حدیث دربارهانديشيدن در حدوث عالم

التوحيد عن أبي الصلت الهرويّ:سَأَلَ المَأمونُ أبَا الحَسَنِ عَلِيَّ بنَ موسَى الرِّضا عليهماالسلامعَن قَولِ اللّهِ عز و جل: «وَ هُوَ الَّذِى خَلَقَ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضَ فِى سِتَّةِ أَيَّامٍ وَ كَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ۱. فَقالَ: إِنَّ اللّهَ ـ تَبارَكَ وتَعالى ـ. خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرضَ في سِتَّةِ أيّامٍ وهُوَ مُستَولٍ عَلى عَرشِهِ، وكانَ قادِرا عَلى أن يَخلُقَها في طَرفَةِ عَينٍ، ولكِنَّهُ عز و جلخَلَقَها في سِتَّةِ أيّامٍ؛ لِيُظهِرَ لِلمَلائِكَةِ ما يَخلُقُهُ مِنها شَيئا بَعدَ شَيءٍ، وتَستَدِلَّ بِحُدوثِ ما يُحدَثُ عَلى اللّهِ تَعالى ذِكرُهُ مَرَّةً بَعدَ مَرَّةٍ. ۲

التوحيدـ به نقل از ابو صلت هِرَوى ـ: مأمون از امام رضا عليه السلام درباره گفته خداوند: «و اوست كسى كه آسمان ها و زمين را در شش روز آفريد و عرش او بر آب بود، تا شما را بيازمايد كه كدام يك نيكوتريد» پرسيد. امام عليه السلام فرمود: «خداوند ـ تبارك و تعالى ـ. آسمان ها و زمين را در شش روز آفريد و او بر عرش خود چيره بود و مى توانست كه دنيا را در چشم برهم زدنى بيافريند؛ امّا آن را در شش روز آفريد تا آنچه را مى آفريند، براى فرشتگان به تدريج آشكار كند و هر بار كه به وجود مى آيد، بر وجود خداوند والا ياد، دلالت نمايد.

۱.هود: 7.

۲.التوحيد: ص 320 ح 2، عيون أخبار الرضا: ج 1 ص 134 ح 33، الاحتجاج: ج 2 ص 393 ح 302، بحار الأنوار: ج 3 ص 318 ح 14.

کلیدواژه‌ها آشنایی با خدا راه های معرفت خدا اندیشیدن در حدوث عالم

احادیث دیگر این موضوع

امام على عليه السلام:ستايش، خداى را. كه حدوث مخلوقاتش بر قديم بودنش و نيز بر وجودش دلالت دارد. با حدوث اشيا، بر ازلى بودن خود، و با نشانْ زدنِ ناتوانى بر اشيا، بر توانايى خود، و با فانى كردن آنها ـ كه ناگزير از آن اند ـ، بر دوام خود، گواهى گرفته است.

امام على عليه السلام:ستايش، خداى را كه به بندگانش سپاس گزارى خود را الهام كرد و آن را بر معرفت ربوبيت خويش سرشت، خلقتش بر وجود او دلالت دارد و حدوث خلقتش بر ازليت او.

امام على عليه السلام:. امّا احتجاج بر كسى كه حدوث [جهان] را انكار مى كند، افزون بر آنچه گذشت، اين است كه ما اين عالم در حركت را از نظر مدّت و موجودات خارجى و حركت ها و وجود و همه آنچه در آن است، متناهى و محدود مى بينيم و نيز آنچه را از ديد ما نهان است، نهايت دار مى يابيم؛ ولى عقل را متعلّق به بى نهايت مى يابيم و اگر چنين نبود، عقل، دليلى براى فرق نهادن ميان آن دو موجود (نهايت دار و بى نهايت) نمى يافت. و چاره اى نداريم كه اين موجود بى نهايت را معلوم و معقول و هميشگى و جاودان بدانيم و چنين ندانيم كه قوايش محدود، مورد تعلّق قدرت و تجزيه و بخش پذير است كه از اين ها نتيجه مى شود كه نهايت دار و بى نهايت مانند هم باشند. و چون اين براى ما ثابت شد، براى عقل هاى ما ثابت مى گردد كه بى نهايت، همان قديم ازلى است و چون يك قديم و يك حادث ثابت شد، وجود قديمِ آفريدگار اشيا، بى نياز از حادثى است كه خود پديد آورده و ساخته و پرداخته، و به دليل عقلى براى ما اين درست مى آيد كه او پديدآورنده اشياست و خالقى جز او نيست. پس مبارك باد خداى پديدآورنده هر حادث، سازنده هر ساخته و نخستين هستى بخش چيزها از هيچ! و چون اين گزاره درست است كه من، نمى توانم مانند خود را پديد آورم، محال است كه مانند من، مرا پديد آورده باشد. پس والا و بس والا باد پديدآورنده اشيا از آنچه ملحدان مى گويند!

امام صادق عليه السلامـ در پاسخ به اين سؤال كه: دليل نياز به سازنده داشتن جهان چيست؟ ـ: بهترين دليل در خود من است، چون من، آن را از دو حال بيرون نيافتم: يا من در حالى كه وجود داشتم، خود را آفريدم كه موجود كردن موجود، مُحال است و يا من در حالى كه معدوم بودم، آن را آفريدم كه چگونه عدم، آفريننده باشد؟ پس چون اين دو [تالى] فاسد را از هر دو جهت ديدم، دانستم كه من، سازنده و تدبيركننده اى دارم.

