حقوق آموزگار بر دانش آموز
8 حدیث
امام صادق عليه السلامـ درباره آيه «به تكبّر از مردم روى مگردان» ـفرمود: بايد مردمى كه براى آموختن علم نزد تو مى آيند، در نظرت يكسان باشند.
منية المريد:قالَ عيسى بنُ مريمَ عليه السلام: يا مَعشَرَ الحَوارِيِّينَ، لي إلَيكُم حاجَةٌ اقضُوها لي. قالوا: قُضِيَتْ حاجَتُكَ يا روحَ اللّهِ، فقامَ فغَسَلَ أقدامَهُم، فقالوا: كُنّا نَحنُ أحَقَّ بِهذا يا روحَ اللّهِ! فقالَ: إنَّ أحقَّ النّاسِ بِالخِدمَةِ العالِمُ، إنَّما تَواضَعتُ هكَذا لِكَيما تَتَواضَعوا بَعدي فِي النّاسِ كَتَواضُعي لَكُم. ۱
منية المريد:عيسى عليه السلام فرمود: اى گروه حواريان! مرا با شما كارى است، آن را از من بپذيريد. عرض كردند: پذيرفته است، اى روح خدا! عيسى عليه السلام برخاست و شروع به شستن پاهاى آنها كرد. عرض كردند: ما به اين كار سزاوارتر بوديم، اى روح خدا! فرمود: سزاوارترين مردم به خدمت كردن عالم است. من اينچنين فروتنى كردم، تا شما بعد از من در ميان مردم فروتن باشيد، همچنان كه من با شما فروتنم.
۱.منية المريد: 183.
رسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:مَن عَلَّمَ شَخصا مَسألَةً فقَد مَلَكَ رَقَبَتَهُ. فَقيلَ لَهُ: يا رَسولَ اللّهِ، أ يَبيعُهُ؟ فقالَ عليه السلام: لا، و لكِنْ يَأمُرُهُ و يَنهاهُ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:هر كس مسأله اى را به شخصى بياموزد او را بنده خود كرده باشد. عرض شد: اى رسول خدا! يعنى مى تواند او را بفروشد؟ فرمود: نه، بلكه به او امر و نهى مى كند.
۱.عوالي اللآلي: 4/71/43.
عنه صلى الله عليه و آله:لا حَسَدَ و لا مَلَقَ إلاّ في طَلَبِ العِلمِ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:حسد ورزى و چاپلوسى زشت است مگر در راه آموختن دانش.
۱.كنز العمّال: 28938.
الإمامُ عليٌّ عليه السلام:مِن حَقِّ العالِمِ عَلَيكَ أن تُسَلِّمَ عَلَى القَومِ عامَّةً و تَخُصَّهُ دونَهُم بِالتَّحِيَّةِ، و أن تَجلِسَ أمامَهُ، و لا تُشيرَنَّ عِندَهُ بِيَدِكَ، و لا تَغمِزَنَّ بِعَينَيكَ، و لا تَقولَنَّ: «قالَ فُلانٌ» خِلافا لِقَولِهِ، و لا تَغتابَنَّ عِندَهُ أحَدا، و لا تُسارَّ في مَجلِسِهِ، و لا تَأخُذَ بِثَوبِهِ، و لا تَلِجَّ ۱ عَلَيهِ إذا مَلَّ، و لا تُعرِضَ مِن طُولِ صُحبَتِهِ، فإنَّما هِيَ بِمَنزِلَةِ النَّخلَةِ تَنتَظِرُ مَتى يَسقُطُ عَلَيكَ مِنها شَيءٌ؛ فإنَّ المُؤمِنَ العالِمَ لَأعظَمُ أجرا مِنَ الصّائمِ القائمِ الغازي في سَبيلِ اللّهِ، فإذا ماتَ العالِمُ انثَلَمَت في الإسلامِ ثُلمَةٌ لا يَسُدُّها شَيءٌ إلى يَومِ القِيامَةِ. ۲
امام على عليه السلام:از جمله حقوق شخص دانشمند بر تو اين است كه [هر گاه در ميان جمعى بود] بر همگان سلام كنى و به او نيز اختصاصا سلام گويى، رو به رويش بنشينى، در حضور او با دست و چشم و ابرو اشاره نكنى، در مخالفت با نظر او نگويى: «فلانى چنين گفته است». نزد او از كسى غيبت نكنى، در مجلسش در گوشى صحبت نكنى، جامه اش را نگيرى، اگر خسته بود، در سؤال كردن اصرار نورزى. از طول مجالسش به تنگ نيايى؛ زيرا حكايت همنشينى با او حكايت درخت خرمايى است كه انتظار مى كشى تا كى از آن چيزى براى تو بيفتد. همانا پاداش مؤمن دانشمند بيشتر از روزه دار شب زنده دارى است كه در راه خدا بجنگد. هر گاه دانشمند بميرد، رخنه اى در اسلام پديد آيد كه تا قيامت چيزى آن را نبندد.
