حدیث دربارهآفرينش انسان براى پرستش
الإمام العسكري عليه السلامـ فِي التَّفسيرِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ: قالَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليه السلام في قَولِهِ تَعالى: «يَـأَيُّهَا النَّاسُ» يَعني سائِرَ النّاسِ المُكَلَّفينَ مِن وُلدِ آدَمَ عليه السلام. «اعْبُدُواْ رَبَّكُمُ» أي أطيعوا رَبَّكُم مِن حَيثُ أمَرَكُم مِن أن تَعتَقِدوا أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَريكَ لَهُ ولا شَبيهَ، ولا مِثلَ لَهُ، عَدلٌ لا يَجورُ، جَوادٌ لا يَبخَلُ، حَليمٌ لا يَعجَلُ، حَكيمٌ لا يَخطَلُ ۱، وأنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ صلى الله عليه و آله، وأنَّ آلَ مُحَمَّدٍ أفضَلُ آلِ النَّبِيّينَ، وأنَّ عَلِيّا أفضَلُ آلِ مُحَمَّدٍ، وأنَّ أصحابَ مُحَمَّدٍ المُؤمِنينَ مِنهُم أفضَلُ صَحابَةِ المُرسَلينَ، وأنَّ اُمَّةَ مُحَمَّدٍ أفضَلُ اُمَمِ المُرسَلينَ.
«الَّذِى خَلَقَكُمْ» نَسَما ۲ وسَوّاكُم مِن بَعدِ ذلِكَ وصَوَّرَكُم فَأَحسَنَ صُوَرَكُم. ثُمَّ قالَ عَزَّ وجَلَّ «وَ الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ» قالَ: وخَلَقَ الَّذينَ مِن قَبلِكُم مِن سائِرِ أصنافِ النّاسِ «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» قالَ: لَها وَجهانِ، أحَدُهُما خَلَقَكُم وخَلَقَ الَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم كُلَّكُم تَتَّقونَ، أي لِتَتَّقوا كَما قالَ اللّهُ تَعالى: «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاءِنسَ إِلَا لِيَعْبُدُونِ» وَالوَجهُ الآخَرُ: «اعْبُدُواْ رَبَّكُمُ الَّذِى خَلَقَكُمْ وَ الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ» ، أيِ اعبُدوهُ لَعَلَّكُم تَتَّقونَ النّارَ، و «لَعَلَّ» مِنَ اللّهِ واجِبٌ، لِأَنَّهُ أكرَمُ مِن أن يُعَنِّيَ عَبدَهُ بِلا مَنفَعَةٍ ويُطعِمَهُ في فَضلِهِ ثُمَّ يُخَيِّبَهُ.
ألا تَراهُ كَيفَ قَبُحَ مِن عَبدٍ مِن عِبادِهِ إذا قالَ لِرَجُلٍ: أخدِمني لَعَلَّكَ تَنتَفِعُ بي وبِخِدمَتي، ولَعَلّي أنفَعُكَ بِها، فَيَخدِمُهُ ثُمَّ يُخَيِّبُهُ ولا يَنفَعُهُ، فَإِنَّ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ أكرَمُ في أفعالِهِ وأبعَدُ مِنَ القَبيحِ في أعمالِهِ مِن عِبادِهِ. ۳
امام عسكرى عليه السلامـ در تفسير منسوب به ايشان ـ: زين العابدين عليه السلام در باره اين فرموده خداوند متعال: «هان، اى مردم!» فرمود: «مقصود، همه انسان هاى مكلّف از نسل آدم است. «پروردگارتان را پرستش كنيد» ؛ يعنى از پروردگارتان، در آنچه به شما فرمان داده است، پيروى كنيد و آن، اين است كه معتقد باشيد معبودى جز خداى يگانه وجود ندارد، او را انباز و مانند و همتا نيست، دادگرست و هرگز ستم نمى كند، بخشنده است و هرگز بخل نمى ورزد، بردبار است و هرگز شتاب نمى نمايد، داناست و هرگز اشتباه نمى كند، و اين كه محمّد، بنده او و فرستاده اوست، و اين كه خاندان محمّد، برترين خاندان هاى پيامبران است، و اين كه على، برترين فرد خاندان محمّد است، و اين كه ياران مؤمن محمد، از ياران ديگر فرستادگان الهى برترند، و اين كه امّت محمّد، برترينِ امّت هاى پيامبران اند. «همو كه شما را آفريد» ، داراى جان، و پس از آن، شما را بپرداخت و شكل بخشيد و نيكو شكل بخشيد. سپس خداوند عز و جلفرمود: «و كسانى را كه پيش از شما بودند» ؛ يعنى ديگر انواع آدميانى را كه پيش از شما بودند نيز آفريد، «باشد كه پرهيزگار شويد» . اين، دو صورت دارد: صورت اوّل، اين كه يعنى شما و پيشينيانِ شما را آفريد، باشد كه همگى تان پرهيزگار شويد؛ يعنى براى اين كه پرهيزگار شويد، چنان كه خداى متعال فرموده است: «و من، جنّ و انس را نيافريدم، مگر براى اين كه مرا بپرستند» . صورت دوم، «پروردگارتان را بپرستيد؛ همو كه شما و كسانى را كه پيش از شما بودند، آفريد» ؛ يعنى اين كه او را بپرستيد، باشد كه از آتش، محفوظ بمانيد. «باشد» خدا، قطعى است؛ زيرا او بزرگوارتر از آن است كه بنده اش را بى فايده به رنج افكند، و او را به فضل و دَهِش خود، اميدوار سازد و سپس ناكامش كند. ۴
آيا نمى بينى كه چه قدر زشت است اگر همين كار را بنده اى از بندگان او بكند و به كسى بگويد: «به من خدمت كن، باشد كه از من و از خدمت كردن به من، سودى ببرى، و باشد كه در برابر آن به تو نفعى برسانم»، و آن كس به او خدمت كند؛ امّا سپس آن فرد، او را نوميد گرداند و سودى به او نرساند. بى گمان، خداوند عز و جل در كردارش بسى بزرگوارتر، و از انجام دادن كارهاى زشت، بسى دورتر است تا بندگان او.
۱.خَطِلَ: أخطَأ (مجمع البحرين: ج 1 ص 527 «خطل»).
۲.النَّسَمُ: نَفسُ الرُّوح وقيل: جمع النَّسَمَة (تاج العروس: ج 17 ص 684 «نسم»).
۳.التفسير المنسوب إلى الإمام العسكري عليه السلام: ص 135 ـ 139 ح 68 ـ 71، تأويل الآيات الظاهرة: ج 1 ص 40 ح 13 وليس فيه ذيله من «الذي خلقكم»، بحارالأنوار: ج 68 ص 286 ح 44.
۴.واژه «لعلّ» (كه در متن حديث آمده)، در زبان عربى، براى به اصطلاح «ترجّى (اميدوارى)» است. امام عليه السلام مى فرمايد كه اين اميدوارى دادن خدا، جنبه قطعى و حتمى دارد، نه اين كه امرى محتمل باشد.
کلیدواژهها انسانحکمت آفرینش انسانحکمت نامه پیامبر اعظم در یک نگاهحکمت های مربوط به جهان و انسان +1 مورد دیگر