حدیث دربارهبرخورد هشيارانه امام با فتنه

نُزهَة الناظر:لَمّا قُبِضَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله، اجتَمَعَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام وعَمُّهُ العَبّاسُ ومَواليهِما في دورِ الأَنصارِ؛ لإِجالَةِ الرَّأيِ، فَبَدَرَهُما أبو سُفيانَ وَالزُّبَيرُ، وعَرَضا نُفوسَهُما عَلَيهِما، وبَذَلا مِن نُفوسِهمَا المُساعَدَةَ وَالمُعاضَدَةَ لَهُما. فَقالَ العَبّاسُ: قَد سَمِعنا مَقالَتَكُما، فَلا لِقِلَّةٍ نَستَعينُ بِكُما، ولا لِظِنَّةٍ ۱ نَترُكُ رَأيَكُما، لكِن لِالتِماسِ الحَقِّ، فَأَمهِلا؛ نُراجِعِ الفِكَرَ، فَإِن يَكُن لَنا مِنَ الإِثمِ مَخرَجٌ يَصِرَّ بِنا وبِهِمُ الأَمرُ صَريرَ الجُندَبِ ۲، ونَمُدَّ أكُفّا إلَى المَجدِ لا نَقبِضُها أو نَبلُغ المَدى، وإن تَكُنِ الاُخرى فَلا لِقِلَّةٍ فِي العَدَدِ، ولا لِوَهنٍ فِي الأَيدي، وَاللّهِ لَولا أنَّ الإِسلامَ قَيَّدَ الفَتكَ لَتَدَكدَكَت جَنادِلُ صخرٍ، يُسمَعُ اصطِكاكُها مِن مَحَلِّ الأَبيلِ ۳. قالَ: فَحَلَّ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام حِبوَتَهُ ۴، وجَثا عَلى رُكبَتَيهِ ـ وكَذا كانَ يَفعَلُ إذا تَكَلَّمَ ـ فَقالَ عليه السلام: الحِلمُ زَينٌ، وَالتَّقوى دينٌ، وَالحُجَّةُ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه و آله، وَالطَّريقُ الصِّراطُ. أيُّهَا النّاسُ، رَحِمَكُمُ اللّهُ، شُقّوا مُتَلاطِماتِ أمواجِ الفِتَنِ بِحَيازيمِ ۵ سُفُنِ النَّجاةِ، وعَرِّجوا عَن سَبيلِ المُنافَرَةِ، وحُطّوا تيجانَ المُفاخَرَةِ. أفلَحَ مَن نَهَضَ بِجَناحٍ، أوِ استَسلَمَ فَأَراحَ. ماءٌ آجِنٌ ۶، ولُقمَةٌ يَغَصُّ بِها آكِلُها، ومُجتَنِي الثَّمَرَةِ في غَيرِ وَقتِها كَالزّارِعِ في غَيرِ أرضِهِ، وَاللّهِ لَو أقولُ لَتَداخَلَت أضلاعٌ كَتَداخُلِ أسنانِ دَوّارَةِ الرّاحي، وإن أسكُت يَقولوا: جَزَعَ ابنُ أبي طالِبٍ مِنَ المَوتِ. هَيهاتَ! بَعدَ اللَّتَيّا وَالَّتي، وَاللّهِ لَعَلِيٌّ آنَسُ بِالمَوتِ مِنَ الطِّفلِ بِثَديِ اُمِّهِ، لكِنِّي اندَمَجتُ عَلى مَكنونِ عِلمٍ لَو بُحتُ بِهِ لَاضطَرَبتُمُ اضطِرابَ الأَرشِيَةِ ۷ فِي الطَّوِيِّ ۸ البَعيدَةِ. ثُمَّ نَهَضَ عليه السلام. فَقالَ أبو سُفيانَ: لِشَيءٍ ما فارَقَنَا ابنُ أبي طالِبٍ! ۹
نزهة الناظر:چون پيامبر خدا قبض روح شد، امير مؤمنان و عمويش عبّاس و دوستداران آن دو، در خانه هاى انصار گرد آمدند تا هم انديشى كنند. ابو سفيان و زبير، پيشى جستند و يارى خود را بر آن دو عرضه كردند و براى يارى آن دو، از جان خود مايه گذاشتند. عبّاس گفت: ما گفته شما را شنيديم. نه ياريخواهى مان از شما، از روى كمى عدد [ياران] است و نه وا نهادن نظرتان، به خاطر بد