امام صادق عليه السلامـ در پاسخ به ابو شاكر ديصانى كه از او پرسيد: چه دليلى بر صانع داشتنت دارى؟ ـ: خود را از دو جهت بيرون نيافتم: يا من خود را ساخته ام و يا ديگرى ساخته است. پس اگر من خود را ساخته ام، از دو حال بيرون نيستم: يا من موجود بوده ام و خود را ساخته ام يا در حالى كه معدوم بوده ام، خود را ساخته ام. پس اگر در حالى كه موجود بوده ام، خود را ساخته باشم، وجودم از ايجاد و ساختن آن، بى نياز است و اگر معدوم بوده ام، تو مى دانى كه معدوم، چيزى پديد نمى آورد. پس حالت سوم ثابت مى شود كه من، سازنده اى دارم و او، همان خدا، پروردگار جهانيان است. پس ابو شاكر برخاست بى آن كه پاسخى داشته باشد.

الكافى:عبد الكريم بن ابى العوجاء از امام صادق عليه السلام پرسيد: دليل حدوث اجسام چيست؟ فرمود: «من چيزى كوچك يا بزرگ نيافتم، جز آن كه وقتى مانند آن به آن ضميمه شود، بزرگ تر مى گردد و اين، يعنى زوال حالت اوّل و انتقال [به حالتى ديگر] و اگر قديم بود، نبايد زايل و دگرگون مى شد، چون آنچه زوال مى يابد و دگرگون مى شود، ممكن است كه وجود يابد و [يا]از ميان برود. پس به وجود يافتن پس از نبودش، حدوث در آن راه مى يابد و ازليت و عدم، و حدوث و قدمت در يك شى ء جمع نمى شود». عبدالكريم گفت: بر فرض كه دو حالت و دو زمان داشتن به گونه اى كه گفتى اتّفاق بيفتد و بر حدوث اجسام، دلالت كند، امّا اگر اشيا بر همان كوچكى خود بمانند (با ضميمه كردن بزرگ تر نشوند)، چگونه بر حدوث آنها استدلال مى كنى؟ امام عليه السلام فرمود: «ما درباره اين جهان ساخته شده، گفتگو مى كنيم و اگر آن را برداريم و جهان ديگرى به جاى آن بنهيم، هيچ دليل قوى تر ديگرى بر حدوث آن از همين برداشتن و چيز ديگرى را براى گذاردن به جايش نيست؛ امّا از همين جهت كه تو گفتى نيز پاسخت مى دهم و مى گويم: اگر بر فرض، اشياى عالم [با وجود ضميمه كردن] همچنان بر كوچكى خود بمانند، مى توانيم در ذهن تصوّر كنيم كه چون چيزى به مانند خود ضميمه شود، بزرگ تر مى گردد و همين امكان تغيير آن، دليل بر قديم نبودن است، همان گونه كه تغييرش بر حدوث دلالت دارد. ديگر پس از اين، حرفى ندارى، اى عبد الكريم؟». پس او درمانده و رسوا شد.

التوحيدـ به نقل از هشام بن حكم ـ: ابو شاكر ديصانى بر امام صادق عليه السلامدرآمد و به ايشان گفت: تو يكى از ستارگان فروزان هستى، و پدرانت ماه هاى كامل و درخشان اند، و مادرانت خِردوَرزانى خوش خو، و سرشتت از باارزش ترين سرشت هاست، و چون عالمان ياد شوند، انگشت به سمت تو نشانه مى رود. پس اى درياى گسترده انبوه [علم]! چه دليلى بر حدوث عالم هست؟ امام صادق عليه السلام فرمود: «ما از نزديك ترين راه، آن را اثبات مى كنيم». ابو شاكر گفت: آن چيست؟ پس امام صادق عليه السلام تخم [پرنده اى]خواست و آن را بر كف دستش نهاد و سپس گفت: اين، قلعه اى گِرد و محكم است؛ ولى درون آن، پوستى نازك و نقره اى روان (سفيده) و طلايى مايع (زرده) قرار دارد. سپس از آن مانند طاووس بيرون مى آيد. آيا چيزى داخل آن شده است؟». ابو شاكر گفت: نه. امام عليه السلام فرمود: «اين، دليل بر حدوث عالم است». ابو شاكر گفت: مختصر و مفيد، آگاه ساختى و زيبا گفتى و مى دانستى كه ما، تنها آنچه را از طريق حواس پنجگانه بينايى و شنوايى و بويايى و چشايى و بساوايى احساس مى كنيم، مى پذيريم و يا آن كه در دلمان به روشنى بيابيم و يا به طور يقينى بفهميم. امام صادق عليه السلام فرمود: «حواسّ پنجگانه را ياد كردى و آنها بدون راهنما، هيچ سودى ندارند، همان گونه كه تاريكى جز با چراغ، از ميان نمى رود».

امام صادق عليه السلام:اشياء خود بر حدوثشان، دلالت مى كنند:. حركت زمين و هر كس بر آن قرار دارد و دگرگونى زمان (فصول سال) و تفاوت وقت (شب و روز) و حوادثى كه در عالم اتّفاق مى افتد، مانند كم و زياد شدن، مرگ و فرسودگى، و ناچارى انسان به اقرار بر اين كه سازنده و تدبيركننده اى دارد. آيا نمى بينى كه شيرين، ترش مى شود و گوارا، تلخ مى گردد و تازه، كهنه مى شود و هر چيز، رو به دگرگونى و نابودى دارد؟