حدیث دربارهراه هاى تأمين درآمد؛ و توسعه

امام على عليه السلامـ از پيمان نامه او به يكى از كارگزارانش كه وى را براى گردآورى صدقه [زكات] فرستاده بود ـ: او را فرمان مى دهم كه در امور نهانى و كارهاى پنهانش كه جز خدا گواه و نگاهبانى نيست، تقواى خداى را پيشه كند. و فرمانش مى دهم كه چنان نباشد كه آشكارا از خداى فرمان بَرَد، امّا در نهان كارى جز آن، به مخافت انجام دهد. هر كس نهان و آشكارش، و كردار و گفتارش تفاوت نكند، امانتِ [خدا] را به جاى آورده و در عبادت اخلاص ورزيده است. و فرمانش مى دهم كه مردم را نرنجاند و آنان را دروغگو نشمارد و بدان بهانه كه بر ايشان حكمرانى مى كند، از آنان روى برنگرداند؛ كه آن ها برادرانِ دينى و ياوران وى در ستاندنِ حقوقِ [الهى]هستند. و همانا تو را در اين صدقه [كه مى ستانى] بهره اى معيّن و حقّى مشخّص است و نيازمندان و ناتوانان و بينوايان با تو در آن شريكند. ما تمام حقّ تو را مى پردازيم؛ پس تو نيز حقوق آنان را، تمام و كمال، بپرداز؛ كه اگر چنين نكنى، در روز قيامت مدّعيان تو از همه بيشترند. و بَدا به حال آن كس كه نزد خداوند، فقيران و نيازمندان و حاجت خواهان و رانده شدگان و وامداران و در راه ماندگان، مدعّيان او باشند. و هر كس در امانت سهل انگارى كند و در مرتع خيانت بچرد و جان و دين خويش را از خيانت پاك نسازد، همانا خوارى و رسوايى را در دنيا از آنِ خويش كرده و در آخرت، خوارتر و رسواتر است. و همانا بزرگ ترين خيانت، آن است كه در حقّ امّت روا شود و رسواترين فريبگرى، فريفتنِ پيشوايانِ [امّت]است؛ والسّلام!

عنه عليه السلامـ مِن عَهدِهِ إلى بَعضِ عُمّالِهِ وقَد بَعَثَهُ عَلَى الصَّدَقَةِ ـ: أمَرَهُ بِتَقوَى اللّهِ في سَرائِرِ أمرِهِ، وخَفِيّاتِ عَمَلِهِ، حَيثُ لا شَهيدَ غَيرُهُ، ولا وَكيلَ دونَهُ. وأمَرَهُ أن لا يَعمَلَ بِشَيءٍ مِن طاعَةِ اللّهِ في ما ظَهَرَ، فَيُخالِفَ إلى غَيرِهِ في ما أسَرَّ، ومَن لَم يَختَلِف سِرُّهُ وعَلانِيَتُهُ وفِعلُهُ ومَقالَتُهُ فَقَد أدَّى الأَمانَةَ، وأخلَصَ العِبادَةَ. وأمَرَهُ أن لا يَجبَهَهُم، ولا يَعضَهَهُم، ولا يَرغَبَ عَنهُم تَفَضُّلاً بِالإِمارَةِ عَلَيهِم؛ فَإِنَّهُمُ الإِخوانُ فِي الدّينِ، وَالأَعوانُ عَلَى استِخراجِ الحُقوقِ. وإنَّ لَكَ في هذِهِ الصَّدَقَةِ نَصيبا مَفروضا، وحَقّا مَعلوما، وشُرَكاءَ أهلَ مَسكَنَةٍ، وضُعَفاءَ ذَوي فاقَةٍ. وإنّا مُوَفّوكَ حَقَّكَ، فَوَفِّهِم حُقوقَهُم؛ وإلاّ تَفعَل فَإِنَّكَ مِن أكثَرِ النّاسِ خُصوما يَومَ القِيامَةِ، وبُؤسى لِمَن خَصمُهُ عِندَ اللّهِ الفُقَراءُ وَالمَساكينُ، وَالسّائِلونَ وَالمَدفوعونَ، وَالغارِمونَ وَابنُ السَّبيلِ! ومَنِ استَهانَ بِالأَمانَةِ ورَتَعَ فِي الخِيانَةِ ولَم يُنَزِّه نَفسَهُ ودينَهُ عَنها، فَقَد أحَلَّ بِنَفسِهِ الذُّلَّ وَالخِزيَ فِي الدُّنيا، وهُوَ فِي الآخِرَةِ أذَلُّ وأخزى؛ وإنَّ أعظَمَ الخِيانَةِ خِيانَةُ الاُمَّةِ، وَأفظَعَ الغِشِّ غِشُّ الأَئِمَّةِ. وَالسَّلامُ. ۱

۱.نهج البلاغة: الكتاب 26، بحار الأنوار: 33 / 528 / 719 وراجع دعائم الإسلام: 1 / 252.