گمانى؛ بلكه پِيجوى حقّيم. پس مهلت دهيد تا نيك بينديشيم. ما، اگر راهى را درست و روا بيابيم، كار را به آن جا مى كشانيم كه غوغايى چون همهمه ملخان به راه مى اندازيم و دستان خود را به سوى مجد و شكوه بر مى كشيم و تا آن را به چنگ نياوريم، بر نمى بنديم و باز نمى گرديم، و اگر اين راه را انتخاب نكرديم، از كمى يار و ناتوانى بازو نيست؛ چرا كه به خدا سوگند، اگر اسلامْ زمام ترور را نبسته بود، صخره هاى بزرگ را چنان خُرد مى كردم كه صدايشان از دوردست ترين جاى ها نيز به گوش رسد. امير مؤمنان، دستار [ى را كه به گِرد پاهايش بسته بود،] گشود و بر زانوان خود نشست ـ و او هر گاه مى خواست سخن بگويد، چنين مى كرد ـ و فرمود: «بردبارى، زينت است و پروا، دين. حجّت، محمّد صلى الله عليه و آله است و راه، همان صراط [مستقيم]. اى مردم! خدايتان بيامرزاد! امواج پر تلاطم فتنه را با سينه كشتى هاى رستگارى بشكافيد و از دشمنى و نفرت، دورى گزينيد و تاج فخر (و ناز) از سر بر گيريد. كسى رستگار شد كه يا با پر و بال برخاست، يا تسليم شد و خود را آسوده گذاشت. اين (پيشنهاد خلافت)، آبى گنديده و لقمه اى گلوگير است. هر كه ميوه را نارسيده چينَد، همچون كسى است كه در زمين ديگرى بذر بپاشد. به خدا سوگند، اگر سخن بگويم، دنده هايى چون دندانه هاى چرخ آسياب، درگير شوند و اگر خاموش بنشينم، مى گويند فرزند ابو طالب، از مرگْ هراس دارد. هرگز! آن هم پس از اين همه سوابق درخشان فداكارى و جانبازى! به خدا سوگند، اُنس على با مرگ، بيشتر از اُنس كودك با پستان مادرش است. من با دانشى آميخته ام كه از شما پنهان است و اگر آشكارش سازم، چون طناب آويخته در چاه ژرف، بر خود بلرزيد». سپس برخاست. ابو سفيان گفت: پسر ابو طالب براى چه از ما جدا شد؟ [عبّاس گفت: چون ماجراى صحيفه ۱۰ و كار منافقان را در گردنه راه تبوك مى داند.]
۱.الظِّنّة: التُّهمَة (لسان العرب: ج 13 ص 273 «ظنن»).
۲.الجُندَب: ضرب من الجراد، وقيل: هو الَّذي يَصِرّ في الحرّ (النهاية: ج 1 ص 306 «جندب»).
۳.الأبيل بوزن الأمير: الراهب. وسمّي به لتأبله عن النساء وترك غِشيانهنّ والفعل منه أبَلَ يأبُلُ أبالة؛ إذا تنسّك وترهّب (لسان العرب: ج 11 ص 7 «أبل»). ولعلّ المراد به أنّه يُسمع من المكان القاصي كمحلّ عبادة الراهب.
۴.الحِبْوَة والحُبْوَة: الثوب الَّذي يحتبى به، يقال: حل حِبوَته وحُبوَته (لسان العرب: ج 14 ص 161 «حبا»).
۵.الحيازيم: جمع الحيزوم، وهو الصدر وقيل وسطه (النهاية: ج 1 ص 467 «حيزم»).
۶.الآجن: الماء المتغيّر الطعم واللون (النهاية: ج 1 ص 26 «أجن»).
۷.الرشاء: الحبل الَّذي يتوصّل به إلى الماء، وجمعه أرشية (مجمع البحرين: ج 2 ص 703 «رشا»).
۸.الطَّوِيّ: البئر المطويّة بالحجارة (لسان العرب: ج 15 ص 19 «طوي»).
