راه رسيدن به بالاترين مراتب ايمان
19 حدیث
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:مؤمن، مؤمن نباشد و ايمانش كامل نمى گردد، مگر آن كه سه خصلت در او باشد: فرا گرفتن دانش، شكيبايى در گرفتارى ها، و مدارا در امر معاش.
عنه صلى الله عليه و آله:مَن أحَبَّ أن يَلقَى اللّهَ وقَد كَمَلَ إيمانُهُ وحَسُنَ إسلامُهُ فَليُوالِ الحُجَّةَ صاحِبَ الزَّمانِ القائِمَ المُنتَظَرَ المَهدِيَّ م ح م د بنَ الحَسَنِ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:هر كه دوست دارد خداوند را با ايمان كامل و اسلامِ نيكو ديدار كند، بايد حجّت خدا، صاحب زمان قائم منتظر مهدى م ح م د بن الحسن را دوست بدارد.
۱.الفضائل: ص 140 عن الإمام الرضا عن آبائه عليهم السلام، بحار الأنوار: ج 27 ص 108 ح 80.
عنه صلى الله عليه و آله:مَن أعطى للّهِِ ومَنَعَ للّهِِ وأحَبَّ للّهِِ وأبغَضَ للّهِِ وأنكَحَ للّهِِ فَقَدِ استَكمَلَ إيمانَهُ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:هر كه دادن و ندادنش و مهر و كينش، براى خدا باشد و براى [اطاعت از]خدا ازدواج كند، ايمانش را به كمال رسانده است.
۱.سنن الترمذي: ج 4 ص 670 ح 2521 عن معاذ بن أنس الجهني.
عنه صلى الله عليه و آله:إنَّ أفضَلَ عُرَى الإِيمانِ الحُبُّ فِي اللّهِ وَالبُغضُ فِي اللّهِ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:بهترين دستگيره ايمان، دوست داشتن براى خدا و دشمن داشتن براى خداست.
۱.تاريخ بغداد: ج 11 ص 354 الرقم 6205 عن البراء بن عازب.
عنه صلى الله عليه و آلهـ لَمّا سَأَلَهُ مُعاذٌ عَن أفضَلِ الإِيمانِ ـ: أفضَلُ الإِيمانِ أن تُحِبَّ للّهِِ، وتُبغِضَ فِي اللّهِ، وتُعمِلَ لِسانَكَ في ذِكرِ اللّهِ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در پاسخ به مُعاذ كه از ايشان درباره برترين ايمان پرسيد ـ: برترين [درجه]ايمان، اين است كه براى خدا دوست بدارى و براى خدا دشمن بدارى، و زبانت را در ياد خدا به كار اندازى.
۱.مسند ابن حنبل: ج 8 ص 266 ح 22191 و ح 22193 عن معاذ.
عنه صلى الله عليه و آله:لا يَستَكمِلُ العَبدُ الإِيمانَ حَتّى يَكونَ قِلَّةُ الشَّيءِ أحَبَّ إلَيهِ مِن كَثرَتِهِ، وحَتّى يَكونَ أن لا يُعرَفَ أحَبَّ إلَيهِ مِن أن يُعرَفَ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:ايمان بنده كامل نمى گردد، مگر آن گاه كه كم داشتن را از بسيار داشتن، دوست تر بدارد و آن گاه كه ناشناخته بودن، نزد او محبوب تر از معروف بودن باشد.
۱.تنبيه الخواطر: ج 1 ص 231.
عنه صلى الله عليه و آله:ثَلاثُ خِصالٍ مَن كُنَّ فيهِ استَكمَلَ خِصالَ الإِيمانِ: إذا رَضِيَ لَم يُدخِلهُ رِضاهُ في باطِلٍ، وإذا غَضِبَ لَم يُخرِجهُ الغَضَبُ مِنَ الحَقِّ، وإذا قَدَرَ لَم يَتَعاطَ ما لَيسَ لَهُ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:سه خصلت است كه هر كس داشته باشد، خصلت هاى ايمان را كامل دارد: هر گاه خشنود مى شود، خشنودى اش او را به ناحق نكشاند؛ و هر گاه خشمگين مى شود، خشمش او را از حق برون نَبَرد؛ و هر گاه قدرت مى يابد، به آنچه از او نيست، دست دراز نكند.
