باب در بيان رغبت و رهبت و تضرّع و تبتّل و ابتهال و استعاذه و مسئلت

7 حدیث
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«الرَّغْبَةُ أَنْ تَسْتَقْبِلَ بِبَطْنِ كَفَّيْكَ إِلَى السَّمَاءِ؛ وَ الرَّهْبَةُ أَنْ تَجْعَلَ ظَهْرَ كَفَّيْكَ إِلَى السَّمَاءِ؛ وَ قَوْلُهُ: «وَ تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلاً» ـ قَالَ ـ: الدُّعَاءُ بِإِصْبَعٍ وَاحِدَةٍ تُشِيرُ بِهَا؛ وَ التَّضَرُّعُ تُشِيرُ بِإِصْبَعَيْكَ وَ تُحَرِّكُهُمَا؛ وَ الِابْتِهَالُ رَفْعُ الْيَدَيْنِ وَ تَمُدُّهُمَا، وَ ذلِكَ عِنْدَ الدَّمْعَةِ، ثُمَّ ادْعُ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از اسماعيل بن مهران، از سيف بن عميره، از ابواسحاق، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود:«رغبت آن است كه باطن كف هاى دست خويش را رو به سوى آسمان كنى. و رهبت كه عبارت است از ترس و بيم، آن است كه پشت كف هاى خود را به سوى آسمان گردانى ۱». و قول آن جناب كه مى فرمايد: «وَتَبَتَّلْ اِلَيْهِ تَبْتيلاً» ۲، حضرت عليه السلام فرمود كه: «تبتّل، دعا كردن است به يك انگشت كه به آن اشاره نمايى ۳. و تضرّع آن است كه به دو انگشت اشاره كنى و آنها را حركت دهى. و ابتهال، برداشتن دست ها و كشيدن و بلند كردن آنها است، و آن در نزد قطره اى است از اشك كه از چشم بريزد، بعد از آن دعا بكن».
۱.
چه اوّل چنان است كه دست پيش كسى مى دارى كه چيزى به دستت دهد. و دويم اشاره است به سوى اينكه من از اعمال خود نااميد شده ام و پشت دست گذاشته ام و از بسيارى بدكردارى، روى طلب از تو ندارم. (مترجم)
۲.
مزمل، 8 يعنى: «و بريده شو از همه خلايق و توجّه كن به سوى او به عبادت و طاعت، و به در او گريزبردن و گريختنى كامل
۳.
و در شرح آن گفته اند كه: تبتّل آن است كه انگشت سبّابه دست چپ را بلند مى كنى و پَست مى كنى، مانند كسى كه به ابرام، چيزى از كسى طلبد، يا اشاره به آن است كه نمى دانم كه مرا بلند خواهى كرد يا پَست خواهى گذاشت. (مترجم)
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَ ما يَتَضَرَّعُونَ» فَقَالَ:«الاِسْتِكَانَةُ هُوَ الْخُضُوعُ؛ وَ التَّضَرُّعُ هُوَ رَفْعُ الْيَدَيْنِ وَ التَّضَرُّعُ بِهِمَا».
على بن ابراهيم، از پدرش، از ابن ابى عمير، از ابوايّوب، از محمد بن مسلم روايت كرده است كه گفت: امام محمد باقر عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى ـ تعالى ـ: «فَمَا استَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ» ۱؛ يعنى:«پس فروتنى نكردند از براى پروردگار خويش و تضرّع و زارى نمى نمودند». و حضرت فرمود كه: «استكانت، خضوع است، و تضرّع، برداشتن دست ها است، و تضرّع و زارى به آنها متحقّق مى شود».
۱.
مؤمنون، 76.
