باب در بيان اينكه ايمان پراكنده و متفرق شده است از براى همه اندام بدن
8 حدیث
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَيْدٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو الزُّبَيْرِيُّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: أَيُّهَا الْعَالِمُ، أَخْبِرْنِي أَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَاللّهِ؟
قَالَ:«مَا لَا يَقْبَلُ اللّهُ شَيْئاً إِلَا بِهِ».
قُلْتُ: وَمَا هُوَ؟
قَالَ: «الْاءِيمَانُ بِاللّهِ ـ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَا هُوَ ـ أَعْلَى الْأَعْمَالِ دَرَجَةً، وَأَشْرَفُهَا مَنْزِلَةً، وَأَسْنَاهَا حَظّاً».
قَالَ: قُلْتُ: أَ لَا تُخْبِرُنِي عَنِ الْاءِيمَانِ: أَ قَوْلٌ هُوَ وَعَمَلٌ، أَمْ قَوْلٌ بِلَا عَمَلٍ؟
فَقَالَ: «الْاءِيمَانُ عَمَلٌ كُلُّهُ، وَالْقَوْلُ بَعْضُ ذلِكَ الْعَمَلِ بِفَرْضٍ مِنَ
على بن ابراهيم، از پدرش، از بكر بن صالح، از قاسم بن بريد روايت كرده است كه گفت: حديث كرد ما را ابوعمرو زبيرى، از امام جعفر صادق عليه السلام و گفت: به آن حضرت عرض كردم: اى عالم! مرا خبر ده كه كدام يك از عمل ها در نزد خدا بهتر است.
فرمود:«آنچه خدا چيزى را قبول نمى فرمايد، مگر به آن».
عرض كردم: آن چه چيز است؟ فرمود: «ايمان به خدايى كه هيچ خدايى غير از او نيست، درجه اش از همه عمل ها بالاتر، و منزلتش از همه آنها بزرگوارتر، و بهره اش از آنها بلندتر است».
راوى مى گويد: عرض كردم: آيا مرا خبر نمى دهى از ايمان، كه آيا گفتار و كردار است يا گفتارى است بى كردار؟ فرمود: «ايمان، همه آن كردار است، و گفتار، پاره اى از آن كردار است به چيزى كه از جانب خدا واجب است و در كتاب خدا ظاهر، و نور آن روشن و
۱.نحل، 106.
۲.رعد، 28.
۳.مائده، 41.
۴.بقره، 284.
۵.بقره، 83.
۶.عنكبوت، 46.
۷.نساء، 140.
۸.انعام، 68.
۹.زمر، 17 و 18.
۱۰.. و بشارت ده بندگان مرا، آنان كه سخن را مى شنوند و نيكوترين آن را دنبال مى كنند اينان كسانى اند كه خدا هدايتشان نموده و اينان اند خردمندان. (مترجم)
۱۱.مؤمنون، 1ـ4.
۱۲.. يعنى در اين فعل كه عبارت است از زكات دادن، اهتمام و شدّتى دارند. و مراد از زكات، قدرى از مال كه آن را بيرون مى كنند، نيست. (مترجم)
۱۳.قصص، 55.
۱۴.فرقان، 72.
۱۵.نور، 30.
۱۶.نور، 31.
۱۷.فصّلت، 22.
۱۸.اسرا، 26.
۱۹.مائده، 6.
۲۰.. نه تا دوش، و نه تا بند دست، و نه تا اصل انگشتان؛ چه دست در همه اينها استعمال مى شود؛ پس آرنج ها، غايتِ مراد از دست است، نه [غايت]شستن، چنانچه سنّيان فهميده اند. و مراد اين است كه اين قدر از دست را در وضو بشوييد. و شستن متعارف از بالا به پايين آمدن است، نه به عكس؛ پس وضوسازنده به طريقه اى كه در غير وضو دست خود را مى شويد، در وضو نيز مى شويد. و اگر غير آن واجب مى بود، خداى ـ تعالى ـ اِشعارى مى فرمود. و آنچه توهّم مى شود كه آيه ظاهر در مذهب سنّيان است، محض خطا است. (مترجم)
۲۱.محمد، 4.
۲۲.اسرا، 37.
۲۳.لقمان، 19.
۲۴.يس، 65.