۱.الكافي: ج 2 ص 239 ح 29 عن فاطمة بنت الإمام الحسين عليه السلام و ص 233 ح 11 عن صفوان الجمّال عن الإمام الصادق عليه السلام نحوه، بحارالأنوار: ج 67 ص 300 ح 28.
عنه صلى الله عليه و آله:لا يَستَكمِلُ العَبدُ الإِيمانَ حَتّى يُحسِنَ خُلُقَهُ ولا يَشفِيَ غَيظَهُ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:ايمان بنده كامل نمى گردد، مگر آن گاه كه اخلاقش را نيكو گرداند و انتقام گيرى نكند. ۲
عنه صلى الله عليه و آله:لا يَكمُلُ الإِيمانُ بِاللّهِ حَتّى يَكونَ فيهِ خَمسُ خِصالٍ: التَّوَكُّلُ عَلَى اللّهِ وَالتَّفويضُ إلَى اللّهِ، وَالتَّسليمُ لِأَمرِ اللّهِ وَالرِّضا بِقَضاءِ اللّهِ، وَالصَّبرُ عَلى بَلاءِ اللّهِ. إنَّهُ مَن أحَبَّ للّهِِ، وأبغَضَ للّهِِ وأعطى للّهِِ ومَنَعَ للّهِِ فَقَدِ استَكمَلَ الإِيمانَ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:ايمان به خدا كامل نمى گردد، مگر آن گاه كه پنج خصلت در بنده باشد: توكّل به خدا، واگذاردن [كارها] به خدا، گردن نهادن به فرمان خدا، خشنود بودن به قضاى خدا، و شكيبايى در بلا [و آزمايش] خدا. هر كس براى خدا دوست بدارد و براى خدا دشمن بدارد، و براى خدا بخشش كند و براى خدا [از دادن]خود دارى كند، ايمان را كامل گردانيده است.
۱.تاريخ بغداد: ج 9 ص 444 الرقم 5070؛ أعلام الدين: ص 334 كلاهما عن ابن عمر و ص 144 نحوه، بحارالأنوار: ج 77 ص 177 ح 6.
عنه صلى الله عليه و آله:ثَلاثٌ مَن كُنَّ فيهِ استَكمَلَ إيمانَهُ: لا يَخافُ فِي اللّهِ لَومَةَ لائِمٍ، ولا يُرائي بِشَيءٍ مِن عَمَلِهِ، وإذا عَرَضَ عَلَيهِ أمرانِ أحَدُهُما لِلدُّنيا وَالآخَرُ لِلآخِرَةِ آثَرَ أمرَ الآخِرَةِ عَلى أمرِ الدُّنيا. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:سه چيز است كه در هر كس وجود داشته باشند، ايمانش كامل است: در راه خدا از نكوهش هيچ نكوهشگرى نهراسد، در هيچ كار خود ريا نكند، و هر گاه دو امر برايش پيش آيد كه يكى دنيايى و ديگرى آخرتى بود، كار آخرت را بر كار دنيا برگزيند.
۱.تنبيه الخواطر: ج 1 ص 231 و ج 2 ص 121؛ تاريخ دمشق: ج 38 ص 13 ح 7577 عن أبي هريرة.
عنه صلى الله عليه و آله عن جبرئيل عليه السلام:لا تَكمُلُ شَجَرَةٌ إلّا بِالثَّمَرِ، كَذلِكَ الإِيمانُ لا يَكمُلُ إلّا بِالكَفِّ عَنِ المَحارِمِ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله- به نقل از جبرئيل عليه السلام ـ: درخت به كمال نمى رسد، مگر آن گاه كه به بار بنشيند. ايمان نيز به كمال نمى رسد، مگر با خوددارى از حرام ها.
۱.علل الشرائع: ص 249 ح 5 عن أنس، بحار الأنوار: ج 68 ص 380 ح 30؛ الفردوس: ج 4 ص 145 ح 6447 عن أنس.
عنه صلى الله عليه و آله:وَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ إنَّ القُرآنَ وَالذِّكرَ لَيُنبِتانِ الإِيمانَ فِي القَلبِ كَما يُنبِتُ الماءُ العُشبَ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:سوگند به آن كه جانم در دست اوست، قرآن و ذكر خدا، ايمان را همان گونه در دل مى رويانند كه آب، گياه را مى روياند.
