بنيان گذار علم نحو

تاريخ الخلفاءـ به نقل از ابو الأسود دُئِلى ـ: نزد امير مؤمنان رفتم و او را سر به گريبان و متفكّر ديدم. گفتم: اى امير مؤمنان! درباره چه مى انديشى؟ فرمود: «در اين شهرتان غلط هاى دستورى شنيدم. تصميم گرفتم كه كتابى در دستور زبان عربى بنويسم». گفتم: اگر اين كار را انجام دهى، ما را زنده مى كنى و اين زبان در بين ما باقى خواهد ماند. آن گاه، پس از سه روز، نزد وى آمدم. نوشته اى به من داد كه در آن، اين مطلب بود: «به نام خداى بخشنده و مهربان. كلمه، اسم و فعل و حرف است. اسم، آن چيزى است كه از مسمّا خبر بدهد و فعل، آن چيزى است كه از حركت مسمّا خبر دهد و حرف، آن چيزى است كه از معنايى كه نه اسم است، و نه فعل، خبر دهد». آن گاه فرمود: «اين مطلب را پيگيرى كن و آنچه را كه به ذهنت مى رسد، بر آن بيفزاى و

المناقب، ابن شهر آشوب:على عليه السلام بنيان گذار علم نحو است؛ چون علماى نحو، اين دانش را از خليل بن احمد بن عيسى بن عمرو ثَقَفى، از عبد اللّه بن اسحاق حَضْرَمى، از ابو عمرو بن علاء، از ميمون اَفرَن، از عَنْبَسةُ الفيل، از ابو الأسود دُئِلى گزارش كرده اند و او از على عليه السلام. علّت آن هم اين بود كه قريشيان با نَبْطيانْ ازدواج كردند و از آنان، بچّه هايى به دنيا آمدند كه گويش آنان، نادرست بود، به گونه اى كه دختر خُوَيْلِد اسدى كه با يك نَبْطى ازدواج كرده بود، گفته بود: «إنّ أبوىَ مات و ترك علَىّ مالٌ كثيرٌ؛» (به جاى «مالٌ كثيرٌ» بايد مى گفت: «مالاً كثيرا»). وقتى خراب شدن زبانشان را ديدند، على عليه السلام علم نحو را بنيان گذاشت. گزارش شده كه عربى باديه نشين از بازارى اى شنيد كه مى خواند: