حدیث دربارهباب در بيان تفويض و وا گذاشتن امر به سوى خدا و توكّل بر او

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ؛ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ جَبَلَةَ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«مَنْ أُعْطِيَ ثَلَاثاً لَمْ يُمْنَعْ ثَلَاثاً: مَنْ أُعْطِيَ الدُّعَاءَ أُعْطِيَ الْاءِجَابَةَ، وَمَنْ أُعْطِيَ الشُّكْرَ أُعْطِيَ الزِّيَادَةَ، وَمَنْ أُعْطِيَ التَّوَكُّلَ أُعْطِيَ الْكِفَايَةَ». ثُمَّ قَالَ: «أَ تَلَوْتَ كِتَابَ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» وَقَالَ: «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ» وَقَالَ: «ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُمْ» ؟».

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از سهل بن زياد و على بن ابراهيم، از پدرش، و هر دو، از يحيى بن مبارك، از عبداللّه بن جبله، از معاوية بن وهب، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود:«هر كه سه چيز به او عطا شود، از سه چيز ممنوع و محروم نشود. هر كه دعا به او عطا شود و توفيق دعا كردن بيابد، اجابت به او عطا شود، و خدا دعايش را مستجاب گرداند. و هر كه شكر به او عطا شود و توفيق شكرگذارى يابد، زياده به او عطا شود. و هر كه توكّل به او عطا شود، كفايت به او عطا شود و خدا مهمّات او را كفايت فرمايد». بعد از آن فرمود كه: «آيا كتاب خداى عز و جل را تلاوت كرده اى كه مى فرمايد: «وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» ۱ و فرموده: «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَاَزيدَنَّكُمْ» ۲؛ يعنى: «هر آينه اگر شكر كنيد، البتّه نعمت شما را مى افزايم». و فرموده كه: «أُدْعُونى أَسْتَجِبْ لَكُمْ» ۳؛ «يعنى: مرا بخوانيد، تا اجابت كنم شما را».

۱.طلاق، 3.

۲.إبراهيم، 7.

۳.غافر، 60.

کلیدواژه‌ها 5 کتاب ایمان و کفر باب در بیان تفویض و وا گذاشتن امر به سوی خدا و توکل بر او

احادیث دیگر این موضوع

محمد بن يحيى، از احمد بن محمد، از محمد بن سنان، از مفضّل، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«خداى عز و جل به سوى داود وحى فرمود كه: هرگز هيچ بنده اى از بندگان من به من چنگ در نزده، بى آنكه به يكى از آفريدگان من اعتماد داشته باشد، و اين امر را از نيّت او شناخته باشم، بعد از آن، آسمان ها و زمين و هر كه در آنها مى باشد، با او مكر و حيله كنند، مگر آن كه جاى بيرون شدن از ميان آنها و خلاصى از مكر ايشان، از برايش قرار مى دهم. و هرگز هيچ بنده اى از بندگان من، به يكى از آفريدگان من چنگ در نزده، كه اين امر را از نيّت او شناخته باشم، مگر آنكه راه هايى كه باعث حصول مطلوب او باشد، خواه در آسمان ها باشد و خواه در زمين، از دست هاى او قطع مى كنم، و آن اسباب را مى بُرم، و زمين را از زير پايش فرو مى برم، و به هر وادى و رودخانه اى كه درافتد، باك ندارم».

ابوعلى اشعرى، از محمد بن عبدالجبّار، از ابن محبوب، از ابوحفص اعشى، از عمرو بن خالد، از ابوحمزه ثمالى، از حضرت على بن الحسين ـ عليهماالسّلام ـ روايت كرده است كه فرمود:«بيرون آمدم، و آمدم تا به اين ديوار رسيدم و بر آن تكيه دادم. ناگاه مردى را ديدم كه دو جامه سفيد پوشيده بود، و در برابر روى من نگاه مى كرد. بعد از آن گفت: يا على بن الحسين! مرا چه مى شود كه تو را افسرده و غمگين و اندوهناك مى بينم؟ آيا اندوه تو بر دنيا و به جهت آن است؟ اگر چنين باشد، اندوه مخور؛ زيرا كه روزى خدا حاضر و آماده است از براى نيكوكار و نابكار. گفتم كه: بر اين اندوه ندارم، و امر چنان است كه تو مى گويى. گفت: پس اندوه تو بر آخرت و به جهت آن است؟ اگر به جهت آن باشد، ضرور نيست؛ زيرا كه وعده اى است راست، كه پادشاه قاهر و صاحب غلبه، در آن حكم مى كند». راوى مى گويد كه يا حضرت به جاى قاهر، قادر فرمود. حضرت مى فرمايد كه گفتم: «بر اين اندوه ندارم، و امر چنان است كه تو مى گويى. گفت كه: اندوه تو از چيست؟ گفتم: از آن چه مى ترسم، از فتنه پسر زبير، و آن چه مردم درآنند». حضرت فرمود كه: «آن مرد خنديد و گفت: يا على بن الحسين! آيا كسى را ديده اى كه خدا را بخواند و خدا او را اجابت نكند؟ گفتم: نه. گفت: آيا كسى را ديده اى كه بر خدا توكّل كند، و خدا امر او را كفايت ننمايد؟ گفتم: نه. گفت: آيا كسى را ديده اى كه از خدا سؤال كند و خدا او را عطا نفرمايد؟ گفتم: نه. بعد از آن، از من پنهان شد». على بن ابراهيم، از پدرش، از ابن محبوب مثل اين را روايت كرده است.