۱.الفردوس: ج 3 ص 115 ح 4319 عن أنس.
عنه صلى الله عليه و آله:أكمَلُ المُؤمِنينَ مَن سَلِمَ المُسلِمونَ مِن لِسانِهِ ويَدِهِ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:كامل ترينِ مؤمنان، كسى است كه مسلمانان از دست و زبان او آسوده باشند.
۱.المستدرك على الصحيحين: ج 1 ص 54 ح 23 عن جابر؛ معاني الأخبار: ص 333 ح 1 عن أبي ذرّ نحوه وفيه «أفضل» بدل «أكمل»، بحار الأنوار: ج 77 ص 70 ح 1.
عنه صلى الله عليه و آله:لا يُؤمِنُ أحَدُكُم حَتّى يُحِبَّ لِأَخيهِ ما يُحِبُّ لِنَفسِهِ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:هيچ يك از شما مؤمن نباشد، مگر آن كه آنچه را براى خود دوست دارد، براى برادرش نيز دوست بدارد.
۱.صحيح البخاري: ج 1 ص 14 ح 13 عن انس.
عنه صلى الله عليه و آله:مَن رَأى مُنكَرا فَليُنكِر بِيَدِهِ، ومَن لَم يَستَطِع فَبِلِسانِهِ ومَن لَم يَستَطِع فَبِقَلبِهِ وذلِكَ أضعَفُ الإِيمانِ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:هر يك از شما مُنكرى را ديد، با دستش مخالفت كند، اگر نتوانست، با زبانش، و اگر نتوانست، با دلش و اين، ضعيف ترين مرتبه ايمان است.
۱.سنن الترمذي: ج 4 ص 470 ح 2172 عن أبي سعيد الخدري؛ التفسير المنسوب إلى الإمام العسكري عليه السلام: ص 480 ح 307 نحوه، بحار الأنوار: ج 100 ص 85 ح 257.
عنه صلى الله عليه و آله:الإِيمانُ بِضعٌ وسَبعونَ ـ أو بِضعٌ وسِتّونَ ـ شُعبَةً، فَأَفضَلُها قَولُ لا إلهَ إلَا اللّهُ، وأدناها إماطَةُ الأَذى عَنِ الطَّريقِ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:ايمان، هفتاد و چند (يا شصت و چند) ۲ شاخه دارد كه برترينِ آنها گفتنِ «لا إله إلّا اللّه» [و عقيده توحيد] است و كمترينشان كنار زدن چيزهاى آزارنده، از سر راه مردم.
المعجم الكبير عن ابن عبّاس:قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: لَيسَ بِمُؤمِنٍ مُستَكمِلِ الإِيمانِ مَن لَم يَعُدَّ البَلاءَ نِعمَةً وَالرَّخاءَ مُصيبَةً، قالوا: كَيفَ يا رَسولَ اللّهِ؟ قالَ: لِأَنَّ البَلاءَ لا يَتبَعُهُ إلَا الرَّخاءُ وكَذلِكَ الرَّخاءُ لا تَتبَعُهُ إلَا المُصيبَةُ، ولَيسَ بِمُؤمِنٍ مُستَكمِلِ الإِيمانِ مَن لَم يَكُن في غَمٍّ ما لَم يَكُن في صَلاةٍ، قالوا: ولِمَ يا رَسولَ اللّهِ؟ قال: لِأَنَّ المُصَلِّيَ يُناجي رَبَّهُ، وإذا كانَ في غَيرِ صَلاةٍ إنَّما يُناجِي ابنَ آدَمَ. ۱
المعجم الكبيرـ به نقل از ابن عبّاس ـ: پيامبر خدا فرمود: «كسى كه گرفتارى را نعمت و آسايش را مصيبت نشمارد، مؤمنِ كاملْ ايمان نيست».
اصحاب پرسيدند: چرا، اى پيامبر خدا؟
فرمود: «چون بلا و گرفتارى، حتما آسايش در پى دارد و آسايش نيز حتما مصيبت به دنبال دارد. همچنين مؤمنِ كاملْ ايمان نيست كسى كه وقتى در حال نماز نيست، در غم و اندوه نباشد».
