حدیث دربارهحكومت شايسته و توسعه

بحار الأنوار:الأَمرُ وَالنَّهيُ وَجهٌ واحِدٌ؛ لا يَكونُ مَعنىً مِن مَعانِي الأَمرِ إلاّ ويَكونُ بَعدَ ذلِكَ نَهيا، ولا يَكونُ وَجهٌ مِن وُجوهِ النَّهيِ إلاّ ومَقرونٌ بِهِ الأَمرُ، قالَ اللّهُ تَعالى: «يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اسْتَجِيبُواْ لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ ۱» ـ إلى آخِرِ الآيَةِ ـ فَأَخبَرَ سُبحانَهُ أنَّ العِبادَ لا يَحيَونَ إلاّ بِالأَمرِ وَالنَّهيِ، كَقَولِهِ تَعالى: «وَ لَكُمْ فِى الْقِصَاصِ حَيَوةٌ يَـأُوْلِى الْأَلْبَـبِ ۲» . ومِثلُهُ قَولُهُ تَعالى: «ارْكَعُواْ وَ اسْجُدُواْ وَ اعْبُدُواْ رَبَّكُمْ وَ افْعَلُواْ الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ۳» ؛ فَالخَيرُ هُوَ سَبَبُ البَقاءِ وَالحَياةِ. وفي هذا أوضَحُ دَليلٍ عَلى أنَّهُ لابُدَّ لِلاُمَّةِ مِن إمامٍ يَقومُ بِأَمرِهِم، فَيَأمُرُهُم ويَنهاهُم، ويُقيمُ فيهِمُ الحُدودَ، ويُجاهِدُ العَدُوَّ، ويَقسِمُ الغَنائِمَ، ويَفرِضُ الفَرائِضَ، ويُعَرِّفُهُم أبوابَ ما فيهِ صَلاحُهُم، ويُحَذِّرُهُم ما فيهِ مَضارُّهُم؛ إذ كانَ الأَمرُ وَالنَّهيُ أحَدَ أسبابِ بَقاءِ الخَلقِ، وإلاّ سَقَطَتِ الرَّغبَةُ وَالرَّهبَةُ، ولَم يُرتَدَع، ولَفَسَدَ التَّدبيرُ، وكانَ ذلِكَ سَبَبا لِهَلاكِ العِبادِ في أمرِ البَقاءِ وَالحَياةِ؛ فِي الطَّعامِ وَالشَّرابِ، وَالمَساكِنِ وَالمَلابِسِ، وَالمَناكِحِ مِنَ النِّساءِ، وَالحَلالِ وَالحَرامِ، وَالأَمرِ وَالنَّهيِ؛ إذ كانَ سُبحانَهُ لَم يَخلُقهُم بِحَيثُ يَستَغنونَ عَن جَميعِ ذلِكَ، ووَجَدنا أوَّلَ المَخلوقينَ ـ وهُوَ آدَمُ عليه السلام ـ لَم يَتُمَّ لَهُ البَقاءُ وَالحَياةُ إلاّ بِالأَمرِ وَالنَّهيِ. ۴
بحار الأنوار:امر و نهى، دو روى يك سكّه اند؛ هيچ يك از معانى امر نيست، جز اين كه آن سويش نهيى است؛ و هيچ يكى از وجوه نهى نيست، جز اين كه با امرى همراه است. خداى ـ تعالى ـ فرموده است: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! خداى و پيامبر را پاسخ دهيد، هنگامى كه شما را به چيزى خوانند كه زنده تان مى سازد.» و بدين سان، به بندگانش آگهى داده كه جز با امر و نهى زنده نمى شوند؛ همانندِ [ديگر]سخن خداى ـ تعالى ـ: «و براى شما، اى خردمندان، در قصاص، زندگانى است» . و همچون آن است، سخن خداى ـ تعالى ـ: «ركوع و سجود كنيد و پروردگارتان را بپرستيد و كار نيكو كنيد؛ باشد كه كامياب شويد» ؛ يعنى نيكوكارى، سببِ پايدارى و زندگى است. و در اين، آشكارترين دليل است بر اين كه هر امّتى را امامى بايد تا كار ايشان را عهده دار شود؛ به امر و نهى آنان پردازد؛ در ميانشان حدود را جارى سازد؛ با دشمن به جهاد برخيزد؛ غنيمت ها را تقسيم كند؛ وظايف واجب را تعيين نمايد؛ دريچه هاى صلاح را به روى مردم بگشايد؛ و آنان را از مايه هاى زيانشان بيم بخشد. اين از آن رو است كه امر و نهى از زمينه هاى پايدارى مردم هستند؛ و گرنه، اميد و بيم از ميان مى رود و هيچ كس از هيچ كار بازداشته نمى شود و انديشه ورزى به تباهى مى گرايد؛ و اين سبب مى شود كه پايدارى و زندگانىِ بندگان خلل يابد، خواه در خوراك و آشاميدنى و مسكن و پوشاك و ازدواج، و خواه در حلال و حرام و امر و نهى؛ چرا كه خداوند سبحان بندگان را به گونه اى نيافريده كه از اين همه بى نياز باشند. و ديده ايم كه نخستين آفريده، يعنى آدم عليه السلام، پايدارى و زندگانى اش جز با امر و نهى سامان نپذيرفت.
۱.الأنفال: 24.
۲.البقرة: 179.
۳.الحجّ: 77.
۴.بحار الأنوار: 93 / 40 نقلاً عن رسالة في أصناف آيات القرآن وأنواعها وتفسير بعض آياتها.

