حدیث دربارهباب در بيان طينت مؤمن و كافر

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحسَيْنِ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ الْجَازِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ خَلَقَ الْمُؤْمِنَ مِنْ طِينَةِ الْجَنَّةِ، وَخَلَقَ الْكَافِرَ مِنْ طِينَةِ النَّارِ». وَقَالَ: «إِذَا أَرَادَ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ بِعَبْدٍ خَيْراً، طَيَّبَ رُوحَهُ وَجَسَدَهُ، فَلَا يَسْمَعُ شَيْئاً مِنَ الْخَيْرِ إِلَا عَرَفَهُ، وَلَا يَسْمَعُ شَيْئاً مِنَ الْمُنْكَرِ إِلَا أَنْكَرَهُ». قَالَ: وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: «الطِّينَاتُ ثَلَاثٌ: طِينَةُ الْأَنْبِيَاءِ، وَالْمُؤْمِنُ مِنْ تِلْكَ الطِّينَةِ، إِلَا أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ هُمْ مِنْ صَفْوَتِهَا؛ هُمُ الْأَصْلُ وَلَهُمْ فَضْلُهُمْ، وَالْمُؤْمِنُونَ الْفَرْعُ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ، كَذلِكَ لَا يُفَرِّقُ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ شِيعَتِهِمْ». وَقَالَ: «طِينَةُ النَّاصِبِ مِنْ حَمَاً? مَسْنُونٍ، وَأَمَّا الْمُسْتَضْعَفُونَ فَمِنْ تُرَابٍ؛ لَا يَتَحَوَّلُ مُؤْمِنٌ عَنْ إِيمَانِهِ، وَلَا نَاصِبٌ عَنْ نَصْبِهِ، وَلِلّهِ الْمَشِيئَةُ فِيهِمْ».
محمد بن يحيى، از محمد بن حسن، از نضر بن شعيب، از عبدالغفّار جازى، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«خداى عز و جل مؤمن را از گِلِ بهشت آفريد و كافر را از گِلِ دوزخ آفريد». و فرمود كه: «چون خداى عز و جل خير و خوبى را نسبت به بنده اى اراده فرمايد، روح و تن او را خوش و پاكيزه گرداند؛ پس هيچ چيز را نشنود از آنچه خوب باشد، مگر آنكه آن را بشناسد و بپسندد، و چيزى را نشنود از آنچه ناخوش باشد، مگر آنكه آن را نشناسد و نپسندد». راوى مى گويد: و شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود: «سرشت ها سه قسم است. سرشت پيغمبران، و مؤمن از اين سرشت خلق شده است، مگر آنكه پيغمبران از خالص و برگزيده آن سرشت خلق شده اند، و ايشان در اين باب اصل اند، و از براى ايشان افزونى و زيادتى است كه بر غير خود دارند، و مؤمنان فرع اند، و خلق شده اند از گل چسبنده سخت. و چنان كه در اصل خلقت با هم بوده اند و در ميانه ايشان جدايى نبوده است، همچنين خداى عز و جل در ميان ايشان و شيعيان ايشان جدايى نمى اندازد». و فرمود: «طينتِ ناصبى از [گل و] لاى سياه گنديده است. و امّا مستضعفان كه عقل پابرجايى ندارند و عداوت با اهل حق در ايشان نيست، خدا ايشان را از خاك آفريده، نه گل كه مخلوط بوده باشد از خاك و آب شيرين خوش گوار يا تلخ متعفّن. و هيچ مؤمنى از ايمان خود برنمى گردد و بيرون نمى رود، و هيچ ناصبى از نصب و عداوت خويش دست برنمى دارد. و خدا را در باب ايشان خواست و مشيّت است، كه آنچه خواهد، با ايشان مى كند».

