حدیث دربارهدليل هاى يگانگى در تدبير

عنه عليه السلامـ في مُناظَرَتِهِ لِلزِّنديقِ ـ: لا يَخلو قَولُكَ: إِنَّهُمَا اثنانِ، مِن أَن يَكونا قَديمَينِ قَوِيَّينِ، أَو يَكونا ضَعيفَينِ، أَو يَكونَ أَحدُهُمُا قَوِيّا وَالآخَرُ ضَعيفا؛ فَإِن كانا قَوِيَّينِ فَلِمَ لا يَدفَعُ كُلُّ واحِدٍ مِنهُما صاحِبَهُ ويَتَفَرَّدُ بِالتَّدبيرِ؟ وإِن زَعَمتَ أَنَّ أَحَدَهُما قَوِيٌّ وَالآخَرَ ضَعيفٌ، ثَبَتَ أَنَّهُ واحِدٌ كَما نَقولُ، لِلعَجزِ الظّاهِرِ فِي الثّاني فَإِن قُلتَ: إِنَّهُمَا اثنانِ؛ لَم يَخلُ مِن أَن يَكونا مُتَّفِقَينِ مِن كُلِّ جِهَةٍ أَو مُفتَرِقَينِ مِن كُلِّ جِهَةٍ؛ فَلَمّا رَأَينَا الخَلقَ مُنتَظِما وَالفَلَكَ جارِيا وَالتَّدبيرَ واحِدا وَاللَّيلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمسَ وَالقَمَرَ دَلَّ صِحَّةُ الأَمرِ وَالتَّدبيرِ وَائتِلافُ الأَمرِ عَلى أَنَّ المُدَبِّرَ واحِدٌ. ثُمَّ يَلزَمُكَ إِنِ ادَّعَيتَ اثنَينِ فُرجَةٌ ما بَينَهُما حَتّى يَكونَا اثنَينِ، فَصارَتِ الفُرجَةُ ثالِثا بَينَهُما قَديما مَعَهُما، فَيَلزَمُكَ ثَلاثَةٌ، فَإِنِ ادَّعَيتَ ثَلاثَةً لَزِمَكَ ما قُلتَ فِي الاِثنَينِ حَتّى تَكونَ بَينَهُم فُرجَةٌ فَيَكونوا خَمسَةً، ثُمَّ يَتَناهى فِي العَدَدِ إِلى ما لا نِهايَةَ لَهُ فِي الكَثرَةِ. ۱

امام صادق عليه السلامـ در مناظره اش با زنديق ـ: سخنت در دو تا بودن آن دو، از اين بيرون نيست كه يا هر دو قديم و نيرومندند و يا ناتوان، و يا يكى نيرومند است و ديگرى ناتوان. پس اگر هر دو نيرومند باشند، چرا هر يك از آنها ديگرى را نمى رانَد تا در تدبير [جهان] تنها شود؟ و اگر ادّعا كنى كه يكى نيرومند است و ديگرى ناتوان، ثابت مى شود كه او يكى است، همان گونه كه ما مى گوييم؛ زيرا دومى آشكارا ناتوان است. و اگر بگويى كه آنها دو تا هستند، از اين بيرون نيست كه در همه چيز، همسان باشند و يا متفاوت، و چون ما خلقت را منظّم، فلك را روان، تدبير را يگانه، و شب و روز و خورشيد و ماه را مى بينيم، اين درستى كار و تدبير هماهنگى امور بر وحدت مدبّر، دلالت مى كند. سپس اگر ادّعا كنى كه آنها دو تا هستند، بر تو لازم مى آيد كه فاصله اى ميان آن دو تصوّر كنى تا دو تا به شمار آيند و در همين فاصله ميان آن دو هم يك قديم همراه آن دو مى شود و اين، يعنى سه خدا، و اگر ادّعا كنى سه تا هستند، همان فاصله ميان دو خدا، اين جا هم لازم مى آيد. پس پنج قديم (سه خدا و دو فاصله) مى شوند و همين گونه مى رود تا تعدادش به بى نهايت برسد.