۹.نزهة الناظر: ص 55 ح 39، نهج البلاغة: الخطبة 5 وفي صدرها «ومن خطبة له عليه السلام لمّا قبض رسول اللّه صلى الله عليه و آله وخاطبه العبّاس وأبو سفيان بن حرب في أن يبايعا له بالخلافة»؛ مطالب السؤول: ص 58 وفيهما من «أيّها النّاس» إلى «البعيدة»، تذكرة الخواصّ: ص 128 عن ابن عبّاس وكلّها نحوه، شرح نهج البلاغة: ج 1 ص 213 وفيه من «أيّها النّاس.».
۱۰.منظور، صحيفه اى است كه مشركان مكّه نوشتند و در آن، پيمان بستند كه با بنى هاشم، هيچ داد و ستد و رفت و آمدى نداشته باشند تا آنان از حمايت پيامبر دست كشند. ابو سفيان در اين پيمان نامه بر ضدّ پيامبر صلى الله عليه و آله و بنى هاشم موضع گرفت (ر. ك: المناقب، ابن شهر آشوب: ج 1 ص 57 ـ 60).

احادیث دیگر این موضوع

۶
تاريخ اليعقوبىـ پس از بيعت ابو بكر در سقيفه ـ: براء بن عازب، نزد بنى هاشم آمد و در زد و گفت: اى خاندان بنى هاشم! با ابو بكر، بيعت شد! يكى از آنها گفت: مسلمانان كارى نمى كنند كه ما در آن نباشيم، در حالى كه ما به محمّد صلى الله عليه و آله نزديك تريم. امّا عبّاس گفت: به پروردگار كعبه سوگند، كار را به انجام رساندند. مهاجران و انصار، در [ولايت] على عليه السلام شك نداشتند. پس، چون از خانه بيرون آمدند، فضل بن عبّاس ـ كه سخنگوى قريش بود ـ برخاست و گفت: اى قوم قريش! خلافت، با نيرنگ، بر شما ثابت و استوار نمى شود، در حالى كه ما سزاوار آنيم و نه شما و در حالى كه سَرور ما (على) از شما بدان شايسته تر است. عُتبة بن ابى لهب [نيز] برخاست و گفت: گمان نمى بردم كه امارت، از هاشم و سپس از ابو الحسن، روى بگرداند؛ از نخستين انسان باايمان و باسابقه و از داناترينِ مردم به قرآن و سنّت ها و آخرين همراه پيامبر و كسى كه جبرئيل، ياور او در غسل دادن و كفن نمودن پيامبر بود؛ كسى كه هر چه در آنان بود، بى شك، در او بود و هر خوبى اى كه در او بود، در آنان نبود. پس، على عليه السلام به دنبال وى فرستاد و او را [از اين كار] باز داشت.
العقد الفريدـ به نقل از مالك بن دينار ـ: پيامبر خدا وفات يافت و ابو سفيان، غايب و در پى گردآورى زكات بود كه پيامبر خدا به او سپرده بود. در بازگشت، مردى را در راه ديد كه از مدينه مى آمد. از او پرسيد: محمّد درگذشت؟ گفت: آرى. گفت: چه كسى جانشينش شد؟ گفت: ابو بكر. ابو سفيان گفت: آن دو مستضعف، على و عبّاس، چه كردند؟ گفت: نشسته اند. گفت: هان! به خدا سوگند، اگر زنده بمانم، آنان را بر مسند خلافت مى نشانم. سپس گفت: من پيشامدى آتشناك مى بينم كه جز خون، خاموشش نسازد. چون وارد مدينه شد، در كوچه ها مى چرخيد و مى گفت: بنى هاشم! مبادا مردم در [حقّ] شما طمع كنند بويژه [بنى] تَيم بن مرّه و [بنى] عَدى! چرا كه خلافت، جز در ميان شما و به سوى شما نيست و كسى جز ابو الحسن، على، شايسته آن نيست. پس، عمر به ابو بكر گفت: اين [مرد]، باز گشته و در پى شرارت است. پيامبر صلى الله عليه و آله او را [با مال و هديه]به اسلام، جذب مى كرد. زكاتى را كه [در مأموريت اخيرش]گرد آورده، از او مگير. ابو بكر، چنين كرد و ابو سفيان نيز راضى شد و با وى بيعت نمود.