باب در بيان مكارم اخلاق
8 حدیث
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ، عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ إِدْمَانُ التَّفَكُّرِ فِي اللّهِ وَفِي قُدْرَتِهِ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از احمد بن محمد بن ابى نصر، از بعضى از مردان خويش كه راوى حديث اند، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود:«بهترين عبادت آن است كه هميشه در امر خدا و در قدرت آن جناب انديشه نمايد».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَادٍ، قَالَ:
سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام يَقُولُ:«لَيْسَ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ، إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَكُّرُ فِي أَمْرِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از معمّر بن خلاّد روايت كرده است كه گفت: شنيدم از ابوالحسن حضرت امام رضا عليه السلام كه مى فرمود:«عبادت، بسيارى نماز و روزه نيست. جز اين نيست كه عبادت، انديشه كردن است در كار خداى عز و جل».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سَهْلٍ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ رِبْعِيٍّ، قَالَ:
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ: التَّفَكُّرُ يَدْعُو إِلَى الْبِرِّ وَالْعَمَلِ بِهِ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد، از اسماعيل بن سهل، از حمّاد، از ربعى روايت كرده است كه گفت: امام جعفر صادق عليه السلام فرمود:«اميرالمؤمنين ـ صلوات اللّه عليه ـ فرمود: انديشه كردن، مى خواند به سوى نيكى و عمل كردن به آن».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ أَبِي مَسْرُوقٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ إِسْحَاقَ شَعِرٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«الْمَكَارِمُ عَشْرٌ، فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ فِيكَ فَلْتَكُنْ؛ فَإِنَّهَا تَكُونُ فِي الرَّجُلِ وَلَا تَكُونُ فِي وَلَدِهِ، وَتَكُونُ فِي الْوَلَدِ وَلَا تَكُونُ فِي أَبِيهِ، وَتَكُونُ فِي الْعَبْدِ وَلَا تَكُونُ فِي الْحُرِّ».
قِيلَ: وَمَا هُنَّ؟
قَالَ: «صِدْقُ الْيَأْسِ، وَصِدْقُ اللِّسَانِ، وَأَدَاءُ الْأَمَانَةِ، وَ صِلَةُ الرَّحِمِ، وَإِقْرَاءُ الضَّيْفِ، وَإِطْعَامُ السَّائِلِ، وَالْمُكَافَأَةُ عَلَى الصَّنَائِعِ، وَالتَّذَمُّمُ لِلْجَارِ، وَالتَّذَمُّمُ
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از هيثم بن ابى مسروق، از يزيد بن اسحاق شعر، از حسين بن عطيّه، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«مكارم اخلاق ده چيز است؛ پس اگر بتوانى كه آنها در تو باشد، بايد كه باشد؛ زيرا كه آنها در مردى مى باشد و در فرزندش نمى باشد، و در فرزند مى باشد و در پدرش نمى باشد، و در بنده مى باشد و در آزاد نمى باشد». به آن حضرت عرض شد كه: آنها چيست؟ فرمود: «راستى، فروتنى، و ترس، و درويشى، و راستى زبان كه دروغ نگويد، و اداى امانت كه به صاحبش برساند، و صله رحم به جا آوردن، و ميهمان نوازى به تحفه و تكلّف از برايش آوردن، و سائل را طعام دادن، و بر كارها جزا دادن به وضعى كه با آنها برابرى كند، و ننگ و عار داشتن از براى همسايه از آنچه از براى خود ننگ و عار مى
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُسْكَانَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ خَصَّ رُسُلَهُ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ؛ فَامْتَحِنُوا أَنْفُسَكُمْ، فَإِنْ كَانَتْ فِيكُمْ، فَاحْمَدُوا اللّهَ، وَاعْلَمُوا أَنَّ ذلِكَ مِنْ خَيْرٍ؛ وَإِنْ لَا تَكُنْ فِيكُمْ، فَاسْأَلُوا اللّهَ، وَارْغَبُوا إلَيْهِ فِيها».
قال: فَذَكَرَهَا عَشَرَةً: «الْيَقِينَ، وَالْقَنَاعَةَ، وَالصَّبْرَ، وَالشُّكْرَ، وَالْحِلْمَ، وَحُسْنَ الْخُلُقِ، وَالسَّخَاءَ، وَالْغَيْرَةَ، وَالشَّجَاعَةَ، وَالْمُرُوءَةَ».