کلیدواژه‌ها دولت حکمت های اقتصادی پایه های توسعه راه های تامین درآمد و توسعه

احادیث دیگر این موضوع

امام على عليه السلامـ در نامه اش به مالك اشتر، آن گاه كه وى را به كارگزارىِ مصر گماشت ـ: در كار خراج خراج: ماليات، مالياتى كه از زمين و حاصل مزرعه يا درآمد ديگر گرفته شود. (فرهنگ عميد). نيكو بنگر، به گونه اى كه به مصلحت خراج دهندگان باشد؛ زيرا سامان يافتن كارِ خراج و خراج دهندگان، به مصلحت ديگران نيز هست و ديگران سامان نيابند مگر به سامان يافتن حال خراج دهندگان؛ چرا كه همه مردم نان خورِ خراج و خراج دهندگان هستند.

امام على عليه السلامـ در نامه اش به مالك اشتر، آن گاه كه وى را به كارگزارىِ مصر گماشت ـ: بايد بيش از آن كه به گردآورى خراج بينديشى، در انديشه آبادسازى زمين باشى؛ زيرا خراج گرد نيايد مگر به آبادانى. و هر كس خراج خواهد بدون آن كه در پى آبادانى باشد، مملكت را ويران مى كند و بندگان را هلاك مى سازد و كارش، مگر اندكى، راست نمى گردد. پس اگر مردم از سنگينىِ خراج يا آفتِ محصول يا قطع شدن آب يا خشكسالى يا دگرگون شدن زمين بر اثر آب گرفتگى يا تشنگىِ خاك، نزدت شكايت آورند، بار ايشان را بكاه آن گونه كه اميد مى برى كارشان سامان يابد. و كاستن از هزينه ها [و خراجِ] ايشان بر تو هيچ گران نيايد؛ كه آن، اندوخته اى است براى تو و به سبب آن، مردم مملكتت را آباد مى كنند؛ و نيز اين زيور حكومت تو است؛ علاوه بر اين، نيك ستايىِ آنان را به خود جلب مى كنى و خود نيز شادمان مى شوى كه عدالت را در ميانشان گسترانده اى و براى خويش از نيروى فراوانشان تكيه گاهى ساخته اى، چرا كه با راحت گيرى بر ايشان، رزقشان را افزوده اى؛ و اعتمادشان را فراهم آورده اى، زيرا به عدل و مدارا با ايشان رفتار كرده اى. و از اين پس، چه بسا كارها پيش آيد كه اگر به عهده آنان گذارى، خوشدلانه آن ها را به انجام رسانند؛ كه وقتى آبادانى حاصل آيد، هر چه به عهده مردم نهى، انجام مى دهند. و جز اين نيست كه مايه نابودى زمين، تنگدستىِ كشاورزان است؛ و تنگدستى ايشان به سبب آن است كه حكمرانان تنها به گردآورىِ مال مى انديشند و به پايدارىِ [حكومتِ] خود بدگمانند و از عبرت ها كم بهره مى گيرند.

امام على عليه السلامـ به زياد بن ابيه، آن گاه كه وى را به جاى عبداللّه بن عبّاس بر فارس و مناطق پيرامونش حكومت بخشيد و در كلامى پُر درازا، او را از خراج گرفتن پيش از هنگام، نهى فرمود ـ: عدالت را به كار بند و از ستم ورزى و بيدادگرى بپرهيز؛ كه ستم مردم را به آوارگى كشد و بيدادگرى، شمشير [و شورش مسلّحانه مردم] را فراخوانَد.

