باب
3 حدیث
عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ آدَمَ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ مِهْرَانَ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«إِنَّ أُ نَاساً تَكَلَّمُوا فِي هذَا الْقُرْآنِ بِغَيْرِ عِلْمٍ، وَذلِكَ أَنَّ اللّهَ ـ تَبَارَكَ وَتَعَالى ـ يَقُولُ: «هُوَ الَّذِى أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَا اللّهُ» الْايَةَ، فَالْمَنْسُوخَاتُ مِنَ الْمُتَشَابِهَاتِ، وَالْمُحْكَمَاتُ مِنَ النَّاسِخَاتِ.
على بن محمد، از بعضى از اصحاب خويش، از آدم بن اسحاق، از عبدالرّزّاق بن مهران، از حسين بن ميمون، از محمد بن سالم، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«گروهى در اين قرآن سخن گفتند بى آنكه علم داشته باشند. و بيان آن، اين است كه خداى ـ تبارك و تعالى ـ مى فرمايد: «هُوَ الَّذى أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَامَّا الَّذينَ فى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغآءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغآءَ تَأويلِهِ وَما يَعْلَمُ تَأويلَهُ اِلَا اللّهُ» ۱ تا آخر آيه كه با ترجمه گذشت ۲؛ پس منسوخات و آنها كه حكم آن برطرف شده، از جمله متشابهات اند كه تأويل آنها را غير از خدا و راسخان در علم كسى نمى داند، و
۱.آل عمران، 7.
۲.. اوست كه اين كتاب را بر تو فرو فرستاد كه برخى از آنهاآيه هاى محكم و روشن است، و اينها اساس كتابند، و برخى ديگر متشابه و چند پهلوند. اما كسانى كه به دل، كژى دارند براى تاويل و فتنه جويى از متشابهات آن پيروى مى كنند، در حالى كه تاويل حقيقى آن را جز خدا نمى داند. (مترجم)
۳.. شورا، 13. براى شما از دين، همان را تشريع كرد كه به نوح توصيه كرده بود. و آنچه را كه بر تو وحى كرديم وآنچه را كه به ابراهيم و موسى و عيسى توصيه كرديم، اين بود كه دين را بر پا داريد و در آن متفرق نشويد. بر مشركان گران است آنچه كه ايشان را به سويش مى خوانى. خداوند هر كس را بخواهد به سوى خود مى كشد، و هر كس را كه به او باز گردد به سوى خود ره مى نمايد. (مترجم)
۴.. و مراد از راه، شريعت است كه به كتاب معلوم شود. و رويّه، چيزى است كه از حديث و طريق مفهوم گردد. (مترجم)
۵.نساء، 163.
۶.بقره، 65.
۷.. چه منع فرموده بوديم كه در آن روز شكار ماهى نكنند و از صبح تا شام مشغول عبادت باشند. و ايشان در آن روز به حيله و جهودبازى، ماهى مى گرفتند، چنان چه در تفاسير شرح آن شده. (مترجم)
۸.. پيامبر اكرم پس از بعثت، سيزده سال در مكه بودند، اما تا سه سال مكلف به دعوت آشكار نبودند.
۹.اسرا، 23.
۱۰.. و آنچه از وسط آيه ذكر نشده اين است: «وَاِمّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدَهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَها أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قولاً كَريما * وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبّيانى صَغيرا * رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فى نُفُوسِكُمْ اِنْ تَكُونُوا صالِحينَ فَاِنَّه كانَ لِلْاَوّابينَ غَفُورا * وَاتِ ذَا الْقُربى حَقَّهُ وَالْمِسكينَ وَابْنَ السَّبيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذيرا * اِنَّ الْمُبَذِّرينَ كانُوا اِخْوانَ الشَّياطينَ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبّهِ كَفُورا * وَاِمّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمْ ابْتِغآءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ ترْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُورا * وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغلُولَةً اِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوما مَحْسُورا* اِنَّ ربَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشآءُ وَيَقْدِرُ»
۱۱.اسرا، 29ـ39.
۱۲.. مانند آنكه به آن معامله كنيد تا اصل مايه براى او بماند، و ربح آن صرف معاش او شود، حال آنكه مال يتيم را ضبط كنيد، و غبطه او را از دست مدهيد، و در آن بى وجه شرعى تصرّف مكنيد. (مترجم)
۱۳.. از تكاليف شرعيّه، يا به عهدى كه با يكديگر بسته ايد، و يا به عهدى كه با خدا مى بنديد از عهد و نذر و يمين. (مترجم)
۱۴.يعنى خوش فرجام تر است.
۱۵.ليل، 1.
۱۶.ليل، 14ـ16.
۱۷.انشقاق، 1.
۱۸.انشقاق، 8 ـ 15.
