حدیث دربارهتفاوت ميان صفات ذات و صفات فعل

التوحيدـ به نقل از حسن بن محمّد نوفلى، در ذكر مجلس امام رضا عليه السلام با سليمان مَروَزى، متكلّم خراسان، كه نزد مأمون و درباره توحيد تشكيل شد ـ: مأمون گفت: اى سليمان! هر چه مى خواهى، از ابوالحسن بپرس؛ ولى خوب و منصفانه گوش بسپار. سليمان گفت: سرور من! از تو بپرسم؟ امام رضا عليه السلام فرمود: «هر چه مى خواهى، بپرس». سليمان گفت: درباره آن كس كه اراده را اسم و صفتى مانند زنده، شنوا، بينا و توانا قرار داده است، چه مى گويى؟ امام عليه السلام فرمود: «شما مى گوييد: چيزها پديد آمدند و گونه گون گشتند، چون او خواست و اراده كرد`` و نمى گوييد: پديد آمدند و گونه گون گشتند، چون شنوا و بيناست``. پس اين، دليل بر آن است كه صفت اراده، مانند شنوا، بينا و توانا نيست». سليمان گفت: پس او همواره اراده كننده است. امام عليه السلام فرمود: «اى سليمان! اراده او غير از اوست؟». گفت: آرى. فرمود: «پس همراه او يك چيز ازلى ديگرى هم اثبات كردى». سليمان گفت: ثابت نكردم. امام رضا عليه السلام فرمود: «آيا آن حادث است؟». سليمان گفت: نه. او حادث هم نيست. مأمون بر او بانگ برآورد و گفت: اى سليمان! با مانند او، اجمال گويى يا معارضه مى شود؟! انصاف بورز. آيا انديشمندانِ گِرداگردت را نمى بينى؟ سپس گفت: اى ابو الحسن! با او سخن بگو كه او متكلّم خراسان است. امام رضا عليه السلام سؤال را تكرار كرد و فرمود: «اى سليمان! آن حادث است؛ زيرا هر چيزى، اگر ازلى نباشد، حادث است و اگر حادث نباشد، ازلى است». سليمان گفت: اراده او از آنِ اوست، همان گونه كه شنوايى و بينايى و دانايى اش از آنِ اوست. امام رضا عليه السلام فرمود: «پس اراده اش خود اوست؟». گفت: نه. امام عليه السلام فرمود: «پس صفت اراده كننده، غير از صفت شنوا و بيناست». سليمان گفت: خودش اراده كرده، همان گونه كه خودش شنيده و خودش ديده و خودش دانسته است. امام عليه السلام فرمود: «معناى خودش اراده كرده، چيست؟ اراده كرده كه چيزى باشد و يا اراده كرده زنده و يا شنوا، بينا و يا توانا باشد؟». گفت: آرى. امام عليه السلام فرمود: «آيا به اراده اش چنين شده است؟». سليمان گفت: نه. امام عليه السلام فرمود: «اگر اينها به اراده اش نشده باشد، پس گفته ات: اراده كرده كه زنده، شنوا و بينا باشد``، معنايى ندارد». سليمان گفت: چرا، اين به اراده اش چنين شده است. مأمون و كسانى كه پيرامون او بودند و نيز امام رضا عليه السلام خنديدند. سپس [مأمون] به آنان گفت: با متكلّم خراسان، مدارا كنيد. اى سليمان! [خدا] نزد شما از حالتى به حالتى ديگر شد و دگرگون گشت و خدا به اين، متّصف نمى شود. سليمان، درمانْد. امام عليه السلام فرمود: «اى سليمان! سؤالى از تو مى پرسم». سليمان گفت: فدايت شوم! بپرس. امام عليه السلام فرمود: «مرا از خود و همراهانت آگاه كن. آيا چيزى مى گوييد كه مردم مى فهمند و در مى يابند يا نه؟». سليمان گفت: چيزى مى گوييم كه مى فهمند و در مى يابند. امام عليه السلام فرمود: «آنچه مردم مى دانند، آن است كه اراده كننده، غير از اراده است و اراده كننده، پيش از اراده است و فاعل، پيش از مفعول است و اين، گفته شما را باطل مى كند كه اراده و اراده كننده يك چيزند». سليمان گفت: فدايت شوم! اين، آن چيزى نيست كه مردم، دريابند و بفهمند. امام عليه السلام فرمود: «به شما نشان دادم كه ادّعاى دانستن آن را مى كنيد، در حالى كه نمى دانيد و گفتيد: اراده، مانند شنيدن و ديدن است`` و اين سخن شما، ناشناخته و نامعقول است». سليمان، پاسخى نداشت. امام