امام على عليه السلامـ در نامه وى به خراج گزارانش ـ: از بنده خدا، على اميرالمؤمنين، به خراج گزاران: امّا بعد؛ هر كس از آن چه [= روز قيامت] به سوى آن روان است، پروا نكند، چيزى براى خود پيش نفرستد كه از آن نگاهبانش باشد. بدانيد آن چه بر عهده داريد، آسان؛ و پاداش آن بسيار است. حتّى اگر براى ستم و تجاوزگرى كه خداوند شما را از آن نهى فرموده، مجازاتى بيم برانگيز نباشد، پرهيز از آن چندان پاداش دارد كه در ترك آن بهانه اى نباشد. پس از دل و جان، با مردم انصاف ورزيد و براى برآوردن نيازهاشان شكيبا باشيد، كه همانا شما خزانه دارانِ مردم، وكيلان امّت، و سفيرانِ پيشوايان هستيد. در برآوردنِ نيازِ هيچ كس چندان درنگ نورزيد كه به خشم آيد و او را از خواسته اش بازنداريد. براى ستاندنِ خراج، جامه زمستانى و تابستانى مردم، چهارپايى را كه با آن كار مى كنند، و يا بنده [ى آنان] را مفروشيد و هيچ كس را براى درهمى تازيانه مزنيد. به مال هيچ يك از مردم، خواه نمازگزار و خواه اهل ذمّه، چنگ نيفكنيد، مگر اسب يا جنگ افزارى بيابيد كه با آن به مسلمانان تجاوز شود؛ كه همانا مسلمان را روا نيست تا آن [اسب يا جنگ افزار]را در دست دشمنان اسلام وانهد تا سبب نيرومندى شان بر ضدّ وى گردد. از خيرخواهى براى ديگران، خوشرفتارى با سپاهيان، يارىِ مردم، و تقويت دين خدا دريغ مورزيد و در راه خدا هر چه بر شما واجب است، به جاى آوريد؛ كه همانا خداى سبحان از ما و شما خواسته كه با تمام توان خويش سپاسش را به جا آوريم و با همه نيرومان يارى اش دهيم؛ و هيچ نيرويى جز از جانب خداى والاى بزرگ نيست.

امام على عليه السلامـ از سفارش وى به يكى از كارگزارانِ صدقه [= زكات] ـدر اين جا، شريف رضى گفته است: «جمله هايى از آن را در اين مقال آورده ايم تا از آن، دانسته شود كه امام عليه السلامستون حق را بر پاى مى داشت و نشانه هاى دادگرى را در كارهاى خُرد و كلان و جزئى و كلّى آشكار مى فرمود».: روان شو، با پرهيز از خداوندى كه يگانه است و اَنبازى ندارد. هر گز مسلمانى را مترسان؛ و بى رضايت وى به حريمش برمگذر؛ و بيش از اندازه اى كه خداوند در مال او حقّى دارد، از وى مستان! پس هر گاه بر قبيله اى گذر كردى، بى آن كه به خانه هاشان درآيى، بر آبْ سَراىِ آنان فرود آى و سپس با آرامش و وقار به سوى آنان روانه شو تا به ميانشان درآيى و بر آنان درود دهى ـ و در درود دهى بر ايشان، كوتاهى مكن و كم مگذار ـ و آن گاه گويى: «اى بندگان خدا! وَلىّ خدا و جانشين او مرا به سوى شما فرستاده تا سهمى را كه خداوند در اموال شما دارد، بستانم؛ پس آيا خداى را در اموالتان سهمى هست تا آن را به ولىّ وى بپردازيد؟» آن گاه، اگر كسى گفت: «نه»، به سراغ وى مرو؛ و اگر كسى گفت: «آرى»، همراهش روان شو، بى آن كه او را بترسانى يا تهديد كنى يا به سختى اندازى يا به دشوارى دچار كنى؛ و هر چه طلا و نقره تو را دهد، از او بستان؛ و اگر وى را گاو و گوسفند يا شتر بود، جز به اجازه او، به ميانشان مرو، زيرا بيشينه آن ها از آنِ او است؛ و اگر به ميانشان درآمدى، همانند كسى مباش كه خود را بر آن مسلّط مى شمارد و سخت مى گيرد. هيچ چهارپايى را رم مده و نترسان و صاحبش را در گرفتنِ آن به زحمت ميفكن. مال را دو بخش كن و صاحبش را [در گزينش يكى از دو بخش] آزاد گذار؛ اگر يكى را برگزيد، به آن چه برگزيده چنگ مينداز. آن گاه، باقى مانده را [نيز]دو بخش كن و او را [در گزينش] آزاد گذار؛ اگر يكى را برگزيد، به گزيده وى تعرّض مكن. اين كار را همچنين ادامه ده تا به اندازه حقّ خداوند در مال وى باقى مانَد و حقّ خداى را از او بستان. اگر خواست كه اين قرار را به هم زند، بپذير و باز آن دو بخش را درآميز و همانند بار نخست، عمل كن تا حقّ خداى را در مال او بستانى. حيوان پير و فرتوت و دست و پا شكسته و بيمار و لاغر و عيب دار را مگير. و كسى را بر آن اموال امين قرار مده، مگر آن كه به ديندارى اش اعتماد داشته باشى و با مال مسلمانان درست رفتار كند تا آن را به حاكم مسلمانان برسانَد و او آن را ميانشان تقسيم كند. جز فرد خيرخواه و دلسوز و درستكار و نگاهبان را براى نگاهدارى آن ها مگمار؛ كسى كه با آن حيوان ها درشتى نكند و به آن ها ستم نراند و تند نراندشان و خسته شان نكند. پس هر چه نزدت گرد آمده، به سوى ما روان كن تا آن گونه كه خداوند فرمان داده، آن را به مصرف رسانيم. آن گاه كه [كارگزارِ] امينِ تو، آن ها را ستاند، به وى سفارش كن كه ميان ماده شتر و كره شيرخوارش جدايى نيفكَند و آن قدر مادر را ندوشد كه به كره اش زيان رسد؛ و با سوارى گرفتن، آن را خسته نكند؛ و در دوشيدن و سوارى گرفتن، ميان آن شتر و شتران ديگر به عدالت رفتار كند. و بايد [آن كارگزار] شتر خسته را استراحت دهد و با شتر مجروح ناتوان مدارا كند و آن ها را بر سرِ آبگيرهايى بَرَد كه شتران بر آن مى گذرند و از كناره علفزاران حركت دهد، نه از راه هاى خشك. و مدّتى به آن ها استراحت دهد تا آب خورند و بچرند؛ تا به خواست خدا آن ها را فربه و پرتوان، و نه خسته و رنجيده، به ما برساند و ما بر پايه كتاب خدا و سنّت پيامبرش صلى الله عليه و آله آن ها را تقسيم كنيم. اگر چنين كنى، به خواست خدا، پاداش تو افزون تر و رستگارى ات نيكوتر خواهد بود.