قَالَ: وَرَوى بَعْضُهُمْ بَعْدَ هذِهِ الْخِصَالِ الْعَشَرَةِ وَزَادَ فِيهَا:
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از عثمان بن عيسى، از عبداللّه بن مسكان، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود:«خداى عز و جل رسولان خويش را به مكارم اخلاق تخصيص داده، پس خويش را آزمايش كنيد. اگر آنها در شما باشد، خدا را ستايش نماييد و بدانيد كه آن به جهت خوبى است كه در شما بوده يا به شما رسيده، و اگر آنها در شما نباشد، از خدا بخواهيد كه به شما عطا كند و در آنها به سوى او رغبت كنيد». راوى مى گويد: حضرت بعد از آن ده چيز را ذكر فرمود و آنها: «يقين است و قناعت و صبر و شكر و حلم و خوش خلقى و سخاوت و غيرت (كه عبارت است از: درد تن و ناموس آورى به چيزى كه بد باشد) و شجاعت و مروّت»؛ يعنى مردانگى و جوانمردى.
و مى گويد: بعضى ازايشان پاره اى از اين خصلت هاى ده گانه را
عَنْهُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَاشِمِيِّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبَّادٍ ـ قَالَ بَكْرٌ: وَأَظُنُّنِي قَدْ سَمِعْتُهُ مِنْ إِسْمَاعِيلَ ـ عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«إِنَّا لَنُحِبُّ مَنْ كَانَ عَاقِلاً فَهِماً فَقِيهاً حَلِيماً مُدَارِياً صَبُوراً صَدُوقاً وَفِيّاً؛ إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ خَصَّ الْأَنْبِيَاءَ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ؛ فَمَنْ كَانَتْ فِيهِ، فَلْيَحْمَدِ اللّهَ عَلى ذلِكَ؛ وَمَنْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ، فَلْيَتَضَرَّعْ إِلَى اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَلْيَسْأَلْهُ إِيَّاهَا».
قَالَ: قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، وَمَا هُنَّ؟
قَالَ: «هُنَّ: الْوَرَعُ، وَالْقَنَاعَةُ، وَالصَّبْرُ،
از او، از بكر بن صالح، از جعفر بن محمد هاشمى، از اسماعيل بن عبّاد روايت است و بكر مى گويد: خود را چنان گمان مى كنم كه آن را شنيدم، از اسماعيل، از عبداللّه بن بكير، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود:«ما دوست مى داريم هر كس را كه عاقل و صاحب فهم و دانشمند و درست و بردبار و صاحب نرمى و مدارايى و به غايت صابر و راستگو و ـ تمام [جو]يا وفاجو باشد. به درستى كه خداى عز و جل پيغمبران را به مكارم اخلاق تخصيص داده؛ پس هر كه آنها در او باشد، خدا را بر آن حمد كند، و هر كه آنها در او نباشد، بايد كه به سوى خداى عز و جل زارى نمايد و آنها را از او بخواهد». راوى مى گويد: عرض كردم: فداى تو گردم! آنها چيست؟ فرمود: «آنها پارسايى است و قناعت و صبر و شكر و حلم و حيا و سخاوت و شجاعت و غيرت و نيك و راستى خبر و
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ ارْتَضى لَكُمُ الْاءِسْلَامَ دِيناً؛ فَأَحْسِنُوا صُحْبَتَهُ بِالسَّخَاءِ وَحُسْنِ الْخُلُقِ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از حسن بن حسن بن محبوب، از بعضى از اصحاب خويش، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«خداى عز و جلدين اسلام را از براى شما پسنديده؛ پس مصاحبت با آن را نيكو كنيد به سخاوت و خوش خلقى» ۱.
۱.. شايد ترجمه بهتر اين باشد: و آن را با سخاوت و خوش خلقى نيك در آميزيد.
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ: الْاءِيمَانُ أَرْبَعَةُ أَرْكَانٍ: الرِّضَا بِقَضَاءِ اللّهِ، وَالتَّوَكُّلُ عَلَى اللّهِ، وَتَفْوِيضُ الْأَمْرِ إِلَى اللّهِ، وَالتَّسْلِيمُ لِأَمْرِ اللّهِ».
على بن ابراهيم، از پدرش، از نوفلى، از سكونى، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«اميرالمؤمنين ـ صلوات اللّه عليه ـ فرمود:.» تا آخر آنچه در باب بعد از باب نسبت اسلام مذكور شد، با اختلافى در سند.