احادیث دیگر این موضوع

۶
امام على عليه السلامـ در خطبه خويش در [جنگ] صفّين ـ: آن گاه، خداوند از حقوق خويش، برخى را براى بعضى از مردم بر بعض ديگر واجب فرمود و آن حقوق را به گونه اى قرار داد كه برخى، پاداشِ ديگرى باشند، بعضى موجب يكديگر گردند، و بعضى جز با بعضى ديگر وجوب نيابند. بزرگ ترين حقّى كه خداوند ـ تبارك و تعالى ـ از جمله آن حقوق واجب گردانيده، حقّ حكمران بر مردم و حقّ مردم بر حكمران است؛ و اين، وظيفه اى است كه خداوند براى هر يك از آن ها بر ديگرى قرار داده و زمينه ساز الفت و دوستى و ارجمندىِ دينشان و پايدارى سنّت هاى حق در ميان ايشان قرار داده است. پس مردم صلاح نپذيرند، مگر آن كه حكمرانان به سامان آيند؛ و حكمرانان صلاح نيابند؛ جز آن كه مردم راست و درست باشند. و آن گاه كه مردم حق حاكم را ادا كنند و حاكم نيز حق مردم را بگزارد، حقّ در ميانشان عزّت يابد و آيين هاى دين استوار گردد و نشانه هاى عدل برقرار شود و سنّت ها [ى پيامبر صلى الله عليه و آله] در راه خود افتد؛ و بدين سان، روزگار سامان گيرد و زندگى نيكو شود و اميد به پايدارى حكومت افزون گردد و دشمنان از خواست هاى خويش مأيوس شوند. وَ [لى]هر گاه مردم بر حكمران خود چيره شوند و حكمران بر مردم برترى خواهد، ميانشان اختلاف عقيده پديد آيد و انگيزه هاى ستم در آنان ظهور يابد و تباهكارى در دين افزون شود و نشانه هاى سنّت ها [ى پيامبر صلى الله عليه و آله] فراموش گردد و به هوا و هوس كار شود و آثار [دين]كنار نهاده شود و بيمارى هاى جان ها افزون گردد و از تعطيل شدنِ حدّ مهم و جريان يافتنِ باطلِ بزرگ بيمى به دل راه داده نشود. اين جا است كه نيكانْ خوار، بَدانْ سرافراز، سرزمين ها ويران، و بازخواست هاى خداوند از بندگان بسيار گردد.
عيون اخبار الرضا عليه السلام از فضل بن شاذان از امام رضا عليه السلام:اگر كسى بگويد كه چرا خداوند فرمانروايان را تعيين فرموده و [مردم را] به اطاعت از ايشان فراخوانده، جواب گفته شود كه به دليل هاى بسيار؛ يكى اين كه: چون آفريدگان بر مرزى معيّن ايستانده شده و فرمان يافته اند كه از آن مرز درنگذرند ـ و اگر بگذرند، تباهى ايشان در آن خواهد بود ـ اين غرض حاصل و اين امر برقرار نمى شود مگر آن كه خداوند فردى امين را بر آنان بگمارد تا از تجاوز و پاى نهادن به منطقه ممنوع، بازشان دارد؛ كه اگر چنين نشود، هست كسى كه لذّت و بهره خويش به بهاى آسيب رساندن به ديگرى را رها نمى كند؛ پس خداوند آن فرد را بر آفريدگان گمارد تا از تباهگرى بازشان دارد و حدها و حكم ها [ىِ خدا]را در ميانشان جارى سازد. و ديگر آن كه: از گروه ها و ملّت هايى كه پايدارى و زندگانى داشته اند، هيچ يك را نمى يابيم كه كارگزار و پيشوايى نداشته باشد. از آن جا كه گردش امور دين و دنياى ايشان ناگزير از وجود چنين كسى است، حكمتِ [خداوند]حكيم را نشايد كه آفريدگان را بدون پيشوا رها كند، حال آن كه مى داند از داشتنِ پيشوا ناگزيرند و كارشان جز به او سامان نيابد؛ با حضور او است كه با دشمن خويش مى جنگند و غنايم را ميان خود تقسيم مى كنند؛ و او است كه ايشان را گرد هم فراهم مى آورَد و رخصت نمى دهد كه ظالمى به مظلومى ستم كند. و ديگر اين كه: اگر خداوند پيشوايى سرپرست، امانت پيشه، نگاهبان، و مورد اعتماد را بر آفريدگان نگمارد، نشان آيين رخت برمى بندد؛ دين از ميان مى رود؛ سنّت ها و حكم ها دگرگون مى شوند و بدعت گذاران در دين مى افزايند و الحادپيشگان از آن مى كاهند و آن را نزد مسلمانان ديگرگونه جلوه مى دهند؛ كه ما آفريدگان را ناقص، نيازمند، و تكامل نيافته ديده ايم، كه در همين حال، دچار اختلاف و ناهمگونىِ خواست ها و تفاوتِ گونه ها نيز هستند. پس اگر خداوند سرپرستى نگاهبانِ آيين پيامبر صلى الله عليه و آله بر ايشان نگمارده چنان كه شرح كرديم به فساد درخواهند افتاد و آيين هاى دين و سنّت ها و حكم ها و [اصلِ]ايمان دگرگون مى شود و بدين سان، همه آفريدگان دچار فساد مى گردند.