حدیث دربارهجمع بين اضداد

نهج البلاغةـ فِي الإِمامِ عَلِيٍّ عليه السلام ـ: ومِن عَجائِبِهِ عليه السلام الَّتِي انفَرَدَ بِها وأمِنَ المُشارَكَةَ فيها، أنَّ كَلامَهُ الوارِدَ فِي الزُّهدِ وَالمَواعِظِ، وَالتَّذكيرِ وَالزَّواجِرِ، إذا تَأَمَّلَهُ المُتَأَمِّلُ، وفَكَّرَ فيهِ المُتَفَكِّرُ، وخَلَعَ مِن قَلبِهِ أنَّهُ كَلامُ مِثلِهِ مِمَّن عَظُمَ قَدرُهُ، ونَفَذَ أمرُهُ، وأحاطَ بِالرِّقابِ مُلكُهُ، لَم يَعتَرِضهُ الشَّكُّ في أنَّهُ كَلامُ مَن لا حَظَّ لَهُ في غَيرِ الزَّهادَةِ، ولا شُغلَ لَهُ بِغَيرِ العِبادَةِ، قَد قَبَعَ في كِسرِ بَيتٍ، أوِ انقَطَعَ إلى سَفحِ جَبَلٍ، ولا يَسمَعُ إلّا حِسَّهُ، ولَا يَرى إلّا نَفَسَهُ. ولا يَكادُ يوقِنُ بِأَنَّهُ كَلامُ مَن يَنغَمِسُ فِي الحَربِ مُصلِتا سَيفَهُ، فَيَقُطُّ الرِّقابَ، ويُجَدِّلُ الأَبطالَ، ويَعودُ بِهِ يَنطِفُ دَما، ويَقطُرُ مُهَجا، وهُوَ مَعَ تِلكَ الحالِ زاهِدُ الزُّهّادِ، وبَدَلُ الأَبدالِ. وهذِهِ مِن فَضائِلِهِ العَجيبَةِ، وخَصائِصِهِ اللَّطيفَةِ، الَّتي جَمَعَ بِها بَينَ الأَضدادِ، وألَّفَ بَينَ الأَشتاتِ. ۱

نهج البلاغةـ در باره امام على عليه السلام ـ: از شگفتى هاى وى كه منحصر به اوست و كسى در آن مشاركت ندارد، سخنان وى درباره زهد و پند و تذكّر و موعظه است. اگر شخصِ دقيق در آنها دقّت كند و متفكّرى در آنها بينديشد و فارغ از اين باشد كه اين كلام، سخن فردى چون اوست كه از عظمتِ قدر و نفوذ فرمان و فرمانروايى برخوردار است، ترديد نخواهد كرد كه كلام، از آنِ فردى است كه جز از زهد، بهره اى ندارد و به غير از عبادت، به كارى نمى پردازد، به گوشه خانه اى خزيده و يا به دلِ كوه ها پناه بُرده و جز ناله خويش را نمى شنود و غير از خودش را نمى بيند و بعيد است باور كند اين كلام، سخن كسى است كه با شمشير آهيخته در ميدان جنگ گام مى نهد، سرها را از تن جدا مى كند و با دليران درگير مى شود، و در حالى كه از شمشيرش خونْ روان است و خون كشته شدگان از آن مى چكد، از ميدان بر مى گردد و با اين حال، زاهدِ زاهدان و عارفِ عارفان است. و اين از فضيلت هاى شگفت و ويژگى هاى ظريف اوست كه ويژگى هاى متضاد را در خويشتن جمع مى كند و خصايص پراكنده را گِرد مى آورد.

۱.نهج البلاغة: المقدّمة ص 35.

کلیدواژه‌ها تبلیغ حکمت نامه پیامبر اعظم در یک نگاه حکمت های تربیتی ویژگی های مبلغ +2 مورد دیگر

احادیث دیگر این موضوع

الإرشاد:پيامبر خدا، جارچى خود را فرمان داد تا در بين مردم فرياد زند كه: زبان خود را از [نكوهش]على بن ابى طالب كوتاه كنيد. او در كار خداى عز و جل خشن است و در كار دينش سازشكارى نمى كند (كوتاه نمى آيد).