اصحاب پرسيدند: چرا، اى پيامبر خدا؟
فرمود: «چون نمازگزار، با پروردگارش سخن مى گويد و هر گاه در غير نماز باشد، لاجرم با آدميزاد سخن مى گويد».
۱.المعجم الكبير: ج 11 ص 27 ح 10949.
الأمالي للصدوق عن الأصبغ بن نباتة:سَمِعتُ أميرَ المُؤمِنينَ عَلِيَّ بنَ أبي طالِبٍ عليه السلام يَقولُ: سَأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَن صِفَةِ المُؤمِنِ، فَنَكَسَ رَأسَهُ ثُمَّ رَفَعَهُ فَقالَ: فِي المُؤمِنينَ عِشرونَ خَصلَةً، فَمَن لَم تَكُن فيهِ لَم يَكمُل إيمانُهُ.
يا عَلِيُّ إنَّ المُؤمِنينَ هُمُ الحاضِرونَ لِلصَّلاةِ، وَالمُسارِعونَ إلَى الزَّكاةِ، وَالحاجّونَ لِبَيتِ اللّهِ الحَرامِ، وَالصّائِمونَ في شَهرِ رَمَضانَ، وَالمُطعِمونَ المِسكينَ، وَالماسِحونَ رَأسَ اليَتيمِ، المُطَهِّرونَ أظفارَهُم، المُتَّزِرونَ عَلى أوساطِهِمُ، الَّذينَ إن حَدَّثوا لَم يَكذِبوا، وإذا وَعَدوا لَم يُخلِفوا، وإذَا ائتُمِنوا لَم يَخونوا، وإن تَكَلَّموا صَدَقوا، رُهبانٌ بِاللَّيلِ اُسدٌ
الأمالى، صدوقـ به نقل از اصبغ بن نُباته ـ: از امير مؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام شنيدم كه مى فرمايد: از پيامبر خدا درباره اوصاف مؤمن پرسيدم. ايشان سرش را پايين انداخت و سپس سر برداشت و فرمود: «در مؤمن، بيست خصلت هست كه در هر كس وجود نداشته باشند، ايمانش كامل نيست. اى على! مؤمنان، در نماز [جماعت] حاضر مى شوند؛ در زكات دادن مى شتابند؛ حجّ خانه محترم خدا را به جا مى آورند؛ در ماه رمضان روزه مى دارند؛ بينوا را اطعام مى كنند؛ دست نوازش بر سر يتيم مى كشند؛ ناخن هاى خود را تميز نگه مى دارند؛ بر ميانْ تنه خود لباس مى پوشند؛ ۴ كسانى هستند كه هر گاه سخن بگويند، دروغ نمى گويند؛ هر گاه وعده دهند، خلف وعده نمى كنند؛ هر گاه به آنان امانتى سپرده شود، خيانت نمى كنند؛ هر گاه سخن بگويند، راست مى گويند؛
۱.في المصدر: «هوناً» والصواب ما أثبتناه كما في الكافي.
۲.هو كناية عن أنّ الصفة العشرين من صفات المؤمن هي التقوى.
۳.الأمالي للصدوق: ص 640 ح 866 وراجع: بحارالأنوار: ج 67 ص 276 ح 4.
۴.«متّزر» كه در حديث آمده، به معناى كسى است كه لُنگ بر كمر بسته باشد. اين، كنايه از عفّت، و دقّت در پوشاندن عورت است.
۵.اين جمله كنايه از اين است كه صفت بيستم مؤمنان، پرهيزگارى است.
امام صادق عليه السلام:سه خصلت است كه پيامبران آنها را يكى پس از ديگرى، از آدم عليه السلام به ارث بردند، تا آن كه به پيامبر خدا رسيدند. ايشان چون صبح مى شد، مى گفت: «بار خدايا! از تو چنان ايمانى را درخواست مى كنم كه آن را به قلبم درآميزى؛ و چنان يقينى را كه بدانم جز آنچه تو برايم رقم زده اى، چيزى به من نمى رسد؛ و [سوم آن كه] مرا به آنچه برايم قسمت كرده اى، خشنود بدارى».