آداب قضاوت

امام على عليه السلام:فرمان خداوند سبحان را بر پا ندارد، جز آن كس كه اهل رشوه و كوتاه آمدن نباشد، [در برابر ستمگر]كُرنش و اظهار خوارى نكند و از مطامع پيروى ننمايد.

امام صادق عليه السلام:كسى كه فقه (مسائل حقوقى و احكام قضايى) اندك مى داند، هرگز نبايد به كار قضاوت چشم طمع داشته باشد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:هر كه به داورى كردن ميان مسلمانان مبتلا شود، بايد در نگاهها و اشاره كردنها و جاى نشستن و نحوه نشستن خود نسبت به آنها به يكسان رفتار كند.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:هر كه به قضاوت كردن ميان مسلمانان مبتلا شود، تا زمانى كه صدايش را بر روى يكى از متخاصمين بلند نكرده نبايد به روى ديگرى صدا بلند كند.

امام على عليه السلامـ به شريح ـفرمود: ميان مسلمانان در نگاه كردن و سخن گفتن و نشستنت برابرى را رعايت كن، تا نزديكانت به جانبدارى (ستم) تو اميد نبندند و دشمنانت از دادگرى تو، نوميد نشوند.

امام على عليه السلام:شايسته است كه قاضى از التفات كردن به يكى از طرفين دعوا و التفات نكردن به ديگرى خوددارى ورزد و نگاههايش را ميان آن دو عادلانه تقسيم كند و به هيچ طرف دعوا اجازه ندهد به ديگرى زورگويى و دراز دستى كند.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:زبان قاضى ميان دو اخگر است تا اين كه يا به سوى بهشت رود و يا به سوى آتش.

امام على عليه السلامـ به شريح ـفرمود: تا زمانى كه سخن نگفته اى زبان تو بنده توست و همين كه سخن گفتى، تو بنده آن هستى. پس، مراقب باش كه چه حكمى مى دهى و در چه باره حكم مى دهى و چگونه حكم مى دهى.

امام على عليه السلامـ در پاسخ به ابو الاسود دؤلى كه پرسيد چرا او را با آن كه مرتكب خيانت و جنايتى نشده است از منصب قضا بركنار كرد ـفرمود: ديدم كه صدايت را از صداى خصم بالاتر مى برى.

امام على عليه السلامـ به شريح ـفرمود: مبادا در مجلس قضاوت اظهار خستگى و ناراحتى كنى؛ مجلسى كه خداوند در آن پاداش قرار داده و براى كسى كه به حق داورى كند ذخيره خوبى در نظر گرفته است.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:هر گاه دو خصم نزد تو آمدند، به سود يكى حكم مده تا سخن طرف ديگر را نيز بشنوى؛ چرا كه با اين رفتار به حقيقت بهتر پى مى برى.

امام على عليه السلام:رسول خدا صلى الله عليه و آله مرا براى قضاوت به يمن فرستاد. عرض كردم: اى رسول خدا! مرا كه هنوز جوانم و قضاوت نمى دانم مى فرستى؟ فرمود: خداوند بزودى دل تو را هدايت خواهد كرد و زبانت را استوار. هر گاه دو خصم در مقابل تو نشستند، از قضاوت كردن خوددارى كن مگر آن گاه كه همچنان كه به سخنان اوّلى گوش كرده اى سخنان نفر دوّم را نيز بشنوى؛ زيرا در اين صورت كار داورى براى تو روشن تر مى شود. امام على عليه السلام فرمود: پس از اين رهنمود، من پيوسته درست قضاوت كردم يا [فرمود:] ديگر در هيچ قضاوتى دچار شك نشدم.

كتاب من لا يحضره الفقيه:از امام على عليه السلام روايت شده است كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: هرگاه دو تن براى قضاوت پيش تو آمدند، تا زمانى كه اظهارات هر دو طرف را نشنيده اى به نفع اوّلى حكم نده. پس هر گاه چنين كردى [سخنان هر دو طرف را شنيدى]، كار قضاوت و صدور حكم براى تو روشن مى شود. على عليه السلام فرمود: بعد از اين سفارش، كار قضاوت براى من بسيار آسان شد. و پيامبر صلى الله عليه و آله براى آن حضرت دعا كرد كه: بار خدايا! قضاوت را به او بفهمان.

سنن الترمذىـ به نقل از حنَش ـ: على عليه السلام فرمود: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به من فرمود: هرگاه دو نفر براى قضاوت نزد تو آمدند، تا اظهارات هر دو را نشنيده اى به سود اولى حكم صادر مكن؛ زيرا [اگر به اظهارات هر دو طرف گوش دهى] بزودى مى فهمى كه چه حكمى صادر كنى. على عليه السلام فرمود: از آن زمان به بعد همواره درست قضاوت كرده ام.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:كسى كه گرفتار قضاوت شود، نبايد در حال خشم قضاوت كند.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:قاضى نبايد در حال خشم ميان دو نفر قضاوت كند.

امام على عليه السلامـ خطاب به شريح ـفرمود: در مجلس قضا با كسى در گوشى صحبت مكن و اگر عصبانى شدى، برخيز و در حال خشم هرگز داورى مكن.

دعائم الاسلام:پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نهى فرمود از اين كه قاضى در حال خشم يا گرسنگى و يا خواب آلودگى قضاوت كند.

امام على عليه السلامـ به رُفاعه ـفرمود: در حالى كه عصبانى يا مستِ خواب هستى، قضاوت مكن.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:قاضى نبايد ميان دو نفر داورى كند، مگر زمانى كه از خوردنى و نوشيدنى سير باشد.

امام على عليه السلامـ خطاب به شريح ـفرمود: در مجلس قضاوت منشين، مگر اين كه قبلاً چيزى بخورى.

امام صادق عليه السلام:مردى بر امير المؤمنين عليه السلام وارد شد و چند روزى ميهمان آن حضرت بود. سپس نزد ايشان دعوايى مطرح كرد كه قبلاً [يعنى از روز اول ورودش]با امير المؤمنين در ميان نگذاشته بود. حضرت فرمود: تو شاكى هستى؟ عرض كرد: آرى. امام فرمود: از پيش ما برو؛ زيرا رسول خدا صلى الله عليه و آله نهى فرمود از اين كه شاكى ميهمان [قاضى] باشد مگر آن كه طرف دعوايش نيز با او باشد.

امام على عليه السلامـ خطاب به شريح ـفرمود: در مجلس قضاوت خود، با كسى در گوشى صحبت مكن.

امام باقر عليه السلام:رسول خدا صلى الله عليه و آله چنين حكم فرمود، كه از طرفين دعوا آن كه در جانب راست مجلس است در سخن گفتن مقدّم شود.

امام صادق عليه السلام:هر گاه با طرف دعواى خود پيش والى يا قاضى اى رفتى، در طرف راست خصمت قرار بگير.

دعائم الاسلام:روايت شده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله نهى فرمود از اين كه قاضى با نگاه كردن زياد و التفات به يكى از طرفين مخاصمه، از او جانبدارى كند و از تلقين كردن به گواهان نيز نهى فرمود.