعتماد كن تا دوست نادانت.

امام على عليه السلام:دشمنىِ خردمند، بهتر از دوستىِ نادان است.

امام على عليه السلام:خردمند خوش رفتار، بهتر از ديگران، به خواسته هايش مى رسد.

امام على عليه السلام:بر تو باد شكيبايى؛ چرا كه خردمند، بدان چنگ مى زند و نادان، بدان باز مى گردد.

امام على عليه السلام:از دردناك ترين سرزنش ها براى خردمند، كنايه زدن به لغزش هاى اوست.

امام على عليه السلام:اگر به خردمند، كنايه بزنى، او را به صورتى دردناك، سرزنش كرده اى.

امام على عليه السلام:كيفر خردمندان، با كنايه گفتن [خطاى آنان] است.

امام على عليه السلام:كنايه زدن به خردمند، بدترين سرزنش براى اوست.

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ: از نشانه هاى خردمند، آن است كه سخنى را كه ممكن است در مورد آن تكذيب شود، بر زبان نمى آورد.

امام على عليه السلام:بار دنيا بر [دوش] خردمند است و نادان، سبُك بار است.

امام على عليه السلام:مردمان، سه گروه اند: خردمند، نادان و بدكار. آيين خردمند، ديندارى، سرشت او بردبارى، و خوى او انديشه كردن است. اگر مورد پرسش واقع شود، پاسخ مى دهد؛ اگر تكلّم كند، به درستى سخن مى گويد؛ اگر گوش كند، ياد مى گيرد؛ اگر سخن بگويد، راست مى گويد؛ و اگر كسى به وى اعتماد كند، خواسته اش را روا مى سازد. نادان، اگر او را از امر نيكويى آگاه كنند، غفلت مى ورزد؛ اگر از جايگاه نيكويى فرو آورده شود، فرود مى آيد؛ اگر او را به كارى جاهلانه وا دارند، انجام مى دهد؛ و اگر سخن بگويد، دروغ مى گويد. وى خود، به دنبال آگاهى نمى رود و اگر او را آگاه سازند، آگاه نمى شود. بدكار را اگر امين بشمرى، خيانت مى ورزد، و اگر او را همراهى كنى، رسوايت مى سازد، و اگر بدو اعتماد ورزى، برايت خيرخواهى نمى كند.

امام حسن عليه السلام:خردمند، كسى را كه از او خيرخواهى كند، فريب نمى دهد.

امام حسن عليه السلام:اى مردم! به شما خبر مى دهم از برادرى كه بزرگ ترينِ مردمان در چشم من بود. مهم ترين چيزى كه او را در چشم من بزرگ كرده بود، كوچكى دنيا در چشم او بود. او از سيطره نادانى رهيده بود؛ پس دستش را دراز نمى كرد، مگر با اطمينان به منفعت.

امام حسين عليه السلام:اگر بر خردمند مصيبتى وارد شود، اندوه را با دورانديشى از ميان بر مى دارد و خرد را به چاره انديشى وا مى دارد.

امام صادق عليه السلام:خردمند، بسيار بخشاينده است و نادان، بسيار فريبكار.

امام صادق عليه السلام:انسانِ فهميده و خردمند، دردمند و غمين و شب زنده دار است.

امام صادق عليه السلام:خردمند، از يك سوراخ، دو بار گزيده نمى شود.

مصباح الشريعةـ در سخنى منسوب به امام صادق عليه السلام ـ: خردمند، در برابر حق، فروتن است و در سخن، انصاف را رعايت مى كند و در برابر باطل، سركش است و با سخن خود، حجّت مى آورد. دنيا را رها مى كند؛ ولى از دينش دست بر نمى دارد.

امام صادق عليه السلام:خردمند، كسى را سبُك نمى شمارد.

مصباح الشريعةـ در سخنى منسوب به امام صادق عليه السلام ـ: خردمند، آنچه را كه خردها نپذيرند، بر زبان جارى نمى كند و خود را در معرض اتّهام قرار نمى دهد و از مدارا با آن كه گرفتارش شده، فروگذارى نمى كند.

امام كاظم عليه السلامـ خطاب به هشام بن حكم ـ: اى هشام! خردمند، حكمت را با كمىِ دنيا پذيراست؛ امّا دنيا را با كمىِ حكمت نمى خواهد. از اين رو، تجارتش سودمند است. اى هشام! خردمندان، زيادتىِ دنيا را رها كردند، چه رسد به گناهان، با اين كه ترك دنيا فضيلت است و ترك گناهان، واجب. اى هشام! خردمند، دروغ نمى گويد، گرچه ميلش به آن باشد. اى هشام! خردمند، با كسى كه مى ترسد او را دروغگو بشمارد، سخن نمى گويد، و از كسى كه مى ترسد از وى دريغ كند، چيزى نمى خواهد، و آنچه را در توانش نيست، وعده نمى دهد، و چيزى را كه به سبب آرزو كردنش توبيخ مى شود، آرزو نمى كند، و بر كارى كه مى ترسد به جهت ناتوانى از دست برود، اقدام نمى كند.