عليه السلام فرمود: «اى سليمان! آيا خداى عز و جل همه آنچه را كه در بهشت و دوزخ است، مى داند؟». سليمان گفت: آرى. امام عليه السلام فرمود: «پس آيا آنچه خداى عز و جلمى داندكه واقع مى شود، جزوعلم خداست؟». سليمان گفت: آرى. امام عليه السلام فرمود: «پس اگر چنين است، بايد براى علم او همه چيز به وجود بيايد. آيا براى آنها (بهشتيان) مى افزايد يا از آنان مى گيرد؟». سليمان گفت: بلكه براى آنها مى افزايد. امام عليه السلام فرمود: «گفته تو: براى آنها مى افزايد``، به اين معناست كه چيزهايى وجود مى يابد كه معلوم او نبوده است. سليمان گفت: فدايت شوم! افزونى، نهايتى ندارد. امام عليه السلام فرمود: «پس نزد شما، چون نهايت آن مشخّص نيست، علم او به آنچه در آن دو (بهشت و دوزخ) وجود مى يابد، احاطه ندارد و چون علمش به آنچه در آن دو است، احاطه ندارد، آنچه را ميان آن دو است، تا پيش از وجود يافتن، نمى داند. خداوند، از اين نسبت، بسى دور و بركنار است». سليمان گفت: گفتم: آن را نمى داند، چون نهايتى براى اين نيست؛ چون خداى عز و جلآن دو را به جاودانگى توصيف كرده و ما خوش نداريم كه آن دو را پايان پذير بدانيم. امام عليه السلام فرمود: «علم خدا به آن، موجب گسسته بودن او از آنها نيست؛ چون اين را مى داند و مى افزايد و سپس از آنها باز نمى گيرد. خداوند عز و جل در كتابش نيز اين گونه گفته است: «هر چه پوستشان بريان گردد، پوست هاى ديگرى بر جايش مى نهيم تا عذاب را بچشند» و براى بهشتيان گفته است: «عطايى بى پايان و ناگسسته» و نيز گفته است: «و ميوه اش فراوان است؛ نه بُريده و نه ممنوع» . پس او ـ كه بزرگ و عزيز است ـ اين را مى داند و فزونى را از آنها نمى بُرد. آيا نمى دانى كه آنچه بهشتيان مى خورند و مى نوشند، خداوند، جايش را پُر مى كند؟». سليمان گفت: چرا. امام عليه السلام فرمود: «آيا چنين است كه اين را از آنها مى بُرد حال آنكه جايش را پُر كرده است؟». سليمان گفت: نه. امام عليه السلام فرمود: «همين گونه، هر چه در آن هست، چون جايش را پُر كرده است، از آنها بريده شده نيست». سليمان گفت: بلكه از آنها مى بُرد و برايشان نمى افزايد. امام عليه السلام فرمود: «پس در اين صورت، آنچه در آن (بهشت و دوزخ) است، از ميان مى رود و اين به معناى ابطال جاودانگى و مخالف با قرآن است؛ چون خداوند عز و جل مى فرمايد: «در آن، هر چه بخواهند، هست و نزد ما زيادتى هم هست» و خداى عز و جل مى فرمايد: «عطايى بى پايان و ناگسسته» و نيز مى فرمايد: «و آنان، از آن اخراج نمى شوند» و مى فرمايد: «پيوسته و جاودانه در آن خواهند بود» و همچنين مى فرمايد: «و ميوه اش فراوان است؛ نه بريده و نه ممنوع» ». سليمان، پاسخى نداشت. سپس امام رضا عليه السلام فرمود: «اى سليمان! آيا به من نمى گويى كه اراده، فعل است يا فعل نيست؟». سليمان گفت: چرا. فعل است. امام عليه السلام فرمود: «پس حادث است؛ چون همه فعل ها حادث اند». سليمان گفت: فعل نيست. امام عليه السلام فرمود: «پس همواره با خدا، چيزى غير از او (يعنى همان اراده) بوده است». سليمان گفت: اراده، همان انشا (فعليت دادن) است. امام عليه السلام فرمود: «اى سليمان! اين، همان است كه بر ضرار ۱۵ و يارانش خُرده گرفتيد. ۱۶ آنان، همه آنچه را خداى عز و جل در آسمان يا زمين يا دريا و خشكى از سگ و خوك و ميمون و انسان و ديگر جنبندگان آفريده است، اراده خداى عز و جلمى دانند و اراده خداوند، زنده مى شود و مى ميرد و مى رود و مى خورد و مى نوشد و آميزش مى كند و مى زايد و ستم و زشتكارى مى كند و كفر و شرك مى ورزد