امام على عليه السلامـ در عهدنامه اش براى مالك اشتر، بر پايه روايت تحف العقول ـ: كارگزاران خراج را از همه جاى سرزمينت، نزد خود گرد آور و فرمانشان ده كه تو را آگاه كنند كه در منطقه ايشان چه مى گذرد و صلاح كارشان در چيست و چگونه كار گردآورى خراج آسان مى شود. سپس از امورى بازپرس كه آگاهان، جز ايشان، به تو خبر داده اند. پس اگر [مردم] از گرانبارى يا رنجى، همچون بند آمدن آب، يا دگرگون شدن زمينى بر اثر آب گرفتگى، يا سختىِ تشنگى، ويا آسيب ديگر نزد تو شكوه كردند، چندان بر ايشان آسان گير كه اميد مى بَرى خداوند با آن، وضعشان را اصلاح كند؛ و اگر از تو يارى خواستند تا توان مالى شان در اداره زندگى افزون گردد، هزينه آن را بپرداز؛ كه اگر آنان را بى نياز كنى، فرجامى نيك خواهد داشت. مبادا اين آسان گيرى ها در تأمين هزينه ايشان، بر تو گران آيد؛ كه اين، ذخيره اى است كه آن را با آباد سازى سرزمينت و زيباسازى حكومتت، به تو باز مى گردانند؛ و نيز دوستى ايشان و نيّت هاى نيكشان براى تو گرد مى آيد و [نيز]خيرهاى فراوان فراهم مى آيد و از رهگذر خراجى كه جمع مى كنند، خداوند سهولت ها پديد مى آوَرد؛ كه همانا خراج با كوشش سخت و در زحمت افكندنِ خود، فراهم نمى آيد. از اين گذشته، بدين سان رشته هاى اعتماد برايت پديد مى آيد تا هر گاه رويدادى پيش آيد، به ايشان تكيه كنى؛ زيرا با اين راحت گيرى كه در حقّشان به جاى آورده اى، نيروى بيش تر مى گيرند و با عدل و مدارايى كه در رفتار با ايشان ورزيده اى، به تو اعتماد مى يابند و مى دانند كه اگر كارى پيش آيد كه آن را بر عهده ايشان نهى، دليل و حجّتى دارى؛ و آن گاه، با خشنودىِ دل و جان، آن بار را تحمّل مى كنند. پس همانا چون آبادنىِ [زمين] حاصل آيد، هر چه بر دوش مردم نهى، انجام مى دهند. و جز اين نيست كه ويرانى زمين، نتيجه تنگدستىِ كشاورزان است و كشاورزان هم بدان دليل فقير مى شوند كه حكمرانان زياده روى مى كنند و به ماندگارى خود بدگمانند و از عبرت ها كم سود مى جويند.