۱.الكافي: ج 1 ص 80 ح 5، التوحيد: ص 243 ح 1 نحوه، الاحتجاج: ج 2 ص 200 ح 213 وليس فيه ذيله من «ثمّ يلزمك.» وكلّها عن هشام بن الحكم، بحار الأنوار: ج 3 ص 230 ح 22.

کلیدواژه‌ها آشنایی با یگانگی خدا مراتب توحید توحید افعالی توحید در تدبیر +1 مورد دیگر

احادیث دیگر این موضوع

تفسير القمّى:[درباره آيه] «بگو: اگر آن گونه كه مى گويند، خدايانى با او بودند، در آن صورت، [هر يك]راهى به صاحب عرش مى جستند» ، فرمود: اگر آن گونه كه ادّعا مى كنند، بت ها خدا بودند، به سوى عرش بالا مى رفتند.

تفسير القمّى:سپس خدا ادّعاى دوگانه پرستان را كه به دو خدا معتقدند، رد كرد و فرمود: «خدا، فرزندى نگرفته و هيچ خدايى با او نبوده است؛ چرا كه اگر بود، هر خدايى آفريده هاى خود را مى بُرد و آن گاه، يكى بر ديگرى برترى مى جست» . يعنى اگر آن چنان كه ادّعا مى كنيد، دو خدا بودند، با هم درگير مى شدند. اين، مى آفريد و آن، نمى آفريد، اين، اراده مى كرد و آن، اراده نمى كرد و هر يك به دنبال چيره شدن بر ديگرى بود و چون يكى اراده آفريدن انسان مى كرد، ديگرى اراده آفرينش حيوان مى كرد و اين نمى شود كه موجودى در يك حال، هم انسان و هم حيوان باشد، و چون اين باطل است، ثابت مى شود كه تدبير و كار، از آنِ يكى است و تدبير و استوارى و تكيه هر يك به ديگرى، وحدت صانع را نيز اثبات مى كند و اين، همان گفته اوست كه «خداوند، فرزندى نگرفته است» تا «آن گاه، يكى بر ديگرى برترى مى جست» ، كه بلافاصله، پس از آن گفت: «منزّه است خدا از آنچه وصف مى كنند» .

امام على عليه السلامـ در يكى از خطبه هايش ـ: هر گونه كه بينديشى تا به نهايت آن برسى، جز به اين رهنمونت نمى كند كه آفريدگار مورچه، همان آفريدگار زنبور عسل در متن عربى، «نخلة» و «نحلة» به عنوان دو نسخه آمده اند كه ظاهرا دومى به معناى «زنبور عسل»، با سياق جمله، همخوانى بيشترى دارد. (م) است، به جهت تفصيل دقيق هر چيز، و تفاوت عميق موجودات زنده. و آفرينش ريز و درشت، سنگين و سبك، و نيرومند و ناتوان، براى او يكسان است.

امام على عليه السلام:هيچ راهى جز عقل براى اثبات صانع نيست؛ زيرا محسوس نيست تا به چشم بيايد و يا حواس ديگر، او را درك كنند. پس اگر صانع، يگانه نباشد و دو تا و بيشتر باشد، به ديده عقل، چند صانع لازم مى آيد، همان گونه كه آن، يك صانع را اثبات مى كند و اگر صانع جهان دو تا باشد، تدبيرشان بر يك روال نخواهد بود و احوال آن دو، استوار و تمام نخواهد بود؛ چون اختلاف ميان انگيزه ها و كارهاى دو نفر، قابل تصوّر است. و روا نيست كه گفته شود: آن دو همسان هستند و اختلاف ندارند؛ چون هر جا كه احتمال اتّفاق باشد، احتمال اختلاف هم هست. نمى بينى كه دو همسان از اين دو حال بيرون نيستند: يا بر اختلاف توانايند و يا نه. پس اگر هر دو [بر اختلاف] توانا باشند، هر دو ناتوان اند و اگر توانا نباشند، نادان اند و ناتوان و نادان، خدا و قديم نيستند.

