حدیث دربارهبنيان گذار علم نحو

تاريخ الخلفاءـ به نقل از ابو الأسود دُئِلى ـ: نزد امير مؤمنان رفتم و او را سر به گريبان و متفكّر ديدم. گفتم: اى امير مؤمنان! درباره چه مى انديشى؟ فرمود: «در اين شهرتان غلط هاى دستورى شنيدم. تصميم گرفتم كه كتابى در دستور زبان عربى بنويسم». گفتم: اگر اين كار را انجام دهى، ما را زنده مى كنى و اين زبان در بين ما باقى خواهد ماند. آن گاه، پس از سه روز، نزد وى آمدم. نوشته اى به من داد كه در آن، اين مطلب بود: «به نام خداى بخشنده و مهربان. كلمه، اسم و فعل و حرف است. اسم، آن چيزى است كه از مسمّا خبر بدهد و فعل، آن چيزى است كه از حركت مسمّا خبر دهد و حرف، آن چيزى است كه از معنايى كه نه اسم است، و نه فعل، خبر دهد». آن گاه فرمود: «اين مطلب را پيگيرى كن و آنچه را كه به ذهنت مى رسد، بر آن بيفزاى و بدان اى ابو الأسود كه: چيزها سه گونه اند: يا آشكارند و يا پنهان اند و چيزهايى هم هستند كه نه آشكارند و نه پنهان اند، و دانشمندان با شناخت چيزى كه نه آشكار است و نه پنهان، بر يكديگر برترى مى جويند». ابو الأسود گفت: چيزهايى از نحو (دستور زبان) را گِرد آوردم و به او عرضه كردم و از جمله آنها حروف نصب بود و از آنها «إنَّ» و «أنّ» و «ليت» و «لعلّ» و «كأنّ» را ياد كردم؛ ولى «لكنّ» را نياوردم. به من فرمود: «چرا لكنّ را وا گذاشتى؟». گفتم: آن را از حروف ناصب نمى دانم. فرمود: «آرى؛ از حروف ناصب است. اين را هم بر آنها بيفزا».