و از آن، بيزارى مى جويد و دشمنى مى كند و اين، تعريف آن است». سليمان گفت: آن، مانند شنيدن و ديدن و دانستن است. امام عليه السلام فرمود: «دوباره به اين موضوع بازگشتى. پس آگاهم كن كه شنيدن و ديدن و دانستن، ساخته شده اند؟». سليمان گفت: نه. امام عليه السلام فرمود: «پس چگونه صفت [اراده] را از او نفى مى كنيد و يك بار مى گوييد: اراده نكرد`` و يك بار مى گوييد: اراده كرد`` و فعل او هم نيست؟». سليمان گفت: اين، مانند ديگر سخن ماست كه يك بار مى گوييم: «دانست» و يك بار مى گوييم: «ندانست». امام عليه السلام فرمود: «اين دو يكسان نيستند؛ چون نفى معلوم، به معناى نفى علم [ذاتى]نيست، در حالى كه نفى مراد، به معناى نفى اراده تكوين آن است، چون هر گاه اراده به چيزى تعلّق نگيرد، به معناى عدم اراده است؛ امّا مى شود كه علم باشد و معلوم نباشد، مانند ديده كه مى شود انسان بينا باشد، حتّى اگر چيزى براى ديده شدن نباشد و علم هم بدين گونه وجود دارد، حتّى اگر معلومى نباشد». سليمان گفت: اراده، ساخته شده است. امام عليه السلام فرمود: «پس آن، حادث است و مانند شنيدن و ديدن نيست؛ چون شنيدن و ديدن، ساخته شده نيستند و اين (اراده) ساخته شده است». سليمان گفت: آن، صفتى از صفات ازلى خداست. امام عليه السلام فرمود: «پس بايد انسان [كه اراده دارد]هم ازلى باشد، چون صفتش ازلى است». سليمان گفت: نه؛ چون او آن را فعليت نبخشيده است. امام عليه السلام فرمود: «اى خراسانى! چه قدر اشتباه مى كنى! آيا اشيا به اراده و گفته او به وجود نمى آيند؟». سليمان گفت: نه. امام عليه السلام فرمود: «چگونه مى شود كه به اراده و خواست و امر و دخالت او نباشد؟! خدا، والا و دور است از اين نسبت». پس سليمان، پاسخى نداشت. امام عليه السلام فرمود: «آيا مراد از گفته خدا: «و چون بخواهيم شهرى را هلاك كنيم، خوش گذرانانش را وا مى داريم تا در آن به فساد پردازند» ، پديد آوردن اراده است؟». سليمان گفت: آرى. امام عليه السلام فرمود: «پس چون اراده را پديد آورد، گفته ات كه اراده، همان اوست يا بخشى از اوست، باطل مى شود؛ چون نمى شود كه خود را پديد آورَد و از حالتش دگرگون نشود. بركنار باد خداوند از اين نسبت!». سليمان گفت: مقصود، اين نيست كه او اراده را پديد مى آورد. امام عليه السلام فرمود: «پس مقصود چيست؟». سليمان گفت: يعنى انجام دادن كار. امام عليه السلام فرمود: «واى بر تو! چند بار اين را تكرار مى كنى، در حالى كه به تو گفتم كه اراده حادث است، چون انجام گرفتن كار، حادث است؟». سليمان گفت: پس معنايى براى آن نيست. امام عليه السلام فرمود: «[خدا] خود را به شما شناسانده است و حتّى خود را به اراده هم كه [تو مى گويى]معنايى ندارد، توصيف كرده است. پس اگر نه قديم است و نه حادث، گفته شما كه خداوند، پيوسته اراده دارد، باطل است». سليمان گفت: مقصود من، آن است كه اراده، فعلى ازلى از خداست. امام عليه السلام فرمود: «آيا نمى دانى كه هر چيز ازلى اى، در حال واحد نه مفعول است، نه حادث و نه قديم؟». سليمان، [ديگر] پاسخى نداشت. امام عليه السلام فرمود: «باكى نيست، مسئله ات را به پايان ببر». سليمان گفت: مى گويم كه اراده، صفتى از صفات اوست. امام عليه السلام فرمود: «چه قدر تكرار مى كنى كه صفتى از صفات اوست؟! صفتش حادث است يا ازلى؟». سليمان گفت: حادث است. امام عليه السلام فرمود: «اللّه اكبر! اراده، حادث است، هر چند صفتى از صفات هميشگى خدا باشد». پس سليمان پاسخى نداد. امام عليه السلام فرمود: «هر چيزى ازلى نمى شود پديد آمده باشد». سليمان گفت: اشيا [پديد آمده از] اراده نيستند و چيزى را اراده نكرده است. امام رضا عليه السلام فرمود: «اى سليمان! به وسوسه افتادى. چيزى را كه نخواسته بيافريند و بكند، انجام داده و آفريده است و اين، ويژگىِ كسى است كه نمى داند چه مى كند. خداوند، از اين نسبت، بركنار و دور باد!». سليمان گفت: سرور من! به تو گفتم كه آن، مانند شنيدن و ديدن و دانستن است. مأمون گفت: واى بر تو، اى سليمان! چند بار اين اشتباه را تكرار مى كنى. از اين، دست بردار و سخن ديگرى بگو كه اين، ردّى نيست كه به كارت آيد. امام عليه السلام فرمود: «اى فرمان رواى مؤمنان! او را وا گذار و مسئله اش را تا حجّتى نيافته، قطع مكن. اى سليمان! سخن بگو». سليمان گفت: به شما گفتم كه آن، مانند شنيدن و ديدن و دانستن است. امام عليه السلام فرمود: «باكى نيست؛ امّا از معناى اينها هم به من خبر ده كه آيا يك معناى واحد يا معناهاى گوناگونى است؟». سليمان گفت: بلكه يك معناى واحد است. امام عليه السلام فرمود: «يعنى معناى همه اراده ها يكى است؟». سليمان گفت: آرى. امام عليه السلام فرمود: «اگر معناى همه آنها يكى باشد، اراده برخاستن و نشستن و زندگى و مرگ، از هم پس و پيش نمى افتند و با يكديگر، تفاوتى نخواهند داشت و يك چيز خواهند بود». سليمان گفت: معنايشان گوناگون است. امام عليه السلام فرمود: «به من بگو كه اراده كننده، همان اراده است يا چيز ديگرى است؟». سليمان گفت: بلكه همان اراده است. امام عليه السلام فرمود: «پس اگر اراده كننده، همان اراده باشد، به مبناى شما بايد اراده كننده هم گوناگون باشد». سليمان گفت: سرور من! اراده، همان اراده كننده نيست. امام عليه السلام فرمود: «پس اراده، حادث است؛ وگرنه با خدا، غير او هم هست. بفهم و بر پرسش هايت بيفزاى». سليمان گفت: آن، نامى از نام هاى خداست. امام عليه السلام فرمود: «آيا خود را به آن ناميده است؟». سليمان گفت: نه. خود را به آن، نناميده است. امام عليه السلام فرمود: «پس تو هم حق ندارى كه او را به نامى بخوانى كه خود را به آن، نناميده است». سليمان گفت: خود را به اراده داشتن توصيف كرده است. امام عليه السلام فرمود: «اين كه خود را به اراده داشتن توصيف كرده است، گوياى اين نيست كه او اراده است و نه حتّى اين كه اراده، نامى از نام هاى اوست». سليمان گفت: چون اراده اش، علم اوست. امام عليه السلام فرمود: «اى نادان! يعنى چون چيزى را دانسته، اراده اش كرده است؟». سليمان گفت: آرى. امام عليه السلام فرمود: «پس اگر اراده نكرده، آن را ندانسته است». سليمان گفت: آرى. امام عليه السلام فرمود: «از كجا اين را مى گويى و چه دليلى دارى بر اين كه اراده اش همان علم اوست، در حالى كه چيزهايى مى داند كه هيچ گاه، آنها را اراده نمى كند و اين، همان سخن خداى عز و جلاست: «و اگر بخواهيم، آنچه را بر تو وحى كرديم، خواهيم بُرد» و او مى داند كه چگونه ببرد؛ ولى هرگز نخواهد برد». سليمان گفت: چون خدا از كار فارغ شده است و ديگر چيزى بر آن نمى افزايد. امام عليه السلام فرمود: «اين، سخن يهود است. ۱۷ پس چگونه فرمود: «مرا بخوانيد تا شما را اجابت كنم» ؟». سليمان گفت: منظورش اين است كه مى تواند اين كار را بكند. امام عليه السلام فرمود: «آيا چيزى را وعده مى دهد كه بدان وفا نمى كند؟ وچگونه فرمود: «هر چه بخواهد، در خلقت مى افزايد» و فرمود: «هر چه را بخواهد، محو مى كند يا برقرار مى دارد، و اصل كتاب، نزد اوست» و آيا از كار فارغ شده است؟». سليمان، پاسخى نيافت. امام عليه السلام فرمود: «اى سليمان! آيا مى داند كه انسانى به وجود مى آيد، در حالى كه نمى خواهد هيچ گاه انسانى بيافريند و يا اين كه انسانى امروز مى ميرد، در حالى كه نمى خواهد امروز بميرد؟». سليمان گفت: آرى. امام عليه السلام فرمود: «آيا مى داند آنچه را مى خواهد به وجود آورد، مى شود يا مى داند آنچه را نمى خواهد به وجود آورد، مى شود؟». سليمان گفت: مى داند كه هر دو به وجود مى آيند. امام عليه السلام فرمود: «در اين صورت، مى داند كه انسان، در يك حال، هم زنده است و هم مُرده. نشسته است و ايستاده و نابينا و بيناست و اين، ناشدنى است». سليمان گفت: فدايت شوم! او مى داند كه يكى از آنها به وجود مى آيد و ديگرى نمى آيد. امام عليه السلام فرمود: «مشكلى نيست. كدام به وجود مى آيند؟ آنچه كه خواسته به وجود آيد يا آنچه را نخواسته است؟». سليمان گفت: آنچه را كه خواسته، به وجود مى آيد. [در اين جا] امام عليه السلام و مأمون و حاضران در بحث خنديدند. امام عليه السلام فرمود: «اشتباه كردى و گفته خود را وا نهادى كه او مى داند كه انسانى امروز مى ميرد، در حالى كه اراده مرگ او را در امروز ندارد و مخلوقى را مى آفريند، در حالى كه اراده آفرينش آن را نداشته است. پس چون نزد شما علم به آنچه اراده وقوعش را نداشته، ممكن نباشد، پس تنها چيزى را مى داند كه اراده وقوعش را داشته است». سليمان گفت: گفته من، آن است كه اراده، نه اوست و نه غير او». امام عليه السلام فرمود: «اى نادان! چون گفتى: اراده، او نيست``، اراده را غير از او قرار داده اى و چون گفتى: غير او نيست``. اراده را او قرار داده اى». سليمان گفت: او مى داند كه كه چه مى كند؟ امام عليه السلام فرمود: «آرى». سليمان گفت: اين، يعنى ثابت كردن [و وجود بخشيدن به] همان چيز. امام عليه السلام فرمود: «محال گفتى، چون مى شود كه مردى بنّايى بلد باشد، اگر چه بنايى نسازد و خيّاطى بلد باشد، اگر چه چيزى ندوزد و كارى را بلد باشد، اگر چه هرگز آن كار را نكند». سپس به سليمان فرمود: «اى سليمان! آيا خدا مى داند كه او يكى است و چيزى با او نيست؟!». گفت: آرى. امام عليه السلام فرمود: «آيا اين به معناى وجود بخشيدن آن [شريك] است؟». سليمان گفت: خدا نمى داند كه يكى است و چيزى با او نيست. امام عليه السلام فرمود: «آيا تو آن را مى دانى؟». سليمان گفت: آرى. امام عليه السلام فرمود: «پس تو از خدا داناترى». سليمان گفت: اين، محال است. امام عليه السلام فرمود: «آيا اين كه او يكى است و چيزى با او نيست، و شنوا و بينا و حكيم و دانا و تواناست، نزد تو محال است؟». گفت: آرى. امام عليه السلام فرمود: «پس چگونه خداى عز و جل خبر داده كه او يگانه، زنده، شنوا، بينا، دانا و آگاه است و خود، اين را نمى داند؟! اين، رد كردن گفته خدا و تكذيب آن است. خداوند، از اين نسبت، دور است». سپس امام رضا عليه السلام فرمود: «چگونه ساختن چيزى را اراده كرده است كه نه مى داند چگونه آن را بسازد و نه آن كه چيست؟! چون سازنده پيش از ساختن نداند كه چگونه بسازد، سرگردان است و خداوند، از اين نسبت به دور است». سليمان گفت: اراده، همان قدرت است. امام عليه السلام فرمود: «و خداى عز و جل بر چيزى كه هيچ گاه اراده [ى وقوعش] را ندارد، توانايى دارد و اين لازم است؛ چون خداى ـ تبارك و تعالى ـ خود فرموده است: «و اگر بخواهيم آنچه را بر تو وحى كرده ايم، خواهيم بُرد» . پس اگر اراده همان قدرت باشد، اراده كرده است كه وحى را ببرد، چون بر آن قدرت دارد [و همه حرف هاى قبلى مى آيد]». پس سليمان درماند. در اين هنگام، مأمون گفت: اى سليمان! اين، داناترينِ هاشميان است. سپس، همه متفرّق شدند.