حدیث دربارهبنيان گذار علم نحو

سِيَر أعلام النُّبَلاء عن أبي الأَسود:دَخَلتُ عَلى عَلِيٍّ فَرَأَيتُهُ مُطرِقا، فَقُلتُ: فيمَ تَتَفَكَّرُ يا أميرَ المُؤمِنينَ؟ قالَ: سَمِعتُ بِبَلَدِكُم لَحنا فَأَرَدتُ أن أضَعَ كِتابا في اُصولِ العَرَبِيَّةِ. فَقُلتُ: إن فَعَلتَ هذا أحيَيتَنا. فَأَتَيتُهُ بَعدَ أيّامٍ، فَأَلقى إلَيَّ صَحيفَةً فيها: الكَلامُ كُلُّهُ: اسمٌ، وفِعلٌ، وحَرفٌ، فَالاِسمُ: ما أنبَأَ عَنِ المُسَمّى، وَالفِعلُ: ما أنبَأَ عَن حَرَكَةِ المُسَمّى، وَالحَرفُ: ما أنبَأَ عَن معنىً لَيسَ بِاسمٍ ولا فِعلٍ. ثُمَّ قالَ لي: زِدهُ وتَتَبَّعهُ. فَجَمَعتُ أشياءَ ثُمَّ عَرَضتُها عَلَيهِ. ۱

سير أعلام النبلاءـ به نقل از ابو الأسود ـ: نزد على عليه السلام رفتم و ديدم كه سر به گريبان برده است. گفتم: اى امير مؤمنان! درباره چه چيز مى انديشى؟ فرمود: «در ديار شما، خطايى در گفتار شنيدم. مى خواهم كتابى در زمينه دستور زبان عربى بنويسم». گفتم: اگر اين كار را بكنى، ما را زنده كرده اى. پس از چند روز، نزد وى آمدم. نوشته اى به من داد كه در آن، اين مطالب بود: «همه كلمه ها، اسم و فعل و حرف اند. اسم، آن است كه از مسمّا خبر مى دهد و فعل، آن است كه از حركت مُسمّا خبر مى دهد و حرف، چيزى است كه از معنايى كه نه اسم است و نه فعل، خبر مى دهد». آن گاه فرمود: «بر اين بيفزا و آن را پيگيرى كن». من چيزهايى را گِرد آوردم و آنها را به وى عرضه كردم.

۱.سير أعلام النبلاء: ج 4 ص 84 الرقم 28؛ الفصول المختارة: ص 91، الصراط المستقيم: ج 1 ص 220، الفصول المهمّة للحرّ العاملي: ج 1 ص 684 ح 1079 كلّها نحوه.

کلیدواژه‌ها شاخه های گوناگون دانش او ادبیات بنیان گذار علم نحو

احادیث دیگر این موضوع

تاريخ الخلفاءـ به نقل از ابو الأسود دُئِلى ـ: نزد امير مؤمنان رفتم و او را سر به گريبان و متفكّر ديدم. گفتم: اى امير مؤمنان! درباره چه مى انديشى؟ فرمود: «در اين شهرتان غلط هاى دستورى شنيدم. تصميم گرفتم كه كتابى در دستور زبان عربى بنويسم». گفتم: اگر اين كار را انجام دهى، ما را زنده مى كنى و اين زبان در بين ما باقى خواهد ماند. آن گاه، پس از سه روز، نزد وى آمدم. نوشته اى به من داد كه در آن، اين مطلب بود: «به نام خداى بخشنده و مهربان. كلمه، اسم و فعل و حرف است. اسم، آن چيزى است كه از مسمّا خبر بدهد و فعل، آن چيزى است كه از حركت مسمّا خبر دهد و حرف، آن چيزى است كه از معنايى كه نه اسم است، و نه فعل، خبر دهد». آن گاه فرمود: «اين مطلب را پيگيرى كن و آنچه را كه به ذهنت مى رسد، بر آن بيفزاى و بدان اى ابو الأسود كه: چيزها سه گونه اند: يا آشكارند و يا پنهان اند و چيزهايى هم هستند كه نه آشكارند و نه پنهان اند، و دانشمندان با شناخت چيزى كه نه آشكار است و نه پنهان، بر يكديگر برترى مى جويند». ابو الأسود گفت: چيزهايى از نحو (دستور زبان) را گِرد آوردم و به او عرضه كردم و از جمله آنها حروف نصب بود و از آنها «إنَّ» و «أنّ» و «ليت» و «لعلّ» و «كأنّ» را ياد كردم؛ ولى «لكنّ» را نياوردم. به من فرمود: «چرا لكنّ را وا گذاشتى؟». گفتم: آن را از حروف ناصب نمى دانم. فرمود: «آرى؛ از حروف ناصب است. اين را هم بر آنها بيفزا».

شُعَب الإيمانـ به نقل از صَعْصَعة بن صَوْحان ـ: عربى باديه نشين، نزد على بن ابى طالب عليه السلام آمد و گفت: سلام بر تو، اى امير مؤمنان! اين كلمه را در اين آيه چگونه قرائت مى كنى كه: «ل_'c7 يأكلُه إلّا الخاطون؛ آن را جز راه روندگان نمى خورند»؟ به خدا سوگند همه راه مى روند؟ على عليه السلام لبخندى زد و فرمود: «اى اعرابى! [قرائت صحيحِ] آيه اين گونه است: «آن را جز خطاكاران نمى خورند» ». اعرابى گفت: سوگند به خدا، راست گفتى، اى امير مؤمنان! خداوند، بنده خود را وا نمى گذارد. آن گاه، على عليه السلام رو به ابو الأسود دُئلى كرد و فرمود: «عجم ها، همگى اسلام آورده اند. براى مردم، دستورِ زبانى وضع كن تا براى درست سخن گفتن خود، به آن استناد كنند» و رفع و نصب و جر را برايش نگاشت.