امام على عليه السلام:به خدا سوگند، در كار دينم كوتاه نمى آيم.

امام على عليه السلام:اگر در راه خدا كشته شوم و باز زنده گردم، آن گاه كشته شوم و زنده گردم تا هفتاد بار، از شدّت عمل در راه خدا و جهاد با دشمنان خدا دست برنخواهم داشت.

شرح نهج البلاغة:امير مؤمنان از اخلاق متضادّى برخوردار بود كه بسيار شگفت اند و پاره اى از آنها را سيّد رضى يادآور شده است. چون [خوى]غالب در ميان دليران و پا پيش گذاران و حادثه جويان و جرئت داران، آن است كه سنگدل، خونريز، نافرمان و متكبّر باشند و [خوى] غالب در ميان زاهدان، تاركان دنيا و لذّتهاى آن و مشغولان به پند دِهى مردم و بيم دهندگان آنان از معاد و يادآوران مرگ، آن است كه داراى دلى نرم و رقيق، قلبى ضعيف و طبعى سست باشند. و اين، دو حالتِ متضاد است كه در وى گِرد آمده است. و از جمله شگفتى ها آن كه افراد شجاع و خونريز، غالبا داراى خويى درنده، طبعى ترسناك و غريزه اى وحشى اند و زاهدان و موعظه گران و پند دهان و دنياگريزان، غالبا داراى اخلاق گوشه گيرانه، و چهره اى گرفته اند و از مردم و انس با آنان گريزان اند. و امير مؤمنان، دليرترين و جنگجوترينِ مردم بود و با اين حال، زاهدترين و دورى گزين ترينِ مردم از لذّت هاى دنيا و پنددهنده ترين و يادآورترين آنان نسبت به ايّام اللّه و چيزهاى پندآموز و در عبادت، پر تلاش ترين و در داد و ستد، پايبندترين آنان به آداب بود. با همه اينها، در اخلاق، لطيف ترينِ مردم و درخشانترين چهره و گشاده روترين و خوش روترين آنان و دورترينِ آنان گوشه نشينى دهشت انگيز يا اخلاق نفرت زا و پرخاشگرى جدايى انداز و درشتى و سختى اى بود كه موجب تنفّر جان و تيرگى دل مى شود، به گونه اى كه شوخ طبعى را بر وى عيب مى گرفتند و چون جاى هيچ بهانه و طعنى در او نمى ديدند، به اين موضوع، چنگ مى زدند و در دور ساختن مردم از او، بر اين ويژگى متمسّك مى شدند ـ [به قول شاعر عرب:] «بهانه جويى هايى كه ننگ آنها از دامنت به دور است» ـ و اين از شگفتى ها و عجايب ظريف اوست. و از جمله اخلاق شگفت وى اين كه شريفان و آنانى كه از خاندان هاى سيادت و رياست اند، معمولاً اهل خودخواهى، خودشيفتگى، خود بزرگ بينى، و خود برترانگارى اند، بويژه اگر بر شرافت خاندان آنان، شرافت هاى ديگرى هم افزوده شود. امير مؤمنان، با آن كه در قلّه و معدن و مركز شرافت قرار داشت و دوست و دشمن در اين ترديد ندارند كه پس از پسرعمويش ـ كه درودهاى خدا بر او باد ـ شريف ترينِ مردم از نظر نَسَب بود و افزون بر شرافتِ نَسَب، از جهت هاى بسيارى شرافت هاى زيادى براى وى فراهم آمده بود ـ كه پاره اى از آنها را يادآورى كرديم ـ با اين حال، در فروتنى براى كوچك و بزرگ، فروتن ترينِ افراد و نرم خوترينِ آنان، خوش خُلق ترين، تكبّر گريزترين و آشناترينِ آنان به حق بود و اين، ويژگى او در هر دو دوره زندگى اش بود، چه در زمان خلافتش و چه زمان پيش از خلافتش. فرمانروايى، او را دگرگون نساخت و رياست، اخلاق او را تغيير نداد. چه سان رياست، اخلاق او را تغيير دهد كه او همواره رئيس بود؟! و چگونه فرمانروايى، خوى او را دگرگون كند كه او هميشه امير بود و از خلافت، شرافتى را بهره نبُرد و با آن، زينتى براى خود به دست نياورد؟! بلكه او چنان است كه شيخ ابو فرج عبد الرحمان بن على بن جوزى در تاريخ معروف خود (المنتظم) به نقل از ابو عبد اللّه احمد بن حنبل آورده كه: نزد احمد، از خلافت ابو بكر و على عليه السلام سخن به ميان آمد و بسيار گفتگو شد. وى سرش را بلند كرد و گفت: سخن بسيار گفتيد. خلافت، على را زينت نداد؛ بلكه او به خلافت، زينت بخشيد. مضمون و مفهوم اين سخن، آن است كه ديگران با خلافت، نقص خود را برطرف كردند؛ ولى در على عليه السلام نقصى وجود نداشت كه با خلافت، آن را رفع كند؛ بلكه خلافت در خودْ نقصى داشت كه با به خلافت رسيدن على عليه السلام، آن نقص برطرف شد. و از جمله چيزهاى شگفتْ آن كه شجاعان و اهل خون و كشتار، معمولاً كم گذشت و دور از عفوند؛ چون سينه اى پُر حرارت و دلى ملتهب دارند و قوّت خشم در آنان، شديد است؛ ولى با آن خونريزى هاى فراوان على عليه السلام، چگونگى حلم و گذشت و چيرگى او را بر هواى نفس، خوب مى دانى و نيز كارى را كه در جنگ جمل انجام داد و مهيار ديلمى، آن را نيك بيان كرده است: آن گاه كه سنگِ آسياب ستمشان عليه خود آنان چرخيد و تيغِ سرزنش بر آنان فرود آمد به گذشتِ آن بزرگوارِ خوى گرفته به گذشت، پناه آوردند تا عذر آنان را پذيرا گردد. پاره اى از آنان كه از جنگ جان سالم به دربردند، نجات يافتند و گروهى از آنان كه گرفتار شمشير گشتند، نابود شدند. خويشاوندى، آنان را در خود گرفت و آتش خشم شعله نكشيد و كينه ها برآورده نشد. و از جمله شگفتى ها آن كه ما هرگز شجاعِ بخشنده نديده ايم. عبد اللّه بن زبير، فردى شجاع بود؛ ولى بخيل ترينِ مردم بود. پدرش زبير نيز شجاع بود؛ ولى خسيس بود و عمر به وى گفت: اگر به خلافت برسى، مردم بطحا براى صاع و مُدّى غذا خواهند جنگيد. على عليه السلام مى خواست عبد اللّه بن جعفر را به سبب اسراف در مالش محجور اعلام كند. عبد اللّه حيله اى به كار بست و زبير را در اموال و تجارتش شريك گردانْد. على عليه السلام فرمود: «اكنون به پناهگاهى پناه جُسته است» و او را محجور اعلام نكرد. طلحه نيز شجاع بود؛ ولى خسيس بود. آن قدر از بخشش خوددارى كرد كه پس از مرگش اموالى بى حساب به جاى گذاشت. عبد الملك نيز شجاع بود؛ ولى خسيس بود و در خساست، ضرب المثل شده بود و به سبب بُخلش به وى «رَشْح الحَجَر (پس نمِ سنگ)» مى گفتند. و تو خود مى دانى كه امير مؤمنان، در شجاعت و سخاوت چگونه بود و اين نيز از شگفتى هاى اوست.

المناقب، ابن شهر آشوبـ به نقل از ابو على سينا ـ: هيچ كس جز على عليه السلام نبوده است كه هم شجاع و هم فيلسوف باشد.