احادیث دیگر این موضوع

۶
على بن ابراهيم، از پدرش، از حماد بن عيسى، از ربعى بن عبداللّه، از مردى، از على بن الحسين عليهماالسلام كه فرمود:«خداى عز و جل پيغمبران را از طينت عليّين . و عليّين ـ به كسر عين و لام و ياء مشدّدتين ـ، بقعه اى است در آسمان كه ارواح مؤمنان به سوى آن بالا مى رود. و ضحاك در تفسير عليّين در سوره تطفيف [=مطففين]، آيات 18 و 19 گفته است كه: عليّين، سدرة المنتهى است. و به روايت ابن عباس، لوحى است از زبرجد سبز، معلّق در زير عرش، كه اعمال ابرار در آن مكتوب است. و بعضى گفته اند كه: آن، علم ديوان خير است كه فرشتگان، اعمال نيكوكاران را در آن نويسند و درجات پادشاهان بهشت. و هيچ يك از اين معانى در اين جا مناسبتى ندارد، و ظاهر اين است كه مراد از آن، بهشت پنج گانه و زمين پنج گانه باشد، كه در باب خلق ابدان ائمه و ارواح و دل هاى ايشان گذشت. و آن طينتى است، از هر طينتى بلندتر و گِلى است، از هر گِلى خوش تر. (مترجم) آفريد». حاصل آنكه خدا دل هاى پيغمبران و بدن هاى ايشان را از آن طينت آفريد، و دل هاى مؤمنان را از آن طينت خلق فرمود، و خلق بدن هاى مؤمنان را از پست تر از آن قرار داد، و كفار را از طينت سجّين . و سجّين ـ به كسر سين و جيم مشدّدـ، زيرترين جايى از دوزخ است. و آن طينتى است، از هر طينتى پست تر و گِلى است، از هر گِلى بدتر. (مترجم) آفريد، و خدا دل ها و بدن هاى ايشان را از آن آفريد؛ پس در ميان دو طينت آميزش داد، و از اين راه است كه مؤمن، كافر را مى زايد و كافر، مؤمن را مى زايد. و از اين راه است كه مؤمن به گناه مى رسد و مرتكب آن مى شود، و از اين جا است كه كافر به ثواب مى رسد و متوجه آن مى گردد؛ پس دل هاى مؤمنان ميل دارد با نهايت شوق، به سوى آنچه از آن خلق شده اند، و دل هاى كافران ميل دارد با غايت شوق، به سوى آنچه از آن آفريده شده اند.
محمد بن يحيى و غير او، از احمد بن محمد و غير او، از محمد بن خالد، از ابونهشل روايت كرده اند كه گفت: حديث كرد مرا محمد بن اسماعيل، از ابوحمزه ثمالى كه گفت: شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود:«به درستى كه خداى عز و جلما را از اعلاى عليّين آفريد، و دل هاى شيعيان ما را آفريد، از آنچه ما را از آن آفريد، و بدن هاى ايشان را از پست تر از آن آفريد. و دل هاى ايشان به سوى ما ميل مى كند و مى شتابد از غايت شوق؛ آن دل ها آفريده شده است از آنچه ما آفريده شديم»؛ پس اين آيه را تلاوت فرمود: «كَلّا اِنَّ كِتابَ الَاَبْرارِ لَفى عِلِّيِّينَ * وَما أَدْريكَ ما عِلِّيُّونَ * كِتابٌ مَرقومٌ * يَشْهَدَهُ الْمُقَرَّبُونَ» مطفّفين، 18 ـ 21.؛ يعنى: «نه چنان است، به درستى كه نوشته نيكوكاران هر آينه در عليّين است، و چه چيز دانا ساخت تو را كه چيست علّيّون؟ نوشته اى است مسطور، كه حروف آن مبيّن و روشن است، يا به علامتى موسوم است كه هر كه آن را مشاهده كند، بداند كه در او همه چيز است. حاضر شوند و ببينند آن نوشته را مقربان درگاه خدا، يا گواهى دهند بر آنچه در آن است». و حضرت فرمود كه: «دشمنان ما را از سجيّن آفريد، و دل هاى شيعيان ايشان را آفريد، از آنچه ايشان را از آن آفريد، و بدن هاى ايشان را از پست تر از آن آفريد؛ پس دل هاى ايشان ميل به سوى ايشان مى كند و مى شتابد از غايت شوق؛ زيرا كه آن دل ها آفريده شده است از آنچه آنها آفريده شده اند». از آن پس، اين آيه را تلاوت فرمود: «كَلّا اِنَّ كِتابَ الفُجّارِ لَفى سِجِّينٍ * وَما أَدْرئكَ ما سِجِّينٌ * كِتابٌ مَرْقومٌ * وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلمُكَذِّبينَ» مطففين، 7 ـ 10.؛ يعنى: «نه چنان است، به درستى كه نوشته نابكاران هر آينه در سجين است، و چه چيز دانا گردانيد تو را كه چيست سجين؟ نوشته اى است مسطور كه حروف آن مبيّن و روشن است، يا به علامتى موسوم است كه هر كه آن را مشاهده كند، بداند كه هيچ خير در آن نيست. واى! و شدّت عقوبت در آن روز از براى تكذيب كنندگان است». . و همين حديث، در باب كيفيت آفريدن بدن هاى ائمّه و ارواح و دل هاى ايشان گذشت، با اختلافى در سند آن، و ويل تا آخر آيه در آنجا نبود. (مترجم)
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از سهل بن زياد و چند نفر، از حسين بن حسن، همه از محمد بن اورمه، از محمد بن على، از اسماعيل بن يسار، از عثمان بن يوسف كه گفت: خبر داد مرا عبداللّه بن كيسان، از امام جعفر صادق عليه السلام وگفت: به آن حضرت عرض كردم كه: فداى تو گردم! منم، غلام تو، عبداللّه بن كيسان. فرمود:«امّا نسب را مى شناسم و امّا تو را نمى شناسم». عبداللّه مى گويد كه: به حضرت عرض كردم كه: من در جبل متولد شده ام و در زمين فارس نشو و نما نموده ام، و من با مردمان در امر تجارات و غير آن آميزش مى كنم؛ پس با مردى آميزش مى نمايم، و خوش طورى و خوش خلقى و امانت از براى او مى بينم، و چون او را تفتيش و تفحّص مى كنم و احوال او را جستجو مى نمايم، از برايم ظاهر مى شود كه با شما دشمنى دارد، و او را دشمن شما به جا مى آورم. و با مردى آميزش مى كنم، و كج خلقى و بى امانتى و بدخويى از او مى بينم، پس امر او را جستجو مى كنم، و بعد از تفحص مشخص مى شود كه با شما دوستى دارد و او را دوست شما به جا مى آورم. بفرما كه اين امر چگونه مى شود؟ راوى مى گويد كه: فرمود: «اى پسر كيسان! آيا ندانسته اى كه خداى عز و جل سرشتى را از بهشت و سرشتى را از دوزخ فرا گرفت و هر دو را به هم آميخت. بعد از آن، اين سرشت را از آن سرشت، و آن سرشت را از اين سرشت بيرون آورد؛ پس آنچه را كه از آن گروه ديده اى، از امانت و خوش خلقى و خوش طورى، از آن چيزى است كه به ايشان رسيده از سرشت بهشت، و ايشان برمى گردند به آنچه از آن آفريده شده اند؛ يعنى دوزخ. و آنچه را كه از اين گروه شيعيان ديده اى، از بى امانتى و كج خلقى و بدخويى، از آن چيزى است كه به ايشان رسيده از سرشت دوزخ، و ايشان برمى گردند به آنچه از آن آفريده شده اند؛ يعنى بهشت».
