حدیث دربارهاحاديثى كه ظاهر آنها بر امكان بَدا در قضاى محتوم ، دلالت مى كند

الكافي عن معلّى بن محمّد: سُئِلَ العالِمُ عليه ‏السلام: كَيفَ عِلمُ اللّه‏ِ؟ قالَ: عَلِمَ وشاءَ، وأرادَ وقَدَّرَ، وقَضى وأمضى، فَأَمضى ما قَضى، وقَضى ما قَدَّرَ، وقَدَّرَ ما أرادَ، فَبِعِلمِه كانَتِ المَشيئَةُ، وبِمَشيئَتِهِ كانَتِ الإِرادَةُ، وبِإِرادَتِهِ كانَ التَّقديرُ، وبِتَقديرِهِ كانَ القَضاءُ، وبِقَضائِهِ كانَ الإِمضاءُ، وَالعِلمُ مُتَقَدِّمٌ عَلَى المَشيئَةِ، وَالمَشيئَةُ ثانِيَةٌ، وَالإِرادَةُ ثالِثَةٌ، وَالتَّقديرُ واقِعٌ عَلَى القَضاءِ بِالإِمضاءِ. فَلِلّهِ تَبارَكَ وتَعالَى البَداءُ فيما عَلِمَ مَتى شاءَ، وفيما أرادَ لِتَقديرِ الأَشياءِ، فَإِذا وَقَعَ القَضاءُ بِالإِمضاءِ فَلا بَداءَ، فَالعِلمُ فِي المَعلومِ قَبلَ كَونِهِ، وَالمَشيئَةُ فِي المُنشَأِ قَبلَ عَينِهِ، وَالإِرادَةُ فِي المُرادِ قَبلَ قِيامِهِ، وَالتَّقديرُ لِهذِهِ المَعلوماتِ قَبلَ تَفصيلِها وتَوصيلِها عِيانا ووَقتا، وَالقَضاءُ بِالإِمضاءِ هُوَ المُبرَمُ مِنَ المَفعولاتِ ذَواتِ الأَجسامِ المُدرَكاتِ بِالحَواسِّ، مِن ذوي لَونٍ وريحٍ، ووَزنٍ وكَيلٍ، وما دَبَّ ودَرَجَ؛ مِن إنسٍ وجِنٍّ، وطَيرٍ وسِباعٍ، وغَيرِ ذلِكَ مِمّا يُدرَكُ بِالحَواسِّ. فَلِلّهِ تَبارَكَ وتَعالى فيهِ البَداءُ مِمّا لا عَينَ لَهُ، فَإِذا وَقَعَ العَينُ المَفهومُ المُدرَكُ ۱ فَلا بَداءَ. ۲
الكافى ـ به نقل از معلّى بن محمّد ـ : از امام كاظم عليه ‏السلام يا امام رضا عليه ‏السلام سؤال شد: دانش خدا چگونه است؟ فرمود: «دانست و خواست و اراده كرد و مقدّر ساخت و حكم فرمود و تنفيذ نمود. سپس آنچه را كه حكم كرد، تنفيذ نمود؛ و آنچه را كه مقدّر ساخت، حكم فرمود؛ و آنچه را كه خواست مقدر كرد. پس خواستن از روى دانش او، و اراده‏اش برخاسته از مشيّت او، و تقديرش از اراده او، و حكمش بر پايه تقدير او، و تنفيذش بر اساس حكمش بود. دانش بر مشيّت مقدّم است و مشيّت در مرتبه دوّم و اراده، در مرتبه سوّم است. و تقدير بر اساس حكم او و در پى تنفيذش واقع مى‏شود. پس براى خداى ـ تبارك و تعالى ـ، هر گاه بخواهد، در آنچه مى‏داند و در آنچه براى تقدير اشيا اراده مى‏نمايد، امكان بَدا هست. پس هر گاه حُكمى پس از تأييد، تحقّق يابد، ديگر بَدايى نيست. پس، علم، پيش از به وجود آمدنِ معلوم، و مشيّت، پيش از تحقّق وجود خارجى، و اراده، مقدّم بر جامه عمل پوشيدن اراده‏شده است و مقدّر شدن اين معلوم‏ها، مقدّم بر جدايى و اتّصالِ خارجى و زمانىِ آنها بوده است، و حكمِ تأييد شده، همان چيزهاى استوارِ انجام يافته و صاحبِ جسم‏اند كه با حواس، درك مى‏گردند، از قبيل: اجسام رنگى و بودار، و وزن شدنى و پيمانه شدنى، و جاندار و لانه‏دار، نظير: انسان و جِن، پرندگان و درندگان، و غير آنها كه با حواس، درك مى‏شوند. پس براى خداى ـ تبارك و تعالى ـ درباره چيزى كه وجود خارجى ندارد، بَدا هست. پس، هر گاه موجود خارجىِ قابل فهم و درك ۳، تحقّق يابد، ديگر بَدايى نيست».
۱.قال العلّامة المجلسي قدس‏سره: قولُه عليه ‏السلام:«فإذا وقع العين المفهوم المدرك»، أي فصَّل‏وميَّز في اللّوح‏أو أوجد في الخارج، ولعلّ تلك‏الاُمور عباره‏عن‏اختلاف مراتب‏تقديرها في لوح‏المحو والإثبات (مرآه‏العقول: ج2 ص143).
۲.الكافي: ج 1 ص 148 ح 16، التوحيد: ص 334 ح 9، مختصر بصائر الدرجات: ص 142.
۳.. علّامه مجلسى گفته است: كلام امام عليه ‏السلام كه فرموده: «وقتى مُدرَك و مفهوم را در عالم واقع قرار داد»، يعنى: [خداوند]در لوح، آنها را از هم تفكيك كرد و جداگانه قرار داد و يا در عالم خارج، ايجادشان كرد. و چه بسا مراد از اين قبيل امور، اختلاف مراتب تقديرشان، در لوح محو و اثبات باشد.

احادیث دیگر این موضوع

۷
الغيبة، نعمانى ـ به نقل از داوود بن قاسم جعفرى ـ: نزد امام جواد عليه ‏السلام بوديم. داستان سُفيانى و آنچه در روايت درباره اين كه كار او حتمى است، آمده، مطرح گرديد. به امام جواد عليه ‏السلام گفتم: آيا در كار حتمى، براى خدا بَدا حاصل مى‏شود؟ فرمود: «بله». به او گفتيم: پس مى‏ترسيم درباره قائم (عج) براى خداوند، بدا حاصل شود. فرمود: «همانا قائم، از وعده‏هاى خداست و خداوند، در وعده خلاف نمى‏ورزد» . براى «محتوم»، چندين معنا وجود دارد كه احتمال بدا و تجديد نظر در برخى از آنها هست. تعبير «فى الميعاد؛ در وعده»، اشاره است به اين كه امكان بدا در آن نيست؛ چون خداوند فرموده است: {Q} «خداوند، خُلف وعده نمى‏كند» {/Q}. حاصل آن كه اين، چيزى است كه خدا به پيامبرش و اهل بيت وى، به جهت شكيبايى در برابر سختى‏هايى كه از سوى مخالفان به آنها رسيده، وعده داده است؛ و خدا خلف وعده نمى‏كند. احتمال هم دارد كه مراد از «بدا» در امور حتمى، تغيير در خصوصيات آن باشد و نه در اصلش؛ مانند خروج سفيانى پيش از زوال دولت بنى عبّاس و مانند آن..