۱۹.. و اين كلام، طلب هلاكت است؛ يعنى اى هلاكت! كجايى كه رخ نمى نمايى؟ بيا كه بسيار به تو مشتاقم و از نيستى تو غمناك. (مترجم)
۲۰.ملك، 9 و 10.
۲۱.واقعه، 92ـ94.
۲۲.. حاقّه، 25ـ28. و آنچه از آيه ذكر نشده اين است: «هَلَكَ عَنّى سُلْطانِيَهْ * خُذُوهُ فَغُلُّوهْ * ثُمَّ الْجَحيمَ صَلُّوهْ * ثُمَّ فى سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذراعا فاسْلُكُوهُ»
۲۳.حاقّه، 33.
۲۴.شعرا، 91ـ95.
۲۵.شعرا، 99.
۲۶.حج، 42؛ ص، 12؛ غافر، 5؛ ق، 12؛ قمر، 9.
۲۷.شعرا، 176.
۲۸.. و «ايكه»، بيشه اى بود نزديك مدائن و در آن اشجار و اثمار بسيار بود.
۲۹.شعرا، 160.
۳۰.و ظاهر اين است كه مراد حضرت عليه السلام اين باشد كه خدا در همين سوره، بعد از آنچه مذكور شد، قصّه امّت هاى سالفه را جدا ذكر فرموده؛ مانند قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و اصحاب ايكه، و حضرت عاد و ثمود را ذكر نفرموده؛ زيرا كه مقصود، تخصيص مجرمان است. و ذكر آنچه ذكر فرموده كفايت مى كند. ليكن در قصه نوح، لفظ قَبْلَهُمْ موجود نيست و در جاى ديگر از قرآن چنين كلامى هست. (مترجم)
۳۱.اعراف، 39.
۳۲.اعراف، 38.
۳۳.. و در قرآن در سوره اعراف، «كُلَّما»
۳۴.نساء، 93.
۳۵.احزاب، 64 و 65.
۳۶.نساء، 10.
۳۷.مطففين، 1.
۳۸.. و ويل، كلمه اى است جامع جميع بدى ها؛ يعنى انواع عذاب و عتاب و شدّت محنت.
۳۹.مريم، 37.
۴۰.آل عمران، 77.
۴۱.نور، 3.
۴۲.و آيا حكم اين آيه منسوخ است يا حرمت، حرمت تنزيهى است، يا اعتياد به اين امر حرام است، خلاف است. (مترجم)
۴۳.نور، 4 و 5.
۴۴.سجده، 18.
۴۵.توبه، 67.
۴۶.كهف، 50.
۴۷.نور، 23 و 24.
۴۸.اسرا، 71.
۴۹.نساء، 15.
۵۰.نور، 1 و 2.
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ، عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيِّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«قِيلَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: مَنْ شَهِدَ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله، كَانَ مُؤْمِناً؟ قَالَ: فَأَيْنَ فَرَائِضُ اللّهِ؟»
قَالَ: وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: «كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام يَقُولُ: لَوْ كَانَ الْاءِيمَانُ كَلَاماً، لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ صَوْمٌ وَلَا صَلَاةٌ وَلَا حَلَالٌ وَلَا حَرَامٌ».
قَالَ: وَقُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: إِنَّ عِنْدَنَا قَوْماً يَقُولُونَ: إِذَا شَهِدَ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ، وَأَنَّ
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد، از محمد بن اسماعيل، از محمد بن فضيل، از ابوالصّبّاح كنانى، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«به اميرالمؤمنين عليه السلام عرض شد: آيا كسى كه گواهى دهد به آنكه خدايى نيست، مگر خدا، و آنكه محمد رسول خدا صلى الله عليه و آله است، مؤمن باشد؟ فرمود: پس واجباتى كه خدا قرارداد فرموده در كجا است؟!»
و ابوالصّبّاح مى گويد: و نيز از آن حضرت شنيدم كه مى فرمود: «على عليه السلام مكرّر مى فرمود: اگر ايمان، سخن ـ يعنى شهادتين ـ مى بود، روزه و نماز و حلال و حرام در آن فرود نمى آيد». و نيز مى گويد: به خدمت امام محمد باقر عليه السلام عرض كردم: در نزد ما گروهى هستند كه مى گويند: چون كسى شهادت دهد كه خدايى نيست، مگر خدا، و آنكه محمد رسول خدا صلى الله عليه و
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ سَلَامٍ الْجُعْفِيِّ، قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنِ الْاءِيمَانِ، فَقَالَ: «الْاءِيمَانُ أَنْ يُطَاعَ اللّهُ، فَلَا يُعْصى».
على بن ابراهيم، از محمد بن عيسى، از يونس، از سلام جعفى روايت كرده است كه گفت: امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از ايمان. فرمود:«ايمان آن است كه خدا اطاعت شود و هيچ نافرمانى نشود».