باب در بيان نهى از گفتار بى علم
9 حدیث
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ وَعَبْدِاللّهِ ابْنَيْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ، عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ:قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام: «أَنْهَاكَ عَنْ خَصْلَتَيْنِ، فِيهِمَا هُلْكُ الرِّجَالِ: أَنْهَاكَ أَنْ تَدِينَ اللّهَ بِالْبَاطِلِ، وَتُفْتِيَ النَّاسَ بِمَا لَا تَعْلَمُ».
محمد بن يحيى، از احمد و عبداللّه - پسران محمد بن عيسى - از على بن حكم، از سيف بن عَميره، از مُفضّل بن يزيد روايت كرده است كه گفت: امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه:«تو را نهى مى كنم از دو خصلت كه در اين دو خصلت، مردان هلاك شده اند: يكى آن كه تو را نهى مى كنم از آن كه خدا را عبادت كنى به باطل كه خدا آن را نفرموده باشد، و ديگر، آن كه مردم را فتوا دهى به آنچه نمى دانى».
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ الْحَجَّاجِ، قَالَ:قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام: «إِيَّاكَ وَخَصْلَتَيْنِ؛ فَفِيهِمَا هَلَكَ مَنْ هَلَكَ: إِيَّاكَ أَنْ تُفْتِيَ النَّاسَ بِرَأْيِكَ، أَوْ تَدِينَ بِمَا لَا تَعْلَمُ».
على بن ابراهيم، از محمد بن عيسى بن عبيد، از يونس، از عبدالرحمان بن حجاج روايت كرده است كه گفت: امام جعفر صادق عليه السلام به من فرمود كه:«پرهيز كنيد از دو خصلت كه در اين دو خصلت، هلاك شده هر كه هلاك شده: بپرهيز از آن كه مردم را فتوا دهى براى خويش يا عبادت كنى به آنچه نمى دانى».
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«مَنْ أَفْتَى النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى، لَعَنَتْهُ مَلَائِكَةُ الرَّحْمَةِ وَمَلَائِكَةُ الْعَذَابِ، وَلَحِقَهُ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِفُتْيَاهُ».
محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از حسن بن محبوب، از على بن رئاب، از ابو عبيده حذّاء، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه آن حضرت فرمود:«هر كه مردم را فتوا دهد، بى آن كه علمى داشته باشد، و هدايتى يافته باشد، فرشتگان رحمت و فرشتگان عذاب، او را لعنت كنند و به او ملحق شود گناه هر كه به فتواى او عمل كند».
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ، عَنْ أَبَانٍ الْأَحْمَرِ، عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي رَجَاءٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«مَا عَلِمْتُمْ فَقُولُوا، وَمَا لَمْ تَعْلَمُوا فَقُولُوا: اللّهُ أَعْلَمُ؛ إِنَّ الرَّجُلَ لَيَنْتَزِ عُ الْايَةَ مِنَ الْقُرْآنِ يَخِرُّ فِيهَا أَبْعَدَ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند از احمد بن محمد بن خالد، از حسن بن على وشّاء، از ابان اَحمر از زياد بن ابى رجاء، از امام محمد باقر عليه السلام كه آن حضرت فرمود:«آنچه را دانستيد بگوييد، و آنچه را ندانستيد، بگوييد كه: خدا، بهتر مى داند. به درستى كه مردى هست كه آيه را از قرآن بيرون مى آورد (به اين كه آن را بر معنيى حمل مى كند براى خويش) و در باب آن آيه، از بلندى به پستى مى افتد به آنچه دورتر است از مسافتى كه در ميانه آسمان و زمين است».
(بنا بر آنچه در بعضى نسخه ها واقع شده، معنى آن مى شود كه در آن آيه، در غير راهى كه دارد مى رود و آن را مى دزدد. بنا بر بعضى نسخه ها، معنى آن است كه آن آيه را تحريف مى كند. ظاهر اين است كه هر دو، تحريف باشد و اول صحيح است. و خطاب حضرت در اين حديث، با علما
مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللّهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«لِلْعَالِمِ ـ إِذَا سُئِلَ عَنْ شَيْءٍ وَهُوَ لَا يَعْلَمُهُ ـ أَنْ يَقُولَ: اللّهُ أَعْلَمُ، وَلَيْسَ لِغَيْرِ الْعَالِمِ أَنْ يَقُولَ ذلِكَ».
محمد بن اسماعيل، از فضل بن شاذان، از حمّاد بن عيسى، از رِبعى بن عبداللّه، از محمد بن مسلم، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود كه:«عالم را مى رسد آن كه بگويد كه: خدا بهتر مى داند، چون او را سؤال كنند از چيزى و حال آن كه او را نمى داند، و غير عالم را روا نيست كه اين را بگويد».