۲۵.. حج، 77. اى مؤمنان ركوع كنيد و سجده بگذاريد و خدايتان را عبادت كنيد، شايد رستگار شويد. (مترجم)
۲۶.جن، 18.
۲۷.. سجده ها ويژه خدا است پس كس ديگرى را با خدا مخوانيد. (مترجم)
۲۸.بقره، 143.
۲۹.توبه، 124 و 125.
۳۰.كهف، 13.
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ؛ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى جَمِيعاً، عَنِ الْبَرْقِيِّ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللّهِ بْنِ الْحَسَنِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ هَارُونَ، قَالَ:
قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام:« «إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا» » قَالَ: «يُسْأَلُ السَّمْعُ عَمَّا سَمِعَ، وَالْبَصَرُ عَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِ، وَالْفُؤَادُ عَمَّا عَقَدَ عَلَيْهِ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از پدرش و محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى و هر دو از برقى، از نضر بن سويد، از يحيى بن عمران حلبى، از عبيداللّه بن حسن، از حسن بن هارون كه گفت: امام جعفر صادق عليه السلام براى من اين آيه را خواند كه: «اِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً» ۱. و فرمود:«گوش سؤال مى شود از آنچه شنيده، و ديده، از آنچه ديده و به سوى آن نظر كرده، و دل، از آنچه بر آن بسته و اعتقاد نموده».
۱.اسرا، 36.
أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ صَفْوَانَ أَوْ غَيْرِهِ، عَنِ الْعَلَاءِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْاءِيمَانِ، فَقَالَ:«شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ، وَالْاءِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ، وَمَا اسْتَقَرَّ فِي الْقُلُوبِ مِنَ التَّصْدِيقِ بِذلِكَ».
قَالَ: قُلْتُ: الشَّهَادَةُ أَ لَيْسَتْ عَمَلاً؟ قَالَ: «بَلى». قُلْتُ: الْعَمَلُ مِنَ الْاءِيمَانِ؟ قَالَ: «نَعَمْ، الْاءِيمَانُ لَا يَكُونُ إِلَا بِعَمَلٍ، وَالْعَمَلُ مِنْهُ، وَلَا يَثْبُتُ الْاءِيمَانُ إِلَا بِعَمَلٍ».
ابوعلى اشعرى، از محمد بن عبدالجبّار، از صفوان يا غير او، از علا، از محمد بن مسلم، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت: آن حضرت را سؤال كردم از ايمان كه چه چيز است؟ فرمود:«گواهى دادن به اينكه خدايى نيست، مگر خدا، و اقرار به آنچه از نزد خدا آمده، و آنچه در دل ها در استقرار و قرار داشته باشد از تصديق كردن به آن». راوى مى گويد: عرض كردم: آيا گواهى دادن، عمل نيست؟ فرمود: «بلى، عمل است». عرض كردم كه: عمل از جمله ايمان و جزء آن است؟ فرمود: «آرى، ايمان نمى باشد، مگر به عمل، و عمل بعضى از آن است. و ايمان ثابت نمى شود، مگر به عمل».
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُسْكَانَ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: مَا الْاءِسْلَامُ؟
فَقَالَ:«دِينُ اللّهِ اسْمُهُ الْاءِسْلَامُ، وَهُوَ دِينُ اللّهِ قَبْلَ أَنْ تَكُونُوا حَيْثُ كُنْتُمْ، وَبَعْدَ أَنْ تَكُونُوا، فَمَنْ أَقَرَّ بِدِينِ اللّهِ فَهُوَ مُسْلِمٌ؛ وَمَنْ عَمِلَ بِمَا أَمَرَ اللّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ بِهِ فَهُوَ مُؤْمِنٌ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از عثمان بن عيسى، از عبداللّه بن مسكان، از بعضى از اصحاب خويش، از امام جعفر صادق عليه السلام كه گفت: به آن حضرت عرض كردم: اسلام چيست؟ فرمود:«دين خدا نامش اسلام است. و آن دين خدا بود، پيش از آنكه شما باشيد، چنان چه هستيد، و بعد از آنكه باشيد؛ پس هر كه به دين خدا اقرار كند، مسلمان است، و هر كه عمل كند به آنچه خداى عز و جل به آن امر فرموده، مؤمن است».
عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِيِّ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ الْحُرِّ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، قَالَ:
كُنْتُ عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، فَقَالَ لَهُ سَلَامٌ: إِنَّ خَيْثَمَةَ ابْنَ أَبِي خَيْثَمَةَ يُحَدِّثُنَا عَنْكَ أَنَّهُ سَأَلَكَ عَنِ الْاءِسْلَامِ، فَقُلْتَ لَهُ: إِنَّ الْاءِسْلَامَ مَنِ اسْتَقْبَلَ قِبْلَتَنَا، وَشَهِدَ شَهَادَتَنَا، وَنَسَكَ نُسُكَنَا، وَوَالى وَلِيَّنَا، وَعَادى عَدُوَّنَا؛ فَهُوَ مُسْلِمٌ؟ فَقَالَ:«صَدَقَ خَيْثَمَةُ».
قُلْتُ: وَسَأَلَكَ عَنِ الْاءِيمَانِ، فَقُلْتَ: الْاءِيمَانُ بِاللّهِ، وَالتَّصْدِيقُ بِكِتَابِ اللّهِ، وَأَنْ لَا يُعْصَى اللّهُ؟ فَقَالَ: «صَدَقَ خَيْثَمَةُ».
از او، از پدرش، از نضر بن سويد، از يحيى بن عمران حلبى، از ايّوب بن حر از ابوبصير روايت است كه گفت: در خدمت امام محمد باقر عليه السلام بودم كه سلّا ۱ به آن حضرت عرض كرد كه: خيثمة بن ابى خيثمه ما را از تو حديث مى كند كه تو را از اسلام سؤال كرده و تو فرموده اى كه: اسلام را مى خواهى بدانى؟ هر كه رو به قبله ما آورد، و به آنچه ما گواهى مى دهيم گواهى دهد، و عبادتى كه ما مى كنيم بكند، و دوست ما را دوست دارد، و با دشمن ما دشمنى نمايد، مسلمان است. فرمود:«خيثمه راست گفته است». عرض كردم: و نيز مى گويد: تو را از ايمان سؤال كرده و تو فرموده اى كه: آن ايمان به خداست، و تصديق كردن به كتاب خدا، و آنكه خدا را نافرمانى نكند يا آن جناب نافرمانى نشود. فرمود: «خيثمه راست گفته است».
۱.. سلام بن ابى عمره از ياران موثق امام باقر و امام صادق عليهما السلام بوده است، ر. ك: فهرست نجاشى، شماره 502.
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ، قَالَ:
سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنِ الْاءِيمَانِ، فَقَالَ:«شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ».
قَالَ: قُلْتُ: أَ لَيْسَ هذَا عَمَلٌ؟ قَالَ: «بَلى». قُلْتُ: فَالْعَمَلُ مِنَ الْاءِيمَانِ؟ قَالَ: «لَا يَثْبُتُ لَهُ الْاءِيمَانُ إِلَا بِالْعَمَلِ، وَالْعَمَلُ مِنْهُ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از ابن ابى عمير، از جميل بن درّاج روايت كرده است كه گفت: امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از ايمان. فرمود:«ايمان، گواهى دادن است به اينكه خدايى نيست، مگر خدا، و به آنكه محمد رسول خدا است». جميل مى گويد: عرض كردم: آيا اين گواهى، عمل نيست؟ فرمود: «بلى، عمل است». عرض كردم: پس عمل از جمله ايمان و جزء آن است؟ فرمود: «ايمان از براى گواهى دهنده ثابت نمى شود، مگر به عمل. و عمل، بعضى ازايمان است».
بَعْضُ أَصْحَابِنَا، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْعَبَّاسِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُيَسِّرٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو النَّصِيبِيِّ، قَالَ:
سَأَلَ رَجُلٌ الْعَالِمَ عليه السلام، فَقَالَ: أَيُّهَا الْعَالِمُ، أَخْبِرْنِي أَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللّهِ؟
قَالَ:«مَا لَا يُقْبَلُ عَمَلٌ إِلَا بِهِ» فَقَالَ: وَمَا ذلِكَ؟ قَالَ: «الْاءِيمَانُ بِاللّهِ الَّذِي هُوَ أَعْلَى الْأَعْمَالِ دَرَجَةً، وَأَسْنَاهَا حَظّاً، وَأَشْرَفُهَا مَنْزِلَةً».
