راه هاى تأمين درآمد؛ و توسعه

امام على عليه السلامـ در نامه اش به مالك اشتر، آن گاه كه وى را به كارگزارىِ مصر گماشت ـ: بايد بيش از آن كه به گردآورى خراج بينديشى، در انديشه آبادسازى زمين باشى؛ زيرا خراج گرد نيايد مگر به آبادانى. و هر كس خراج خواهد بدون آن كه در پى آبادانى باشد، مملكت را ويران مى كند و بندگان را هلاك مى سازد و كارش، مگر اندكى، راست نمى گردد. پس اگر مردم از سنگينىِ خراج يا آفتِ محصول يا قطع شدن آب يا خشكسالى يا دگرگون شدن زمين بر اثر آب گرفتگى يا تشنگىِ خاك، نزدت شكايت آورند، بار ايشان را بكاه آن گونه كه اميد مى برى كارشان سامان يابد. و كاستن از هزينه ها [و خراجِ] ايشان بر تو هيچ گران نيايد؛ كه آن، اندوخته اى است براى تو و به سبب آن، مردم مملكتت را آباد مى كنند؛ و نيز اين زيور حكومت تو است؛ علاوه بر اين،

امام على عليه السلامـ در نامه وى به خراج گزارانش ـ: از بنده خدا، على اميرالمؤمنين، به خراج گزاران: امّا بعد؛ هر كس از آن چه [= روز قيامت] به سوى آن روان است، پروا نكند، چيزى براى خود پيش نفرستد كه از آن نگاهبانش باشد. بدانيد آن چه بر عهده داريد، آسان؛ و پاداش آن بسيار است. حتّى اگر براى ستم و تجاوزگرى كه خداوند شما را از آن نهى فرموده، مجازاتى بيم برانگيز نباشد، پرهيز از آن چندان پاداش دارد كه در ترك آن بهانه اى نباشد. پس از دل و جان، با مردم انصاف ورزيد و براى برآوردن نيازهاشان شكيبا باشيد، كه همانا شما خزانه دارانِ مردم، وكيلان امّت، و سفيرانِ پيشوايان هستيد. در برآوردنِ نيازِ هيچ كس چندان درنگ نورزيد كه به خشم آيد و او را از خواسته اش بازنداريد. براى ستاندنِ خراج، جامه زمستانى و تابستانى

عنه عليه السلامـ مِن عَهدِهِ إلى بَعضِ عُمّالِهِ وقَد بَعَثَهُ عَلَى الصَّدَقَةِ ـ: أمَرَهُ بِتَقوَى اللّهِ في سَرائِرِ أمرِهِ، وخَفِيّاتِ عَمَلِهِ، حَيثُ لا شَهيدَ غَيرُهُ، ولا وَكيلَ دونَهُ. وأمَرَهُ أن لا يَعمَلَ بِشَيءٍ مِن طاعَةِ اللّهِ في ما ظَهَرَ، فَيُخالِفَ إلى غَيرِهِ في ما أسَرَّ، ومَن لَم يَختَلِف سِرُّهُ وعَلانِيَتُهُ وفِعلُهُ ومَقالَتُهُ فَقَد أدَّى الأَمانَةَ، وأخلَصَ العِبادَةَ. وأمَرَهُ أن لا يَجبَهَهُم، ولا يَعضَهَهُم، ولا يَرغَبَ عَنهُم تَفَضُّلاً بِالإِمارَةِ عَلَيهِم؛ فَإِنَّهُمُ الإِخوانُ فِي الدّينِ، وَالأَعوانُ عَلَى استِخراجِ الحُقوقِ. وإنَّ لَكَ في هذِهِ الصَّدَقَةِ نَصيبا مَفروضا، وحَقّا مَعلوما، وشُرَكاءَ أهلَ مَسكَنَةٍ، وضُعَفاءَ ذَوي فاقَةٍ. وإنّا

امام على عليه السلامـ از سفارش وى به يكى از كارگزارانِ صدقه [= زكات] ـ۲: روان شو، با پرهيز از خداوندى كه يگانه است و اَنبازى ندارد. هر گز مسلمانى را مترسان؛ و بى رضايت وى به حريمش برمگذر؛ و بيش از اندازه اى كه خداوند در مال او حقّى دارد، از وى مستان! پس هر گاه بر قبيله اى گذر كردى، بى آن كه به خانه هاشان درآيى، بر آبْ سَراىِ آنان فرود آى و سپس با آرامش و وقار به سوى آنان روانه شو تا به ميانشان درآيى و بر آنان درود دهى ـ و در درود دهى بر ايشان، كوتاهى مكن و كم مگذار ـ و آن گاه گويى: «اى بندگان خدا! وَلىّ خدا و جانشين او مرا به سوى شما فرستاده تا سهمى را كه خداوند در اموال شما دارد، بستانم؛ پس آيا خداى را در اموالتان سهمى هست تا آن را به ولىّ وى بپردازيد؟» آن گاه، اگر كسى گفت: «نه»، به سراغ

امام على عليه السلامـ در عهدنامه اش براى مالك اشتر، بر پايه روايت تحف العقول ـ: كارگزاران خراج را از همه جاى سرزمينت، نزد خود گرد آور و فرمانشان ده كه تو را آگاه كنند كه در منطقه ايشان چه مى گذرد و صلاح كارشان در چيست و چگونه كار گردآورى خراج آسان مى شود. سپس از امورى بازپرس كه آگاهان، جز ايشان، به تو خبر داده اند. پس اگر [مردم] از گرانبارى يا رنجى، همچون بند آمدن آب، يا دگرگون شدن زمينى بر اثر آب گرفتگى، يا سختىِ تشنگى، ويا آسيب ديگر نزد تو شكوه كردند، چندان بر ايشان آسان گير كه اميد مى بَرى خداوند با آن، وضعشان را اصلاح كند؛ و اگر از تو يارى خواستند تا توان مالى شان در اداره زندگى افزون گردد، هزينه آن را بپرداز؛ كه اگر آنان را بى نياز كنى، فرجامى نيك خواهد داشت. مبادا اين آسان گيرى ها در

تاريخ دمشق از عبدالملك بن عمير:مردى از ثقيف برايم حكايت كرد كه على وى را به كارگزارىِ عُكبَرا گماشت ـ گفت: در آن سرزمين، مسلمانان ساكن نبودند ـ. [آن كارگزار مى گويد:]على در حضور آنان، به من فرمود: «خراج ايشان را البتّه مى ستانى، بى آن كه اهمال يا ضعفى در تو ببينند». سپس مرا فرمود: «نيمروز، نزد من آى!» نيمروز نزد وى رفتم و هيچ پرده دارى نيافتم كه در حضور من و او فاصله باشد. او را ديدم كه نشسته و پياله اى و كوزه اى آب پيش رو دارد. پس كيسه اى فراپيش كشيد؛ با خود گفتم: «حتما مرا امين شمرده تا گوهرى را نشانم دهد!» ـ و اين از آن روى بود كه نمى دانستم در آن كيسه چيست ـ. پس ديدم كه در آن، مُهرى است. مُهر را شكست؛ در ميان آن، قدرى آردِ مخلوط بود. آن آرد مخلوط را برگرفت و در پياله ريخت؛ سپس بر آن آب