صفات ذات و صفات فعل
6 حدیث
الإمامُ الصّادقُ عليه السلام:رَبُّنا نورِيُّ الذّاتِ، حَيُّ الذّاتِ، عالِمُ الذّاتِ، صَمَدِيُّ الذّاتِ. ۱
امام صادق عليه السلام:پروردگار ما ذاتش نور است، ذاتش زنده است، ذاتش داناست، ذاتش صمد است.
۱.التوحيد: 140/4.
عنه عليه السلامـ لَمّا سَألَهُ بُكَيرُ بنُ أعيَنَ عَن عِلمِ اللّهِ و مَشيئَتِهِ: هُما مُختَلِفانِ أم مُتَّفِقانِ؟ ـ: العِلمُ لَيسَ هُوَ المَشيئَةَ، أ لا تَرى أنَّكَ تَقولُ: سَأفعَلُ كَذا إن شاءَ اللّهُ، و لا تَقولُ: سَأفعَلُ كَذا إن عَلِمَ اللّهُ، فقَولُكَ إن شاءَ اللّهُ دَليلٌ عَلى أنَّهُ لَم يَشأْ، فإذا شاءَ كانَ الّذي شاءَ كما شاءَ، و عِلْمُ اللّهِ سابِقٌ لِلمَشيئَةِ. ۱
امام صادق عليه السلامـ در پاسخ به اين پرسش بُكَير بن اَعين كه آيا علم و مشيّت خدا با هم فرق دارند يا يكى هستند؟ ـفرمود: علم با مشيّت فرق مى كند. مگر نه اين است كه تو مى گويى: اگر خدا بخواهد، اين كار را خواهم كرد و نمى گويى: اگر خدا بداند، اين كار را خواهم كرد؟ پس اين كه مى گويى: اگر خدا بخواهد، دليل بر اين است كه خدا نخواسته است (خواست و مشيّت خدا هنوز به تحقق يافتن كار مورد نظر تو تعلق نگرفته است)؛ زيرا اگر مى خواست آنچه خواسته است مطابق خواست او تحقّق مى يافت؛ و علم خدا مقدّم بر مشيّت است.
۱.التوحيد: 146/16.
التوحيد عن أبي بَصيرٍ:سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّه عليه السلام يَقولُ: لَم يَزَلِ اللّهُ جلَّ و عَزَّ ربُّنا و العِلمُ ذاتُهُ و لا مَعلومَ، و السَّمعُ ذاتُهُ و لا مَسموعَ، و البَصَرُ ذاتُهُ و لا مُبصَرَ، و القُدرَةُ ذاتُهُ و لا مَقدورَ، فلَمّا أحدَثَ الأشياءَ و كانَ المَعلومُ وَقَعَ العِلمُ مِنهُ عَلَى المَعلومِ، و السَّمعُ عَلَى المَسموعِ، و البَصَرُ عَلَى المُبصَرِ، و القُدرَةُ عَلَى المَقدورِ. ۱
التوحيدـ به نقل از ابو بصير ـ: از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: خداوند عزّ و جلّ هميشه پروردگار ما و دانش عين ذات او بوده است آن گاه كه دانسته اى وجود نداشت، و شنيدن عين ذاتش بود آن گاه كه شنيده اى نبود، و ديدن عين ذاتش بود زمانى كه ديده اى در كار نبود، و توانايى عين ذاتش بود آن گاه كه هنوز توانسته اى وجود نداشت. ولى چون اشياء را آفريد، دانسته موجود شد و دانش او بر آن تعلق گرفت و شنيدنش بر شنيده و ديدنش بر ديده و توانايى اش بر توانسته.
۱.التوحيد: 139/1.
التوحيد عن حَمّادِ بنِ عيسى:سألتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام فقُلتُ: لَم يَزَلِ اللّهُ يَعلَمُ؟ قالَ: أنّى يَكونُ يَعلَمُ و لا مَعلومَ؟! قالَ: قُلتُ: فلَم يَزَلِ اللّهُ يَسمَعُ؟ قالَ: أنّى يَكونُ ذلكَ و لا مَسموعَ؟! قالَ: قُلتُ: فلَم يَزَلْ يُبصِرُ؟ قالَ: أنّى يَكونُ ذلكَ و لا مُبصَرَ؟! قالَ: ثُمّ قالَ: لَم يَزَلِ اللّهُ عَليما سَميعا بَصيرا، ذاتٌ علاّمَةٌ سَميعَةٌ بَصيرَةٌ. ۱
قُلتُ: فَلَم يَزَلِ اللّهُ مُتَكَلِّما؟ قالَ: إنَّ الكَلامَ مُحدَثَةٌ لَيسَت بِأزَلِيّةٍ، كانَ اللّهُ عَزَّ و جلَّ و لا مُتَكلِّمَ. ۲
التوحيدـ به نقل از حمّاد بن عيسى ـ: از امام صادق عليه السلام پرسيدم: آيا خدا همواره مى دانسته است؟ فرمود: وقتى دانسته اى وجود ندارد، چه چيز را بداند؟! عرض كردم: همواره مى شنيده است؟ فرمود: وقتى شنيده اى در ميان نباشد چه چيز را بشنود؟ عرض كردم: هميشه مى ديده است؟ فرمود: وقتى ديده اى نباشد چه چيز را ببيند؟ حمّاد مى گويد: حضرت آن گاه فرمود: خدا پيوسته دانا و شنوا و بيناست. او ذاتى است دانا و شنوا و بينا.
عرض كردم: پس خدا هميشه متكلّم بوده است؟ حضرت فرمود: كلام، صفتى حادث است نه ازلى. خداوند عزّ و جلّ بود ولى متكلّم نبود.
الإمامُ الكاظمُ عليه السلامـ لَمّا سُئلَ عَنِ الإرادَةِ مِنَ اللّهِ و مِنَ المَخلوقِ ـ: الإرادَةُ مِنَ المَخلوقِ الضَّميرُ، و ما يَبدو لَهُ بَعدَ ذلكَ مِنَ الفِعلِ، و أمّا مِنَ اللّهِ عَزَّ و جلَّ فإرادتُهُ إحداثُهُ لا غَيرَ ذلكَ؛ لِأنَّهُ لا يُروِّي، و لا يَهُمُّ، و لا يَتَفَكَّرُ، و هذِهِ الصِّفاتُ مَنفِيَّةٌ عَنهُ، و هِيَ مِن صِفاتِ الخَلقِ، فإرادَةُ اللّهِ هِيَ الفِعلُ لا غَيرَ ذلكَ. ۱
امام كاظم عليه السلامـ در پاسخ به سؤال از اراده خدا و اراده مخلوق ـفرمود: اراده مخلوق آهنگ درونى او و عملى است كه در پى آن از او بروز مى كند، اما درباره خداوند عزّ و جلّ اراده، همان ايجاد و پديد آوردن اشياء است نه چيز ديگر؛ زيرا او نه درنگ و تأمّل مى كند، نه تصميم مى گيرد و نه مى انديشد. اين صفات در او نيست. اينها از صفات مخلوقاتند. پس، اراده خدا همان فعل اوست، نه چيز ديگر.
۱.التوحيد: 147/17.