قُلْتُ: أَخْبِرْنِي عَنِ الْاءِيمَانِ: أَ قَوْلٌ وَعَمَلٌ، أَمْ قَوْلٌ بِلَا عَمَلٍ؟
قَالَ: «الْاءِيمَانُ عَمَلٌ كُلُّهُ، وَالْقَوْلُ بَعْضُ ذلِكَ الْعَمَلِ، بِفَرْضٍ مِنَ اللّهِ، بَيَّنَهُ فِي كِتَابِهِ، وَاضِحٍ نُورُهُ، ثَابِتَةٍ حُجَّتُهُ، يَشْهَدُ
بعضى از اصحاب ما، از على بن عبّاس، از على بن يسرّ، از حمادّ بن عثمان يا حمّاد بن عمرو نصيبى روايت كرده است كه گفت: مردى از امام جعفر صادق عليه السلام سؤال نمود و عرض كرد: اى عالم! مرا خبر ده كه كدام يك از عمل ها در نزد خدا بهتر است؟ فرمود:«آنچه خدا هيچ عملى را قبول نمى فرمايد، مگر به آن». سائل عرض كرد: آن چه چيز است؟ فرمود: «ايمان به خدا، كه آن درجه اش از همه عمل ها بالاتر، و بهره اش از آنها بلندتر، و منزله اش از آنها بزرگوارتر است».
من عرض كردم: مرا خبر ده از ايمان، كه آيا گفتار و كردار است، يا گفتارى است بى كردار؟ و فرمود: «ايمان، همه آن كردار است، و گفتار، پاره اى از آن كردار است به وجوبى كه از جانب خدا است، و آن را در كتاب خويش بيان فرموده، و نور آن روشن و حجّت آن ثابت است، و كتاب خدا
۱.. و مخفى نماند كه اين حديث صدر حديثى است كه پيش از اين مذكور شد، و چون فى الجمله اختلافى در ميانه آنها بود، لهذا حواله ننمود. (مترجم)
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا، عَنِ الْأَشْعَثِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَفْصِ بْنِ خَارِجَةَ، قَالَ:
سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ ـ وَ سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنْ قَوْلِ الْمُرْجِئَةِ فِي الْكُفْرِ وَالْاءِيمَانِ، وَقَالَ: إِنَّهُمْ يَحْتَجُّونَ عَلَيْنَا، وَيَقُولُونَ: كَمَا أَنَّ الْكَافِرَ عِنْدَنَا هُوَ الْكَافِرُ عِنْدَ اللّهِ، فَكَذلِكَ نَجِدُ الْمُؤْمِنَ إِذَا أَقَرَّ بِإِيمَانِهِ أَنَّهُ عِنْدَ اللّهِ مُؤْمِنٌ ـ فَقَالَ:«سُبْحَانَ اللّهِ! وَكَيْفَ يَسْتَوِي هذَانِ؟! وَالْكُفْرُ إِقْرَارٌ مِنَ الْعَبْدِ، فَلَا يُكَلَّفُ بَعْدَ إِقْرَارِهِ بِبَيِّنَةٍ، وَالْاءِيمَانُ دَعْوًى لَا يَجُوزُ إِلَا بِبَيِّنَةٍ، وَبَيِّنَتُهُ عَمَلُهُ
محمد بن حسن، از بعضى از اصحاب ما، از اشعث بن محمد، از محمد بن حفص بن خارجه روايت كرده است كه گفت: شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود، در حالى كه مردى آن حضرت را از قول طائفه مرجئه در كفر و ايمان سؤال نموده و عرض كرده بود كه: ايشان بر ما حجّت مى آورند و استدلال مى كنند و مى گويند كه: چنانچه كافر در نزد ما كافر است، در نزد خدا همچنين مى يابيم مؤمن را كه چون به ايمان خويش اقرار كند، در نزد خدا مؤمن است. فرمود:«سبحان اللّه. چگونه اين دو چيز برابر مى توانند بود، و حال آنكه كفر اقرارى است از بنده؛ پس او را بعد از اقرارش تكليف به شاهد نمى كنند و اين رنج را بر او نمى گذارند. و ايمان ادّعا است، و جائز و ممضى نيست، مگر به شاهد، و شاهدِ اين ادّعا، عمل و نيّت مدّعى است؛ پس هرگاه اين دو