امام صادق عليه السلامـ به مفضّل بن عمر ـ: اى مفضّل! نخستين نشانه و دليل بر خداى پاك بزرگ، فراهم كردن اين جهان و پيوند دادن اجزاى آن و نظم بخشى آن به شكل فعلى است. چون به ديده تأمّل در جهان بنگرى و به خِردت تميز دهى، آن را مانند خانه اى ساخته و آماده مى يابى كه همه نيازهاى بندگانش را در آن قرار داده است. آسمان، چون سقفى برافراشته و زمين، چون فرش گسترده است و انبوه ستاره ها، چون چراغ و گوهرهاى نهان [در زمين،] مانند ذخيره هايند و هر چيز در آن جا براى كار ويژه خود، آماده شده است و انسان، مانند دارنده اين خانه است كه همه اين چيزها به او عطا شده است و همه گونه هاى گياهان براى نيازهاى او آماده شده و انواع حيوانات، براى مصالح و منافع او شكل گرفته اند. پس در اينها دلالتى آشكار بر اين نكته است كه جهان، با تقدير و حكمت و نظم و هماهنگى آفريده شده و آفريدگار آن، يكى است و هموست كه آن را به هم پيوند داده و برخى را با برخى ديگر، سامان بخشيده است.

امام صادق عليه السلامـ از سخن ايشان درباره توحيد، پس از آن كه برخى آيات خداى سبحان را ذكر كرد ـ: همه اينها از چيزهايى است كه دل، بدان به پروردگار سبحان ره مى بَرَد و دل به خِردش مى فهمد كه همه اين چيزها را يگانه عزيز حكيم ـ كه ازلى و جاويدان است ـ تدبير كرده است و اين كه اگر در آسمان ها و زمين ها، خدايانى با خداى سبحان بودند، هر خدايى مخلوق خود را مى بُرد و يكى بر ديگرى برترى مى جُست و هر يك، كار آن يكى را تباه مى كرد. و همين گونه، گوش، كتاب هايى را كه مدبّر نازل كرده [و تلاوت مى شوند]، مى شنود كه تصديقِ همان چيزى است كه دل ها به عقل خود مى فهمند و همراهى خدا با اوست و نيز سخن كسى كه به كُنه معرفت خدا رسيده و فهميده كه نه فرزندى دارد، نه همراه و نه همتايى. پس گوش، آنچه را از زبان گويا به گفته انبيا شنيده است، به دل مى رساند.

امام صادق عليه السلامـ چون از ايشان سؤال شد: دليل بر وحدت خدا چيست؟ ـ: پيوستگى تدبير و تمامت آفرينش، همان گونه كه خداى عز و جل فرمود: «اگر در آن دو، جز خدا خدايانى [ديگر]بودند، تباه مى شدند» .

امام صادق عليه السلامـ پس از اشاره به آيات خداى سبحان در آسمان و زمين ـ: دل با نشانه هاى روشن و آشكار مى فهمد كه تدبيركننده امور، يكى است و اين كه اگر او دو تا يا سه تا بود، بايد در طول اين زمان طولانى و روزگار دراز، اختلاف در تدبير و تنافى در امور پديدار مى شد و چيزى متأخّر و چيزى متقدّم مى شد و چيزى از آنچه بالا بود، پايين مى آمد و چيزى از پايين، بالا مى رفت و چيزى ظاهر مى شد و چيزى پنهان مى شد و از وقت خود، متأخّر يا متقدّم مى شد. پس دل از اين مى فهمد كه تدبيركننده اين چيزها، از آنها غايب نشده است. آن كه ظاهر است، همان خداى نخستين است: آفريدگار آسمان و نگه دارنده آن و گستراننده زمين و پهن كننده آن و سازنده آنچه ميان اين دو (آسمان و زمين) بر شمرديم و غير از اينها كه به شماره نمى آيد.