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از سهل بن زياد، از على بن حسّان، از عمويش عبدالرحمان بن كثير، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود:«بى نيازى و عزّت مى گردند، پس هرگاه به موضع توكّل ظفر يابند، وطن مى گيرند و در آنجا مى مانند». چند نفر از اصحاب ما، از احمد بن ابى عبداللّه، از محمد بن على، از على بن حسّان مثل اين را روايت كرده اند.

محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از ابن محبوب، از عبداللّه بن سنان، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«هر بنده اى كه قصد كند جانب آن چه را كه خداى عز و جل مى دارد، و رو به سمت آن برود، خدا جانب آن چه را كه آن بنده دوست دارد، قصد كند، و توجّه به سمت آن فرمايد. و هر كه به خدا چنگ در زند، خدا او را نگاه دارد. و هر كه خدا رو به او آورد و او را نگاه دارد، باك ندارد، اگر آسمان بر زمين افتد يا آنكه سختى و بلايى بر اهل زمين فرود آيد، و مصيبت و بليّه اى همه ايشان را فرا گيرد، به سبب تقوى و پرهيزگارى، از هر بليّه اى در لشكر خدا باشد. (و مراد اين است كه به او زيانى نرسد؛ زيرا كه لشكر خدا غالب اند و مغلوب نمى شوند). آيا خداى عز و جل نمى فرمايد كه: «اِنَّ المُتَقّينَ فى مَقامٍ أَمينٍ» دخان، 51.؛ يعنى: «به درستى كه پرهيزگاران در جايگاه ايمن باشند، كه هيچ ترسى در آن نباشد».

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از چندين نفر، از على بن اسباط، از احمد بن عمر حلاّل، از على بن سويد، از امام موسى كاظم عليه السلام كه گفت: آن حضرت را سؤال كردم، از قول خداى عز و جل: «وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ فَهُو حَسْبُهُ» طلاق، 3.؛ يعنى:«و هر كه بر خدا توكّل كند و امور خود را به او وا گذارد، پس آن جناب، او را بس است». و حضرت فرمود كه: «توكّلِ بر خدا چندين پايه دارد. از جمله آنها اين است كه در همه امورِ خويش بر خدا توكّل كنى؛ پس آن كه، آن چه با تو بكند، از او راضى باشى و بدانى كه آن جناب، در خوبى و افزونى يا روزى تو كوتاهى نمى كند، و بدانى كه حكم در آن، از براى اوست به خصوص؛ پس بر خدا توكّل كن، به وا گذاشتن آن به سوى او، و در آنها و در غير آنها، بر او اعتماد داشته باش».