على بن محمد، از صالح بن ابى حماد، از حسين بن يزيد، از حسن بن على بن ابى حمزه، از ابراهيم، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«در هنگامى كه خداى عز و جل خواست كه آدم عليه السلام را بيافريند، در ساعت اول از روز جمعه، جبرئيل عليه السلام را فرستاد، و به دست راست خويش يك قبضه [يك كف دست]سرشتى را گرفت، و قبضه او از آسمان هفتم تا آسمان دنيا رسيد، و از هر آسمانى خاكى را فراگرفت. و يك قبضه ديگر را از زمين هفتم كه از همه طبقات بالاتر است گرفت، تا زمين هفتم كه از همه دورتر است. بعد از آن، خداى عز و جل كلمه خود را امر فرمود، و قبضه اول را به دست راست خويش و قبضه دويّم را به دست چپ خويش نگاه داشت؛ پس آن سرشت را شكافت و دو حصّه نمود، و آنچه را كه از زمين بود افشان نمود، افشاندنى سخت، و آنچه را كه از آسمان ها بود پراكنده فرمود، پراكنده كردنى به غايت. بعد از آن، به آنچه در درست راست او بود فرمود كه: از تو رسولان و پيغمبران و اوصياى ايشان، و مردمان به غايت راست گويان و مؤمنان و نيك بختان، و هر كه نوازش [و تكريم]او را مى خواهم، آفريده مى شود؛ پس واجب شد از براى ايشان، آنچه فرمود، چنانچه فرمود. و به آنچه در دست چپ او بود فرمود: از تو ستمكاران و مشركان و كافران و از حد درگذرندگان، و هر كه خوارى و بى مقدارى و بدبختى او را مى خواهم، خلق مى شود؛ پس واجب شد از براى ايشان، آنچه فرمود، چنانچه فرمود. بعد از آن، اين هر دو سرشت را به هم آميخت، و اين است معنى قول خداى عز و جل: «اِنَّ اللّهَ فالِقُ الحَّبِ و النَّوى» ؛ پس «حبّ»، سرشت مؤمن است كه خدا محبت و دوستى خود را بر آن انداخت، و «نوى»، سرشت كافران است كه از هر خوبى دور شدند. و جز اين نيست كه سرشت كافران «نوى» ناميده شده. از براى آنكه سرشت كافران از هر خيرى «نأى» به هم رسانيده و از آن دور شده . و نأى ـ به فتح نون و سكون همزه بر وزن سعى ـ به معنى دور شدن است. و اين تغيير بنابر ظاهر، ظاهر است، چنانچه در حبّ نيز چنين است؛ زيرا كه حبّ ـ به فتح حاء و تشديد باء ـ كه به معنى دانه است، با حبّ ـ به ضمّ حاء ـ كه به معنى دوستى است، در صورت و ظاهر خط يكى هستند. و ترجمه ظاهر آيه اين است: «به درستى كه خدا شكافنده دانه است به گياه، و استخوان خرما به درخت». (مترجم)، و خداى عز و جل فرموده است: «يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَّيْتِ وَيُخْرِجُ الْمَيَّتَ مِنَ الْحَّىِ» انعام، 95.؛ يعنى: «بيرون مى آورد زنده را از مرده، و بيرون مى آورد مرده را از زنده». و حضرت فرمود: «پس زنده، مؤمنى است كه سرشتش از سرشت كافر بيرون مى آيد، و مرده اى كه از زنده بيرون مى آيد، كافرى است كه از سرشت مؤمن بيرون مى آيد؛ پس زنده، مؤمن است و مرده، كافر. و اين است معنى قول خداى عز و جل: «أَوَمَن كانَ مَيْتا فَأَحْيَيْناهُ» انعام، 122.؛ پس مردنش، آميزش سرشت او بود با سرشت كافر، و زندگيش در هنگامى بود كه خداى عز و جل در ميان اين دو جدايى انداخت به سخن خويش. و همچنين خداى عز و جل مؤمن را در وقت زادن از تاريكى بيرون مى برد به سوى روشنى، و در آن داخل مى گرداند، بعد از آنكه در تاريكى داخل بوده، و كافر را از روشنى بيرون مى برد به سوى تاريكى، و در آن داخل مى گرداند، بعد از آنكه در روشنى داخل بوده و با آن همراهى نموده. و اين است معنى قول خداى عز و جل: «لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرينَ» يس، 70.». . يعنى: «قرآن را از عالم بالا فرو فرستاد، تا بيم كند و بترساند هر كس را كه زنده باشد؛ يعنى مؤمن باشد؛ زيرا كه حيات ابدى به ايمان است، و كافر حكم مرده دارد؛ بلكه بدتر از آن است؛ زيرا كه مرده اگر منتفع نمى شود، متضرر هم نمى شود، به خلاف كافر كه بر دين خود نفع نمى گيرد و متضرر مى شود، و تا واقع شود و ثابت گردد «اين» گفتار كه وجوبِ عذاب است بر كافران و ناگرويدگان كه قبول آن نكنند. و ظاهر اين است كه استشهاد به آيه بر اين مطلب بنابر ظاهر، ظاهر باشد؛ چه «لِيُنْذِرَ» با ذال «ثخّذ» و «ليندر» با دال «ابجد»، هر دو در كتابت به يك صورت مى باشند، و «اندار» ـ به كسر همزه و سكون نون بر وزن «انذار» ـ، به معنى انداختن و كم كردن ظرف است كه متاعى در آن باشد. (مترجم)