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى، عَنْ حَرِيزِ بْنِ عَبْدِ اللّهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«إِذَا سُئِلَ الرَّجُلُ مِنْكُمْ عَمَّا لَا يَعْلَمُ، فَلْيَقُلْ: لَا أَدْرِي، وَلَا يَقُلْ: اللّهُ أَعْلَمُ؛ فَيُوقِعَ فِي قَلْبِ صَاحِبِهِ شَكّاً، وَإِذَا قَالَ الْمَسْؤُولُ: لَا أَدْرِي، فَلَا يَتَّهِمُهُ السَّائِلُ».
على بن ابراهيم، از احمد بن محمد بن خالد، از حمّاد بن عيسى، از حريز بن عبداللّه، از محمد بن مسلم، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود كه:«چون يكى از شما را سؤال كنند از آنچه نمى داند، بگويد كه: نمى دانم و نگويد كه: خدا بهتر مى داند؛ زيرا آن شكى در دل صاحبش مى اندازد كه او نيز مى داند. و چون آن كه از وى سؤال شده بگويد كه: نمى دانم، سائل او را متهم نمى سازد».
الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ، عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ، عَنْ أَبَانٍ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْيَنَ، قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام: مَا حَقُّ اللّهِ عَلَى الْعِبَادِ؟ قَالَ: «أَنْ يَقُولُوا مَا يَعْلَمُونَ، وَيَقِفُوا عِنْدَ مَا لَا يَعْلَمُونَ».
حسين بن محمد، از مُعلّى بن محمد، از على بن اسباط، از جعفر بن سَماعه، از چند نفر، از ابان، از زرارة بن اعيَن روايت كرده كه گفت: از امام محمد باقر عليه السلام سؤال كردم كه حق خدا بر بندگان چيست؟ فرمود:«آن كه بگويند آنچه را كه مى دانند، و بايستند در نزد آنچه نمى دانند» (كه چيزى نگويند).
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنْ أَبِي يَعْقُوبَ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللّهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ خَصَّ عِبَادَهُ بِآيَتَيْنِ مِنْ كِتَابِهِ: أَنْ لَا يَقُولُوا حَتّى يَعْلَمُوا، وَلَا يَرُدُّوا مَا لَمْ يَعْلَمُوا، وَقَالَ عَزَّ وَجَلَّ: «أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللّهِ إِلَا الْحَقَّ» وَقَالَ: «بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ» ».
على بن ابراهيم، از پدرش، از ابن ابى عُمير، از يونس، از ابو يعقوب ـ كه اسحاق بن عبداللّه است ـ از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود:«به درستى كه خدا بندگان خويش را ترغيب كرده به دو آيه از كتاب خود: يكى آن كه نگويند تا بدانند، و ديگر آن كه رد نكنند آنچه را كه نمى دانند. خداى عز و جلّ فرموده است: «أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِم مِّيثَاقُ الْكِتَابِ أَن لَايَقُولُواْ عَلَى اللَّهِ إِلَا الْحَقَّ» ۱، يعنى: «آيا گرفته نشد برايشان پيمانى كه در كتاب است (يعنى تورات) تا آن كه نگويند بر خدا مگر سخن راست و آنچه را كه حق باشد».
و فرموده است: «بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ» ۲، يعنى: بلكه تكذيب كردند به آنچه احاطت نكرده اند به دانش
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ، عَمَّنْ حَدَّثَهُ، عَنِ ابْنِ شُبْرُمَةَ، قَالَ:مَا ذَكَرْتُ حَدِيثاً سَمِعْتُهُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام إِلَا كَادَ أَنْ يَتَصَدَّعَ قَلْبِي، قَالَ: «حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، عَنْ رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله».
قَالَ ابْنُ شُبْرُمَةَ: وَأُقْسِمُ بِاللّهِ مَا كَذَبَ أَبُوهُ عَلى جَدِّهِ، وَلَا جَدُّهُ عَلى رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، قَالَ: «قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: مَنْ عَمِلَ بِالْمَقَايِيسِ، فَقَدْ هَلَكَ وَأَهْلَكَ، وَمَنْ أَفْتَى النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ ـ وَهُوَ لَا يَعْلَمُ النَّاسِخَ مِنَ الْمَنْسُوخِ وَالْمُحْكَمَ مِنَ
على بن ابراهيم، از محمد بن عيسى، از يونس، از داود بن فَرقد، از آن كه او را حديث كرده، از ابن شُبرُمه روايت كرده است كه گفت: به خاطر نياوردم آن حديثى را كه از جعفر بن محمد عليه السلام شنيدم، مگر آن كه نزديك بود كه دلم شكافته شود. حضرت فرمود كه:«حديث كرد مرا پدرم، از جدّم، از رسول خدا صلى الله عليه و آله». ابن شبرمه گفت: و به خدا سوگند ياد مى كنم كه نه پدرش بر جدش دروغ گفت و نه جدش بر رسول خدا صلى الله عليه و آله. فرمود: «رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: هر كه به قياس ها عمل كند، به حقيقت كه خود هلاك شده و ديگران را هلاك گردانيده، و هر كه مردم را فتوا دهد بدون علم و حال آن كه ناسخ را از منسوخ و محكم را از متشابه نداند، و اينها را از يكديگر تميز ندهد، به حقيقت كه خود هلاك شده و ديگران را