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ جَمِيعاً، عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى الْحَلَبِيِّ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ مَرْوَكٍ بَيَّاعِ اللُّؤْلُؤِ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:ذَكَرَ الرَّغْبَةَ، وَ أَبْرَزَ بَاطِنَ رَاحَتَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ؛ «وَ هكَذَا الرَّهْبَةُ» وَ جَعَلَ ظَهْرَ كَفَّيْهِ إِلَى السَّمَاءِ؛ «وَ هكَذَا التَّضَرُّعُ» وَ حَرَّكَ أَصَابِعَهُ يَمِيناً وَ شِمَالًا؛ «وَ هكَذَا التَّبَتُّلُ» وَ يَرْفَعُ أَصَابِعَهُ مَرَّةً وَ يَضَعُهَا مَرَّةً؛ «وَ هكَذَا الِابْتِهَالُ» وَ مَدَّ يَدَهُ تِلْقَاءَ وَجْهِهِ إِلَى الْقِبْلَةِ، وَ لَا يَبْتَهِلُ حَتّى
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از محمد بن خالد و حسين بن سعيد هر دو، از نضر بن سويد، از يحيى حلبى، از ابوخالد، از مروك مرواريدفروش، از آنكه او را ذكر كرده، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود: حضرت رغبت را ذكر فرمود و در بيان آن، باطن گودى هاى كف دست خويش را به سوى آسمان ظاهر نمود. و همچنين رهبت، و پشت كف هاى خويش را به سوى آسمان قرار داد. و همچنين تضرّع، و انگشتان خويش را به جانب راست و چپ حركت داد ۱. تتمّه حديث، و همچنين تبتّل، و يك مرتبه انگشتان خويش را برمى داشت و بلند مى نمود، و يك نوبت آنها را پست مى كرد و فرو مى گذاشت. و همچنين ابتهال، و دست خويش را در برابر روى خود به سوى قبله كشيد. و ابتهال به عمل نمى آيد تا آنكه يك قطره از آب ديده ات روان شود.
۱.
و مراد اين است كه نمى دانم از اصحاب يمينم يا از اصحاب شمال، و در نزد تو از نيكوكارانم يا از بدكاران. و حركت يك انگشت به طرف راست و چپ، چنان كه در دعاى ماه رجب است، اشارت به همين است. (مترجم)
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ فَضَالَةَ، عَنْ عَلَاءٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«مَرَّ بِي رَجُلٌ وَ أَنَا أَدْعُو فِي صَلَاتِي بِيَسَارِي، فَقَالَ: يَا عَبْدَ اللّهِ، بِيَمِينِكَ، فَقُلْتُ: يَا عَبْدَ اللّهِ، إِنَّ لِلّهِ ـ تَبَارَكَ وَ تَعَالى ـ حَقّاً عَلى هذِهِ كَحَقِّهِ عَلى هذِهِ». وَ قَالَ: «الرَّغْبَةُ تَبْسُطُ يَدَيْكَ وَتُظْهِرُ بَاطِنَهُمَا؛ وَ الرَّهْبَةُ تَبْسُطُ يَدَيْكَ وَ تُظْهِرُ ظَهْرَهُمَا؛ وَ التَّضَرُّعُ تُحَرِّكُ السَّبَّابَةَ الْيُمْنى يَمِيناً وَ شِمَالًا؛ وَ التَّبَتُّلُ تُحَرِّكُ السَّبَّابَةَ الْيُسْرى تَرْفَعُهَا فِي السَّمَاءِ رِسْلاً وَ

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از پدرش، از فضاله، از علا، از محمد بن مسلم كه گفت: شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود:«مردى به من گذشت و من در نمازى كه مى كردم، به دست چپم دعا مى كردم». گفت كه: اى بنده خدا! به دست راستت دعا كن. گفتم كه: «اى بنده خدا! به درستى كه خداى ـ تعالى ـ را بر اين دست چپ حقّى هست، مانند حق آن جناب بر اين دست راست». و فرمود كه: «رغبت آن است كه دست هاى خويش را بگشايى و باطن آنها را ظاهر كنى. و رهبت آن است كه دست هاى خود را بگشايى و پشت آنها را ظاهر سازى. و تضرّع، جنبيدن انگشت سبّابه دست راست است به جانب راست و چپ. و تبتّل، حركت كردن انگشت سبّابه دست چپ است كه پيوسته به طور تأنّى و مدارايى آن را به سوى آسمان بردارى و فرو گذارى،

عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ أَوْ غَيْرِهِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدُّعَاءِ وَ رَفْعِ الْيَدَيْنِ، فَقَالَ:«عَلى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: أَمَّا التَّعَوُّذُ، فَتَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ بِبَاطِنِ كَفَّيْكَ؛ وَ أَمَّا الدُّعَاءُ فِي الرِّزْقِ، فَتَبْسُطُ كَفَّيْكَ وَ تُفْضِي بِبَاطِنِهِمَا إِلَى السَّمَاءِ؛ وَ أَمَّا التَّبَتُّلُ، فَإِيمَاءٌ بِإِصْبَعِكَ السَّبَّابَةِ؛ وَ أَمَّا الِابْتِهَالُ، فَرَفْعُ يَدَيْكَ تُجَاوِزُ بِهِمَا رَأْسَكَ؛ وَ دُعَاءُ التَّضَرُّعِ أَنْ تُحَرِّكَ إِصْبَعَكَ السَّبَّابَةَ مِمَّا يَلِي وَجْهَكَ، وَ هُوَ دُعَاءُ الْخِيفَةِ».
از او، از پدرش، از هارون بن خارجه، از ابوبصير، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه گفت: آن حضرت را سؤال كردم از دعا و برداشتن دست ها. فرمود كه:«آن بر چهار وجه است: امّا در حال پناه بردن، باطن كف هاى خويش را رو به قبله مى آورى، و امّا در حال دعا در باب روزى، كف هاى خود را مى گشايى و باطن آنها را به سوى آسمان ظاهر مى كنى، و امّا تبتّل، اشاره كردن تو است به انگشت سبّابه خود، و امّا ابتهال، برداشتن تو است دست هاى خود را در حالى كه آنها را از سر خود بگذرانى و آنها را از جانب سر بلند كنى. و دعاى تضرّع آن است كه انگشت سبّابه خود را بجنبانى از آنجا كه به روى تو نزديك باشد، و آن دعاى ترس است».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَ ما يَتَضَرَّعُونَ» قَالَ:«الِاسْتِكَانَةُ هِيَ الْخُضُوعُ؛ وَ التَّضَرُّعُ رَفْعُ الْيَدَيْنِ وَ التَّضَرُّعُ بِهِمَا».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد، از ابن محبوب، از ابوايّوب، از محمد بن مسلم روايت كرده است كه گفت: امام محمد باقر عليه السلام را سؤال كردم، تا آخر حديث دويم اين باب.
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ حَرِيزٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ زُرَارَةَ، قَالَا: قُلْنَا لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام: كَيْفَ الْمَسْأَلَةُ إِلَى اللّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالى؟ قَالَ:«تَبْسُطُ كَفَّيْكَ». قُلْنَا: كَيْفَ الِاسْتِعَاذَةُ؟ قَالَ: «تُفْضِي بِكَفَّيْكَ؛ وَ التَّبَتُّلُ الْاءِيمَاءُ بِالْاءِصْبَعِ؛ وَ التَّضَرُّعُ تَحْرِيكُ الْاءِصْبَعِ؛ وَ الِابْتِهَالُ أَنْ تَمُدَّ يَدَيْكَ جَمِيعاً».
على بن ابراهيم، از پدرش، از حمّاد، از حريز، از محمد بن مسلم و زراره روايت كرده است كه گفتند: به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كرديم كه: مسئلت و درخواست به سوى خداى ـ تعالى ـ چگونه است؟ فرمود كه:«كف هاى خود را مى گشايى». عرض كرديم كه: استعاذه و پناه جويى به او به چه كيفيّت است؟ فرمود كه: «كف هاى خود را ظاهر مى گردانى. و تبتّل، اشاره است به انگشت، و تضرّع، جنبانيدن انگشت است، و ابتهال، آن است كه هر دو دست هاى خود را بكشى».