عنه عليه السلام:لَيسَ مِن أخلاقِ المُؤمِنِ التَّمَلُّقُ وَ لا الحَسَدُ إلاّ في طَلَبِ العِلمِ. ۱
امام على عليه السلام:چاپلوسى و حسادت از اخلاق مؤمن نيست، مگر در تحصيل دانش.
۱.كنز العمّال: 29364 و 28937 نحوه.
الإمامُ زينُ العابدينَ عليه السلام:حَقُّ سائسِكَ بِالعِلمِ: التَّعظيمُ لَهُ، و التَّوقيرُ لِمَجلِسِهِ، و حُسنُ الاستِماعِ إلَيهِ، و الإقبالُ عَلَيهِ، و أن لا تَرفَعَ عَلَيهِ صَوتَكَ، و أن لا تُجيبَ أحَدا يَسألُهُ عَن شَيءٍ حَتّى يَكونَ هُوَ الّذي يُجيبُ، و لا تُحَدِّثَ في مَجلسِهِ أحَدا، و لا تَغتابَ عِندَهُ أحَدا، و أن تَدفَعَ عَنهُ إذا ذُكِرَ عِندَكَ بِسُوءٍ، و أن تَستُرَ عُيوبَهُ، و تُظهِرَ مَناقِبَهُ، و لا تُجالِسَ لَهُ عَدُوّا، و لا تُعادِيَ لَهُ وَلِيّا، فإذا فَعَلتَ ذلكَ شَهِدَ لَكَ مَلائكَةُ اللّهِ بِأنَّكَ قَصَدتَهُ و تَعَلَّمتَ عِلْمَهُ للّهِِ جَلَّ اسمُهُ لا لِلنّاسِ. ۱
امام زين العابدين عليه السلام:حق استاد تو اين است كه به او احترام گذارى، محضرش را موقّر دارى، با دقت به سخنانش گوش بسپارى، رويت به او باشد و به او توجّه نمايى، صدايت را بر صداى او بلندتر نكنى، هرگاه كسى از او سؤالى كند تو جواب ندهى، بلكه بگذارى خودش جواب دهد. در محضر او با كسى سخن نگويى، در حضور او از كسى غيبت نكنى، اگر پيش تو از او بدگويى شود، از وى دفاع كنى. عيبهايش را بپوشانى، خوبيها و صفات نيكش را آشكار سازى، با دشمن او همنشينى نكنى و با دوستش دشمنى نورزى. هر گاه اين كارها را كردى فرشتگان خدا درباره ات گواهى دهند كه تو براى رضاى خداى بلند نام، نه براى مردم، نزد آن استاد رفته اى و دانش او را فرا گرفته اى.
۱.الخصال: 567/1.
الإمامُ الباقرُ عليه السلام:إذا جَلَستَ إلى عالِمٍ فَكُن عَلى أن تَسمَعَ أحرَصَ مِنكَ عَلى أن تَقولَ، و تَعَلَّمْ حُسنَ الاستِماعِ كَما تَتَعَلَّمُ حُسنَ القَولِ، و لا تَقطَعْ عَلى أحَدٍ حَديثَهُ. ۱
امام باقر عليه السلام:هر گاه در محضر دانشمندى نشستى براى شنيدن حريصتر باش تا براى سخن گفتن و همچنان كه خوب سخن گفتن را فرا مى گيرى، خوب گوش دادن را نيز بياموز و سخن هيچ كس را قطع مكن.
۱.الاختصاص: 245.