حسين بن محمد، از معلّى بن محمد، از ابوعلى، از محمد بن حسن، از حسين بن راشد، از حسين بن علوان روايت كرده است كه گفت: در مجلسى بوديم كه در آن علم را طلب مى نموديم، و در بعضى از سفرها، خرجى من تمام شد. بعضى از رفقاى ما به من گفت كه: به كى اميدوارى دارى، از براى چاره آن چه بر تو فرود آمده است؟ گفتم كه: به فلانى اميدوارى دارم. گفت: به خدا سوگند كه در اين هنگام حاجتت را برنمى آورد و تو را به اميد نمى رساند و مطلوب تو را روا نمى گرداند. گفتم: خدا تو را رحمت كند، تو چه مى دانى؟ و اين را از كجا مى گويى؟ گفت كه: امام جعفر صادق عليه السلام مرا حديث فرمود كه:«در بعضى از كتاب هاى آسمانى خوانده است كه خداى تبارك و تعالى مى فرمايد كه: سوگند ياد مى كنم به عزّت و جلال و بزرگوارى و بلندى كه بر عرش خويش دارم، كه اميدِ هر صاحبِ اميدى را كه به غيرِ من از مردمان دارد، قطع كنم به نوميدى. و هر آينه او را جامه خوارى بپوشانم در نزد مردمان، و او را از قرب خويش دور كنم و در ناحيه اى اندازم، و او را از فضل (يا وصل) خويش دور گردانم. آيا در سختى ها به غير من اميدوارى دارد؟ با آنكه سختى ها در دست قدرت من است، غيرِ مرا اميد دارد؟ و به فكر، در غيرِ مرا مى كوبد؟ و حال آنكه كليد همه درها به دست من است، و همه آن درها بسته و درِ من گشوده است از براى هر كه مرا بخواند؛ پس كيست آنكه به من اميدوارى داشته از براى دفع مصيبت ها كه به او رسيده، و من او را در نزد آنها قطع كرده ام و اميدش را نااميد نموده ام؟ و كيست آنكه مرا اميد داشته به جهت امر عظيمى، و من اميد او را از خويش بريده ام؟ آرزوهاى بندگان خويش را در نزد خويش نگاه داشته ام، پس به حفظ من راضى نشدند. و آسمان هاى خويش را پر كرده ام از فرشتگانى كه به تسبيح و تنزيه من، ملال به هم نمى رسانند. و ايشان را امر كرده ام كه درهاى ميان من و بندگان مرا نبندند؛ پس ايشان بر قول من اعتماد نكردند. آيا آنكه مصيبتى از مصيبت هاى من به او رسيده و درِ او را كوبيده، نمى داند كه كسى غير از من نمى تواند كه آن را برطرف كند؟ و آن را مالك نمى شود، مگر بعد از رخصت من؟ پس مرا چه مى شود، كه او را چنان مى بينم كه از من غفلت دارد؟ به جود و بخشش خود به او عطا كردم، آن چه را كه از من نخواست، بعد از آن، آن را از دستش گرفتم، و باز گردانيدن آن را از من نخواست و از غير من خواست. آيا مرا چنان مى بينيد كه به عطا ابتدا مى كنم پيش از خواهش، بعد از آن، از من خواهش مى شود و سائلِ خود را اجابت نمى كنم؟ آيا بخيلم من، كه بنده اى من را بخيل يابد يا نسبت به بخل دهد؟ يا جود و كرم از براى من ثابت نيست؟ يا عفو و رحمت به دست من نيست؟ يا من محلِّ آرزوها نيستم، كه همه اميدها در ساحت عزّت و قدرت من فرود آيد؟ پس كى غير از من آنها را قطع مى كند؟ آيا اميدواران نمى ترسند كه به غيرِ من اميدوارى دارند؟! پس اگر همه اهل آسمان ها و اهل زمين من، اميدوارى داشته باشند، و هر يك از ايشان را، مثل آن چه همه ايشان اميدوارى دارند عطا كنم، از ملك و پادشاهى من، مانند عضوى از اعضاى مورچه اى كم نشود. و چگونه ملك و مملكتى كه من قيّم آنم كم شود؛ پس زهى سختى از براى آنها كه از رحمت من نوميدند، و زهى شدّت از براى كسى كه مرا نافرمانى كند و از من و عذاب من غافل باشد و نترسد».

محمد بن يحيى، از محمد بن حسن، از بعضى از اصحاب ما، از عيّاد بن يعقوب رواجنى، از سعيد بن عبدالرحمان روايت كرده است كه گفت:با موسى بن عبداللّه در يَنْبع بوديم. و در بعضى از سفرها خرجى من تمام شد. بعضى از فرزندان امام حسين عليه السلام به من گفت: كه را اميدوارى دارى، از براى آن چه بر تو فرود آمده است؟ گفتم: موسى بن عبداللّه. گفت: در اين هنگام، حاجتت روا نمى شود، و مطلوبت برآورده نمى شود. گفتم كه: اينكه مى گويى، چرا؟ گفت: زيرا كه در بعضى از كتاب هاى پدرانم يافتم كه خداى عز و جل مى فرمايد: و مثل حديث گذشته را ذكر كرد. گفتم: اى فرزند رسول خدا! اين را بگو تا بنويسم؛ پس او گفت و من نوشتم. و گفتم: نه، به خدا سوگند كه بعد از اين، هرگز حاجتى را از او نمى خواهم.