تاريخ دمشق از عبدالملك بن عمير:مردى از ثقيف برايم حكايت كرد كه على وى را به كارگزارىِ عُكبَرا گماشت ـ گفت: در آن سرزمين، مسلمانان ساكن نبودند ـ. [آن كارگزار مى گويد:]على در حضور آنان، به من فرمود: «خراج ايشان را البتّه مى ستانى، بى آن كه اهمال يا ضعفى در تو ببينند». سپس مرا فرمود: «نيمروز، نزد من آى!» نيمروز نزد وى رفتم و هيچ پرده دارى نيافتم كه در حضور من و او فاصله باشد. او را ديدم كه نشسته و پياله اى و كوزه اى آب پيش رو دارد. پس كيسه اى فراپيش كشيد؛ با خود گفتم: «حتما مرا امين شمرده تا گوهرى را نشانم دهد!» ـ و اين از آن روى بود كه نمى دانستم در آن كيسه چيست ـ. پس ديدم كه در آن، مُهرى است. مُهر را شكست؛ در ميان آن، قدرى آردِ مخلوط بود. آن آرد مخلوط را برگرفت و در پياله ريخت؛ سپس بر آن آب ريخت و خود نوشيد و مرا هم نوشاند. كاسه صبرم لبريز شد و گفتم: «اى اميرالمؤمنين! آيا در عراق، چنين مى كنى؟ غذاى عراق بيش از اين است!». فرمود: «هلا به خداى سوگند كه من به جهت بخل ورزى بر اين مُهر نمى كنم؛ امّا همان مقدار مى خرم كه مرا كفايت مى كند؛ و بيم دارم كه تمام شود، و غيرِ آن در آن به كار رود. جز اين نيست كه نگهدارى من بدين جهت است و نمى خواهم در اندرون خويش، جز غذاى پاكيزه را راه دهم. مرا ياراى آن نبود كه جز آن چه را نزد آنان [بنا به مصلحت] به تو گفتم، با تو واگويم؛ [زيرا]ايشان قومى فريب پيشه اند. ليكن اكنون تو را فرمان مى دهم كه از مردم چه بگيرى؛ اگر چنين كنى، [باكى نيست]؛ وگرنه، پيش از من، خداوند از تو بازخواست مى كند. پس هر گاه به من خبر رسد كه جز آن چه فرمانت داده ام عمل كرده اى، تو را بركنار خواهم كرد. و هرگز از ايشان روزى اى را كه مى خورند، نخواه و جامه زمستان و تابستانشان را طلب نكن و به هيچ يك از ايشان در طلب درهمى تازيانه مزن و دشنام زشت مده؛ كه ما به چنين كارى فرمان نيافته ايم. هرگز چهارپايى از ايشان را كه با آن كار مى كنند، مفروشيد؛ كه ما فرمان يافته ايم تا زياده مال آنان را بگيريم». گفت: گفتم: «پس همان سان كه رفته ام، بايد بازگردم!» فرمود: «[به وظيفه ات عمل كن] هر چند چنين شود!». گفت: «پس روان شدم و آن چه را فرمانم داد، پى گرفتم و بازگشتم، حال آن كه به خداى سوگند، حتّى يك درهم نزد من نماند، مگر اين كه آن را بازگرداندم».

الكافى از مهاجر از مردى اهل ثقيف:علىّ بن ابى طالب عليه السلام مرا بر بانقيا و يكى از توابع كوفه گماشت و در حضور مردم به من فرمود: «بر خراجى كه بايد بستانى، خوب مراقبت كن و در آن بكوش و از آن درهمى را وامگذار؛ و آن گاه كه خواستى براى مأموريت خويش رهسپار شوى، نزد من آى!». گفت: نزد وى رفتم؛ مرا فرمود: «آن چه از من شنيدى، سخنى زيركانه [و به مصلحتِ مكان و حاضران] بود [نه اين كه بخواهم به آن عمل كنى]؛ مبادا مسلمان يا يهودى يا مسيحى اى را براى ستاندنِ درهمى خراج، بزنى يا براى گرفتن درهمى، چهارپايى را كه با آن كار مى كنند، بفروشى؛ كه ما مأموريم تا زياده مال ايشان را بگيريم».